Oxiratga imon
Musulmon kishi o'limni mavjudotning nihoyasi emas, balki amallar makonidan abadiy hayotga o‘tish, har bir inson uchun haqiqiy boshlanish deb biladi. Beparvolar o‘limni yakun deb hisoblasalar, mo‘min uni dunyo bexushligidan uyg‘onish sifatida idrok etadi; shu tariqa barzax hayoti boshlanadi, u abadiy saodat yoki azobdan oldingi davrdir va bu mo‘minni doim Alloh bilan yuzma-yuz uchrashuvga — tavba qilishga, istig‘for aytishga va haqlarni ularning egalariga qaytarishga — tayyorlaydi.
Oxiratni doimiy ravishda yodga olish mo‘minning hayotini tartibga soluvchi asosiy rukn hisoblanadi; u dafn marosimlari va qabrlarni ko‘rib, ular uning taqdiri ekanligini eslaydi, ammo vahimaga tushmaydi, balki o‘zini fursat o‘tmasidan oldin hisobga oladi. Samimiy mo‘min uchun oxiratni eslash ibodatlarga sabr qilishda yordam va gunohdan qaytaruvchi kuchli undov bo‘lib xizmat qiladi: u Allohning roziligini umid qilib, azobidan qo‘rar, o‘sha kuni qalblar va nigohlar o‘zgaradigan damda hisob-kitobga tayyor bo‘ladi.
Qiyomat turishi va odamlar qabrlaridan tiriltirilganda, har bir kishi o‘lgani holatda jonlanadi va hammalari bir joyga yig‘ilib, ilohiy adolat sudiga turadi. O‘sha og‘ir kunda har bir insonga uning amallari juda aniq yozilgan kitob o‘qiladi; unda shirkat va boylik yordam bermaydi; faqat yaxshi amali bo‘lganlar qutuladi, nafsiga ergashgan va Robbiga itoat etmaganlar esa kamsitiladi; har kim o‘z imoni va amali darajasiga muvofiq mukofotlanadi yoki jazo topadi.
Mo‘minlarning jannatdagi maqomlari ularning samimiyligi va jihodiga qarab farqlanadi; Alloh bu joyni dunyoda haqqa sabr qilgan taqvodorlarga tayyorlagan. Inkordan bosh tortganlar esa kofirliklarida qat‘iy bo‘lganlari uchun o‘zlariga munosib jazo topadilar; ular qiyomat kunida afsusning foyda bermayotganini ko‘rib katta ziyonni anglaydilar. Shuning uchun mo‘min Allohning rahmati va kechirimini umid qiluvchi o‘ng taraf ahli bo‘lishga intiladi va Uning g‘azabiga va azobiga olib keladigan narsalardan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.