Qadarga imon
Islomda qadarga imon majburiyat yoki beparvolik degani emas; balki bu Allohning iroda va insonning mas'uliyatini tan olishdir. Allohning adolati bizning cheklangan inson mezonlarimiz bilan o'lchanmaydi; xuddi shogird o'qituvchining intizomini zulm deb hisoblashi mumkin, lekin bu uning manfaatiga bo'lgan haqqoniy adolat bo'lishi mumkin. Shunday qilib, Allohning taqdirlari bizga noaniq tuyulishi mumkin, ammo ularning asosi hikmat va adolatdir — biz ularning barcha tafsilotlarini to'liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburiyatni anglatadigan muayyan matnlar inson savolga tortilmaydigan koinotiy ishlar haqida so'zlab beradi; bunday narsalar uchun band so'ralmaydi. Aksincha, savob va jazo olib keladigan amallar insonning ixtiyorida bo'lib, u o'z tanlovlari uchun mas'uldir. Shuning uchun hidoyat va dalolat insonning sa'y-harakatlari va erkin iroda bilan tanlagan amallari natijasidir.
Soliḥ avlodlar (sahoba va tabi'inlar) qadarga imonni ish va jihodga, sabablarni qo'llashga turtki sifatida qabul qilganlar; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga iymon keltirib, mehnat qilib, Allohga tavakkal qilishgan, lekin beparvolik qilmaganlar. Qadrni bahona qilib kamchilik yoki gunohni oqlash — zaif va rad etiladigan dalildir, chunki inson o'z g'aybini bilmaydi va ko'pincha shahvatlariga bo'ysunadi. Shunday ekan, hech kim Allohning buyurganlarini tark etishda haqli oqlovga ega emas.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.