Qadarga imon
Islomda qadarga imon majburiyat (jabr) yoki beparvolik (tavakkul) demak emas; bu Allohning irodisini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tan olishdir. Allohning adolati biz odamlarning cheklangan o‘lchovlari bilan o‘lchanmaydi; masalan, o‘quvchi ustozi tomonidan tarbiyalanishni zulm deb his qilishi mumkin, ammo bu uning foydasi uchun adolat bo‘lishi mumkin — Allohning taqdirlari ba‘zan bizga sirli tuyuladi, lekin ularning mohiyati hikmat va adolatdir, biz uni to‘liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisoblashi mumkin. Matnlarda majburiyatni anglatadigan jihatlar bizning zimmamizga bo‘lmagan, kosmik yoki tabiiy hodisalarga ishora qiladi; ularga bandlar so‘ralmaydi. Mukofot va jazo bilan bog‘liq amallar esa insonning tanlovi doirasidadir. Shuning uchun hidayat va yo‘ldan ozish — odamning o‘z erkin irodasi bilan tanlagan sa‘y-harakatlari va amallarining natijasidir.
Soliҳ avliyolar qadarga imonni mehnat, jihod va sabablarni ko‘rishda harakatlantiruvchi omil sifatida qabul qilganlar; ular rizq va umr belgilanganiga ishonsa-da, dadil ishlab, Allohga tavakkul qilishdi — bu kamsituvchi beparvolik emas. Qadarni o‘z kamchilik yoki gunohlarini oqlash uchun dalil qilib ko‘rsatish zaif va rad etilgan bahonadir; chunki inson o‘z g‘aybini bilmaydi, aksincha nafsining xohishiga bo‘ysunadi, shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni tark etishga hech kimning haqqi yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.