G'aybga imon
Dunyo faqat bizning cheklangan hissiy idrokimizga sig‘maydi; haqiqat guvohlik qilinadigan moddiy olamdan ancha kengdir. Ruh — hayotimizning siri — uning mohiyati bizning hissiy idrokimizdan yashirin bo‘lsa-da, mavjud haqiqat sifatida unga iymon keltiramiz. Shu sababli g‘aybga imon mo‘minni ajratib turuvchi xususiyat bo‘lib, u moddiy olam ortidagi narsalarga Allohning haqqoniy xabariga suyanib ishonadi; bu eng oliy darajadagi qat'iy e'tiqoddir.
Allohning hikmati va rahmati shu bo‘lib, U bizga aqlimiz yolg‘izgina idrok eta olmagan narsalarni o‘zi haqida xabar qilib qo‘ydi, va bu xabarlar bizning o‘zimizdan tashqaridan kelgan: rasullar va ularga yuborilgan vahiylar orqali. Ushbu ilohiy xabarlar barqaror yo‘llarga ega bo‘lgan, eng ulug‘i farishtalarning O‘z ixtisoslangan rasullarga yuborilishi orqali shariatni yetkazishdir; bular bizni moddiy cheklovlardan Allohni bilishga va oxirat uchun amaliy hayotga olib chiqadigan bayonlardir.
Fazilatli axloq faqat e'tiqodiy poydevor ustida barqaror bo‘ladi: Alloh uni sirda ham, oshkora ham ko‘radi, degan qat'iy ishonchga ega bo‘lgan mo‘mingina doimo yaxshilikka amal qiladi va yomonlikdan tiyiladi, maqtov bo‘lsa ham, bo‘lmasa ham. Ammo faqat moddiy sabablar bilan o‘z harakatlarini izohlovchi kishi shaxsiy manfaatlarining quliga aylanib qoladi va ma'naviy yuksalish hamda oliy insoniy qadriyatlardan chetda qoladi.
Xulosa qilib aytganda, g‘aybga imon koinot sunnatlari bilan ziddiyatda emas; Alloh sabablar va sabablanishlarni yaratgandir. Ba'zilar ilm bilan ba'zi g‘aybiy narsalar o‘rtasida ziddiyat ko‘radilar, lekin bu asosan tushunmovchilikdir. Masalan, ob-havo ma'lumoti g‘aybni bilish emaski, balki Allohning moddiy hodisalardagi sunnatlarini kuzatish va tadqiq qilish natijasidir; xuddi kimdir pochta kelishini ko‘rib, uning kelishini oldindan aytib berishga o‘xshash.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.