ਆਖ਼ਰਤ ਦੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਈਮਾਨ

ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਵਜੂਦ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ (ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਘਰ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਲੋਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅੰਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮੋਮਿਨ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਫ਼ਲਤ ਤੋਂ ਜਾਗਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਰਜ਼ਖ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਅਮਤਾਂ ਜਾਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਜ਼ਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਮੋਮਿਨ ਨੂੰ ਤੌਬਾ, ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਹੱਕਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਾਪਸ ਕਰਕੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਆਖ਼ਰਤ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮੋਮਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਨਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮੋਮਿਨ ਆਖ਼ਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਸਾਬਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਦ ਉਸਨੂੰ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਜਦੋਂ ਕਿਆਮਤ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਸ਼ਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਔਖੇ ਦਿਨ, ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣਾ ਅਮਲਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਨਾ ਕੋਈ ਰੁਤਬਾ ਕੰਮ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੌਲਤ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਬਚੇਗਾ ਜਿਸਦੇ ਅਮਲ ਨੇਕ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਲੀਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਦੀ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਈਮਾਨ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਬਦਲਾ ਮਿਲੇਗਾ।

ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਮੋਮਿਨਾਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਉਹ ਘਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੱਕ 'ਤੇ ਸਬਰ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਠਧਰਮੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੁਫ਼ਰ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਣਗੇ। ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਗੇ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਮੋਮਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲਿਆਂ' (ਅਸਹਾਬ-ਉਲ-ਯਮੀਨ) ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਬ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।

يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.

إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.

عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.

تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.