Wiara w przeznaczenie

Wiara w przeznaczenie w islamie nie oznacza determinizmu ani bierności, lecz uznanie woli Boga przy jednoczesnym potwierdzeniu odpowiedzialności człowieka. Sprawiedliwości Boga nie należy mierzyć ograniczonymi ludzkimi kryteriami; tak jak uczeń może uważać karę nauczyciela za niesprawiedliwość, choć jest ona sprawiedliwa dla jego dobra, tak też przeznaczenia Boga mogą wydawać się nam tajemnicze, ale w swej istocie są mądrością i sprawiedliwością, których nie ogarniamy w pełni.

Bóg dał człowiekowi rozum i wolę i rozlicza go tylko w granicach jego możliwości i wolności. Teksty, które sugerują przymus, odnoszą się do rzeczy kosmicznych poza naszym zasięgiem, o które niewolnik nie jest pytany, podczas gdy czyny pociągające za sobą nagrodę i karę mieszczą się w sferze wyboru człowieka. Dlatego przewodnictwo i błądzenie są wynikiem starań człowieka i czynów, które wybrał swoją wolną wolą.

Pobożni przodkowie uczynili z wiary w przeznaczenie pobudkę do pracy, dżihadu i podejmowania środków, wierząc, że utrzymanie i czas życia są przeznaczone; pracowali więc pilnie i polegali na Bogu bez lenistwa czy bierności. Zaś odwoływanie się do przeznaczenia, by usprawiedliwiać zaniedbanie czy grzech, jest słabą i odpartą wymówką, ponieważ człowiek nie zna swego losu i ulega namiętnościom; nikt nie ma usprawiedliwienia do opuszczania tego, co Bóg mu nakazał.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.