Oxiratga imon
Musulmon kishi o'limni mavjudotning tugashi emas, balki amallar uyi (dunyodagi hayot)dan abadiy hayotga o‘tish, har bir inson uchun haqiqiy boshlanish ekaniga ishonadi. Uxlab qolganlar o‘limni yakun deb bilsa, mu‘min uchun u dunyodagi bexabarlikdan uyg‘onishdir; barzax hayoti boshlanadi va u jannatdagi abadiy ne‘mat yoki og‘ir azobdan oldingi davr bo‘lib, shu bois mu‘min doimo Alloh bilan uchrashuvga — tavba, istig‘for va haqlarni egalariga qaytarishga tayyor turadi.
Oxiratni esdan chiqarmaslik mu‘minning hayotini tartibga soluvchi muhim ustun hisoblanadi; u jasadlarni, qabrlarga bordiganda bu uning taqdiri ekanini eslaydi, lekin vahimaga tushmay, o‘zini ertasiga qoldirmasdan hisoblashga intiladi. Chin mu‘min uchun oxiratni eslash ibodat va solih amallarga sabr qilishga yordam, gunohdan qaytaruvchi kuchli vositadir — Allohning roziligini umib va uning azobidan qo‘rquv bilan, qalblar va ko‘zlar burilib qoladigan kunda yaxshi amallarni afzal ko‘radi.
Qiyomat kuni odamlar qabrlardan tiriltirilganda, har bir kishi o‘zi vafot etgan ahvolda qayta tug‘iladi va hammalari yig‘ilib, ilohiy Adolat huzurida turadilar. O‘sha og‘ir kunda har bir odamning kitobi — amalga yozilgan ishlar kitobi — o‘qiladi; na boylik, na mavqe foyda bermaydi; solih amallari bo‘lganlar najot topadi, o‘z nafsiga ergashgan va Robbiga itoat qilmaganlar esa kamsaroy bo‘ladi. Har kim o‘z imoni va amali darajasida hisoblanadi.
Mu‘minlarning jannatdagi mansablari ularning samimiyati va jihodlariga qarab farqlanadi; jannatni Alloh taqvo egalari, dunyoda haqq uchun sabr qilganlar uchun tayyorlagan. Inkor qiluvchilar va qat‘iyat bilan qarshi chiqqanlar — kibr va kufrda davom etganlar — o‘z irodalarining oqibatlarini qiyomat kuni ko‘rib, nadomat ular uchun foyda bermasligini anglaydilar. Shuning uchun mu‘min Allohning rahmati va mag‘firatini umib, o‘ng tomon egalaridan bo‘lishga intiladi va Uning g‘azabiga va azobiga olib keluvchi har qanday narsadan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.