Taqdirga imon

Islomda taqdirga imon majburlik yoki beparvolikni anglatmaydi; balki bu Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning javobgarligini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy mezonlarimiz bilan o‘lchanmaydi; xuddi shogird o‘qituvchisining tarbiyasini zulm deb ko‘rishi mumkin, holbuki bu adolat uning manfaatiga xizmat qiladi; Alloh taqdirlari bizga g‘oyat noaniq ko‘rinishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat mavjud bo‘lib, biz ularning barcha jihatlarini to‘liq anglay olmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda ato etgan, va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Matnlarda ba'zan majburlikni anglatadigan jihatlar keltiriladi — ular bandaga yuk bo‘lmaydigan, kuchimizdan tashqaridagi koinotiy holatlarga taalluqlidir — holbuki savob va jazoga olib keluvchi amallar insonning o‘z tanlovida. Shu sababli hidoyat hamda zulliyat insonning erkin irodasi bilan qilgan tavakkal va amallarining natijasidir.

Soliho avlod (salf) taqdirga imonni amaliy ishlarga, jihodga va sabablarni ko‘rishga turtki sifatida qabul qilgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga e'tiqod qilib astoydil ishlagan va Allohga tavakkul qilish bilan qayg‘urishdan tiyilmaganlar. Aksincha, taqdirni o‘z kamchiliklari yoki gunohlarini oqlash uchun dalil qilib ko‘rsatish — zaif va rad etiladigan bahonadir, chunki inson o‘z g‘aybini bilmaydi va ko‘pincha nafsiga ergashadi; shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni tark etishga hech kimning haqqoniy huquqi yo‘q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.