القسم السادس: الآداب والأخلاق
Igice cya Gatandatu: Imyitwarire n'Imico Myiza
الباب الأول: السيرة النبوية والشمائل والإعجاز
Umutwe wa Mbere: Amateka y'Intumwa, Imico ye n'Ibitangaza bye
قال رسول الله ﷺ «يَا أَنْجَشَةُ، رُوَيْدَكَ سَوْقَكَ بِالْقَوَارِيرِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: «Yewe Anjasha, genda buhoro mu gutwara abagore, kuko bameze nk'ibirahure.»
الباب الثاني: فضائل الأنبياء والصحابة والأعمال
Umutwe wa Kabiri: Ibyiza by'Abahanuzi, Abaswahaba n'Ibikorwa
قال رسول الله ﷺ «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللهِ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا، ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ثُمَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللهِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: "Ibikorwa bikundwa cyane na Allah ni iswala ku gihe cyayo, hanyuma gukorera neza ababyeyi, hanyuma guharanira inzira ya Allah."
قال رسول الله ﷺ «خَيْرُ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُحْسَنُ إِلَيْهِ، وَشَرُّ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُسَاءُ إِلَيْهِ، أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: "Inzu nziza mu z'Abayisilamu ni inzu irimo imfubyi ikagirirwa neza, n'inzu mbi mu z'Abayisilamu ni inzu irimo imfubyi igirirwa nabi. Njye n'urera imfubyi tuzaba turi muri Jannat gutya."
قال رسول الله ﷺ «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: "Ibikorwa byiza birinda impfu mbi."
قال رسول الله ﷺ «مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: "Uwerekeje (undi) ku cyiza aba afite ibihembo bingana n'iby'uwagikoze."
قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ، وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: "Uwashyizeho muri Isilamu Sunnah nziza, azagira ibihembo byayo n'ibihembo by'abayikoze nyuma ye, nta kintu na kimwe kigabanutse ku bihembo byabo. N'uwasizeho muri Isilamu Sunnah mbi, azagira ibyaha byayo n'ibyaha by'abayikoze nyuma ye, nta kintu na kimwe kigabanutse ku byaha byabo."
الباب الرابع: الأدب والأخلاق والرقائق
Umuryango wa Kane: Imyitwarire, Uburanga n'Ubutungane bw'umutima
«اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ».
«Witondere gusaba kw'urenganyijwe, kuko nta gipfukisho kiri hagati yaryo na Allah.»
قال رسول الله ﷺ «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Mwirinde akarengane, kuko akarengane ari umwijima ku munsi w'imperuka. Kandi mwirinde ubugugu, kuko ubugugu bwarimbuye ababayeho mbere yanyu, bwabateye kumenya amaraso yabo no kwemerera ibizira byabo.»
قال رسول الله ﷺ «أَثْقَلُ شَيْءٍ فِي مِيزَانِ الْمُؤْمِنِ خُلُقٌ حَسَنٌ، إِنَّ اللهَ يَبْغَضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ البذيء».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ikintu kiremereye cyane mu minzani y'umwizerwa ni imyitwarire myiza. Mu by'ukuri, Allah yanga umuntu w'umunyamwanda, uvuga amagambo mabi, unyuranya n'umuco.»
قال رسول الله ﷺ «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Kunda umukunzi wawe mu rugero, kuko ashobora kuzaba umwanzi wawe umunsi umwe. Kandi wange umwanzi wawe mu rugero, kuko ashobora kuzaba umukunzi wawe umunsi umwe.»
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا حَمَاهُ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي أَحَدُكُمْ سَقِيمَهُ الْمَاءَ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Iyo Allah akunze umugaragu, amurinda ibishuko by'isi nk'uko umwe muri mwe arinda umurwayi we amazi.»
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الأَرْضِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Iyo Allah akunze umugaragu, ahamagara Jibril ati: 'Mu by'ukuri, Allah akunda kanaka, nawe umukunde.' Nuko Jibril akamukunda. Hanyuma Jibril akahamagara abari mu ijuru ati: 'Mu by'ukuri, Allah akunda kanaka, na mwe mumukunde.' Nuko abari mu ijuru bakamukunda. Hanyuma akemerwa ku isi.»
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدٍ خَيْرًا عَسَّلَهُ، قِيلَ: كَيْفَ يُعَسِلُهُ؟ قال: يَفْتَحُ لَهُ عَمَلًا صَالِحًا قَبْلَ مَوْتِهِ ثُمَّ يَقْبِضُهُ عليه».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Iyo Allah ashakira umugaragu we ibyiza, amuryohera.» Barabajije bati: «Amuryohera ate?» Yavuze ati: «Amufungurira igikorwa cyiza mbere y'urupfu rwe, hanyuma akamwakira akiri muri icyo gikorwa.»
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ، حَتَّى يُوَافِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Iyo Allah ashakira umugaragu we ibyiza, amwihutishiriza igihano ku isi. Kandi iyo Allah ashakira umugaragu we ibibi, amuretsera icyaha cye, kugira ngo azakihurire nacyo ku munsi w'imperuka.»
قال رسول الله ﷺ «أَرْبَعٌ إِذَا كُنَّ فِيكَ فَلَا عَلَيْكَ مَا فَاتَكَ مِنَ الدُّنْيَا: صِدْقُ الحَدِيثِ، وحِفْظُ الأمانَةِ، وَحُسْنُ الخُلُقِ، وَعِفَّةُ مَطْعَمٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ibintu bine, iyo bikurimo, ntacyo bitwaye ibyo wabuze ku isi: Ubuvugisha ukuri, Kubika ibyo wabitswe, Imyitwarire myiza, No kwirinda ibyo kurya bitunganye.»
قال رسول الله ﷺ «ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا يُحِبَّكَ الله، وَازْهَدْ فِيمَا فِي أَيْدِي النَّاسِ يُحِبَّكَ النَّاسُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Wirinde iby'isi, Allah azagukunda. Kandi wirinde ibiri mu maboko y'abantu, abantu bazagukunda.»
قال رسول الله ﷺ «أَفْشِ السَّلامَ، وَأَطْعِمِ الطَّعَامَ، وَصِلِ الأَرْحَامَ، وَقُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، وَادْخُلِ الجَنَّةَ بِسَلامٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Kwirakwize amahoro (Salamu), Gutanga ibiryo, Gusigasira umubano n'abavandimwe, No guhaguruka nijoro abantu basinziriye, Uzinjira mu Ijuru mu mahoro.»
قال رسول الله ﷺ «أَلا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إِصْلَاحُ ذَاتِ البَيْنِ، فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ البَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ese sinababwira ikiruta urwego rw'igisibo, iswala n'impano (sadaka)? Ni uguhuza abantu. Kuko gusenya umubano hagati y'abantu ari byo byogosha (byangiza).»
قال رسول الله ﷺ «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِكُمْ مِنْ شَرِّكُمْ؟ خَيْرُكُمْ مَنْ يُرْجَى خَيْرُهُ وَيُؤْمَنُ شَرُّهُ، وَشَرُّكُمْ مَنْ لَا يُرْجَى خَيْرُهُ وَلَا يُؤْمَنُ شَرُّهُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ese sinababwira umuhungu mwiza muri mwe n'umubi muri mwe? Umuhungu mwiza muri mwe ni uwo ibyiza bye byitezwe kandi ibibi bye bikizirwa. Naho umubi muri mwe ni uwo ibyiza bye bititezwe kandi ibibi bye bitizirwa.»
قال رسول الله ﷺ «الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ، وَالإِثْمُ مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ubugiraneza ni imyitwarire myiza. Naho icyaha ni ikikubabaza mu mutima wawe kandi ukanga ko abantu bakimenya.»
قال رسول الله ﷺ «الْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Ishema ni ryiza rwose.»
قال رسول الله ﷺ «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze ati: «Abagiraneza, Allah Uhoraho, Utagira inenge kandi Usumba byose, azabagirira impuhwe. Mugirire impuhwe abari ku isi, Uwari mu ijuru azabagirira impuhwe.»
قال رسول الله ﷺ «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Uwo bagishije inama aba yizewe.»
قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Umwemeramana ku wundi mwemeramana ameze nk'inyubako, igice kimwe gikomeza ikindi.»
قال رسول الله ﷺ «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ القِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ القِيَامَةِ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Umusilamu ni umuvandimwe w'undi Musilamu, ntamurenganya kandi ntamutererana. Uwo ari we wese uba mu byo umuvandimwe we akeneye, Allah azaba mu byo akeneye. Uwo ari we wese ukuye Umusilamu mu kaga, Allah azamukura mu kaga kamwe mu kaga k'umunsi w'imperuka. Kandi uwo ari we wese upfukirana amakosa y'Umusilamu, Allah azapfukirana amakosa ye ku munsi w'imperuka.»
قال رسول الله ﷺ «المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Umusilamu ni uwo Abasilamu bose barokoka ururimi rwe n'ikiganza cye.»
قال رسول الله ﷺ «المُؤْمِنُ الَّذِي يُخَالِطُ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ المُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Umwemeramana ubana n'abantu kandi akihanganira ibibi byabo, afite ibihembo bikomeye kurusha umwemeramana utabana n'abantu kandi ntiyihanganire ibibi byabo.»
قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ يَأْلَفُ وَيُؤْلَفُ وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَأْلَفُ وَلَا يُؤْلَفُ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Umwemeramana arashobora kubana n'abandi kandi nawe akabana nabo, kandi nta cyiza kiri mu utabana n'abandi kandi nawe ntibamubane.»
قال رسول الله ﷺ «أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أَبُوكَ، ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Nyoko, hanyuma nyoko, hanyuma nyoko, hanyuma so, hanyuma abavandimwe ba hafi.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الرَّجُلَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ قَائِمِ اللَّيْلِ صَائِمِ النَّهَارِ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, umuntu ashobora kugera ku rwego rw'usenga nijoro kandi agasiba ku manywa, binyuze mu mico ye myiza.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ هْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ صِدِّيقًا، وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ كَذَّابًا».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, ukuri kuyobora ku gukiranuka, kandi gukiranuka kuyobora ku Ijuru. Kandi umuntu akomeza kuvuga ukuri kugeza ubwo yanditswe kwa Allah nk'umunyakuri. Kandi mu by'ukuri, ikinyoma kiyobora ku bugome, kandi ubugome buyobora ku Muriro. Kandi umuntu akomeza kubeshya kugeza ubwo yanditswe kwa Allah nk'umunyabinyoma.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ فِيكَ لَخَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا الله تَعَالَى الْحِلْمُ وَالْأَنَاةُ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, ufite imico ibiri Allah akunda: kwihangana no gutekereza neza.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ أَحْسَنَكُمْ أَخْلَاقًا».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, abakunzwe cyane kuri njye muri mwe ni abafite imico myiza cyane.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, mu mvugo nziza harimo uburozi (imbaraga zikurura).»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, mu busizi harimo ubwenge.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ لِيَسَعْهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, ntimuzashobora guhaza abantu n'imitungo yanyu, ahubwo nimubahahesha isura nziza n'imico myiza.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا النَّاسُ كَالإِبِلِ المِائَةِ لَا تَكَادُ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, abantu bameze nk'ingamiya ijana, ushobora kubura n'imwe yo kugenderaho.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لأُتَمِمَ مَكَارِمَ الأَخْلَاقِ».
Intumwa y'Allah ﷺ yavuze ati: «Mu by'ukuri, nantumwe kugira ngo nsohoze imico myiza.»
قال رسول الله ﷺ «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلَا تَحَسَّسُوا، وَلَا تَجَسَّسُوا، وَلَا تَنَافَسُوا، وَلَا تَحَاسَدُوا، وَلَا تَبَاغَضُوا، وَلَا تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Mwirinde gukeka nabi, kuko gukeka nabi ari ikinyoma cyane mu magambo. Kandi ntimugashakashake amakuru y'abandi, ntimugashishire, ntimugahiganwe mu bibi, ntimugagirane ishyari, ntimugazirane, ntimugatererane. Ahubwo mube abagaragu ba Allah, abavandimwe.»
قال رسول الله ﷺ «تَجِدُونَ النَّاسَ مَعَادِنَ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، وَتَجِدُونَ خَيْرَ النَّاسِ فِي هَذَا الشَّأْنِ أَشَدَّهُمْ لَهُ كَرَاهِيَةً قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ فِيهِ، وَتَجِدُونَ شَرَّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللهِ ذَا الْوَجْهَيْنِ الَّذِي يَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ وَيَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Muzasanga abantu bameze nk'ubutare (ubwoko butandukanye). Abari beza muri Jahiliyyah (ubujiji mbere ya Islam) ni bo beza muri Islam, igihe basobanukiwe (idini). Kandi muzasanga abantu beza cyane mu buyobozi ari ababwanga cyane mbere y'uko babwinjiramo. Kandi muzasanga abantu babi cyane ku munsi w'imperuka imbere ya Allah ari umuntu w'amashyira abiri (cyangwa w'uburyarya), uza kuri aba (abantu) mu buryo bumwe, akaza no kuri bariya mu bundi buryo.»
قال رسول الله ﷺ «تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ugagaburira abantu ibiryo, kandi ugasuhuza (ukavuga 'Assalamu Alaykum') uwo uzi n'uwo utazi.»
قال رسول الله ﷺ «رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللهِ لأَبَرَّهُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Hari abantu bafite imisatsi yijimye, yuzuye ivumbi, batirirwa ku miryango (cyangwa batakirwa neza), ariko iyo barahiye kuri Allah, Allah yabashyira mu kuri (cyangwa yabasohoza indahiro yabo).»
قال رسول الله ﷺ «عِفُوا تَعِفُّ نِسَاؤُكُمْ، وبَرُّوا آبَاءَكُمْ تَبَرُّكُمْ أَبْنَاؤُكُمْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Mwirinde ibibi (cyangwa mugire isuku mu mico), n'abagore banyu bazirinda ibibi. Kandi mwubahe ababyeyi banyu, n'abana banyu bazabubaha.»
قال رسول الله ﷺ «كَفَى بِالمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Birahagije ko umuntu aba umunyabinyoma, iyo avuze buri kimwe cyose yumvise.»
قال رسول الله ﷺ «لا بَأْسَ بِالْغِنَى لِمَنِ اتَّقَى، وَالصِّحَّةُ لِمَنِ اتَّقَى، خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى، وَطِيبُ النَّفْسِ مِنَ النَّعِيمِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Nta kibi kiri mu butunzi ku muntu utinya Allah. Kandi ubuzima bwiza ku muntu utinya Allah, buruta ubutunzi. Kandi umutima utuje (cyangwa umunezero w'umutima) ni kimwe mu byiza by'isi.»
قال رسول الله ﷺ «لا تَبَاغَضُوا وَلا تَقَاطَعُوا وَلا تَحَاسَدُوا وَلا تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمُ الله، وَلا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاثِ لَيَالٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ntimugazirane, ntimugacikeho imibanire, ntimugagirane ishyari, ntimugatererane. Ahubwo mube abagaragu ba Allah, abavandimwe nk'uko Allah yabibategetse. Kandi ntibyemewe ko umusilamu ahagarika imishyikirano na mugenzi we (umuvandimwe we) igihe kirenze iminsi itatu.»
قال رسول الله ﷺ «لَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهِ طَلْقٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ntimugahinyure icyiza icyo ari cyose, n'iyo byaba ari uguhura na mugenzi wawe ufite isura iseseka (cyangwa isura ishimishije).»
قال رسول الله ﷺ «لا تضربوا إماء الله».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ntimugakubite abagore (cyangwa abaja ba Allah).»
قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Umunyabugambanyi (cyangwa umuntu uvuga amagambo y'ubugambanyi) ntazinjira mu Ijuru.»
قال رسول الله ﷺ «لا تَغْضَبْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Nturakare.»
قال رسول الله ﷺ «لا تَكُونُوا عَوْنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ntimukabe abafasha Shaytwan (Shetani) kuri mugenzi wanyu.»
قال رسول الله ﷺ «لا تُنْزَعُ الرَّحْمَةُ إِلَّا مِنْ شَقِيٍّ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Impuhwe ntizikurwaho (cyangwa ngo zibure) keretse ku muntu mubi (cyangwa umuntu w'umunyamwaga).»
قال رسول الله ﷺ «لا حَلِيمَ إِلا ذُو عَثْرَةٍ، وَلا حَكِيمَ إِلا ذُو تَجْرِبَةٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Nta wihangana (cyangwa udatwarwa n'uburakari) keretse uwigeze gukora amakosa. Kandi nta w'umunyabwenge keretse uwagize ubunararibonye.»
قال رسول الله ﷺ «لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثِ يَلْتَقِيَانِ، فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ntibyemewe ko umusilamu ahagarika imishyikirano na mugenzi we (umuvandimwe we) igihe kirenze iminsi itatu. Bahura, umwe akirengagiza undi, n'undi akirengagiza undi, kandi uhebuje muri bo ni ubanza gusuhuza.»
قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ، قِيلَ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنًا، قَالَ: إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ، الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Ntazinjira mu Ijuru umuntu ufite mu mutima we ubwibone bungana n'akanyafu." Baramubajije bati: "Ese umuntu akunda ko imyenda ye iba myiza n'inkweto ze zikaba nziza (ntibibe ubwibone)?" Yaravuze ati: "Mu by'ukuri, Allah ni Mwiza, akunda ubwiza. Ubwibone ni uguhakana ukuri no gusuzugura abantu."
قال رسول الله ﷺ «لا يَرْحَمُ اللهُ مَنْ لا يَرْحَمُ النَّاسَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Allah ntababarira utababarira abantu."
قال رسول الله ﷺ «لا يَرْمِي رَجُلٌ رَجُلًا بِالْفُسُوقِ، وَلا يَرْمِيهِ بِالْكُفْرِ إلا ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Nta muntu ukwiye kwita undi umunyabyaha cyangwa umuhakanyi, keretse ibyo bimugarukira (uwabivuze) iyo uwo abivuzeho atari uko ameze."
قال رسول الله ﷺ «لا يَزَالُ قَلْبُ الْكَبِيرِ شَابًَّا فِي اثْنَتَيْنِ: فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَطُولِ الأَمَلِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Umutima w'umukecuru cyangwa umusaza uhora ari muto mu bintu bibiri: mu gukunda isi no kugira ibyiringiro birebire."
قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ الله عَلَى عَبْدٍ فِي الدُّنْيَا، إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Nta mugaragu Allah yakingiye ibyaha bye ku isi, ngo atazanamukingira ku munsi w'imperuka."
قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ عَبْدٌ عَبْدًا فِي الدُّنْيَا إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Nta mugaragu ukingira undi mugaragu (ibyaha bye) ku isi, ngo Allah atazanamukingira ku munsi w'imperuka."
قال رسول الله ﷺ «لا يُشِيرُ أَحَدُكُمْ عَلَى أَخِيهِ بِالسِّلاحِ، فَإِنَّهُ لا يَدْرِي لَعَلَّ الشَّيْطَانَ يَنْزِعُ فِي يَدِهِ فَيَقَعُ فِي حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Nta n'umwe muri mwe ukwiye kwerekeza intwaro ku muvandimwe we. Kuko ntaba azi, ahari Shaytani yamushuka akamukoresha intwaro, bityo akagwa mu rwobo rw'umuriro."
قال رسول الله ﷺ «لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، كُلُّكُمْ عَبِيدُ الله، وَكُلُّ نِسَائِكُمْ إِمَاءُ الله، وَلَكِنْ لِيَقُلْ غُلامِي وَجَارِيَتِي، وَفَتَايَ وَفَتَاتِي».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Nta n'umwe muri mwe ukwiye kuvuga ngo 'umugaragu wanjye w'umugabo' cyangwa 'umugaragu wanjye w'umugore'. Mwese muri abagaragu ba Allah, n'abagore banyu bose ni abagaragu ba Allah. Ahubwo akwiye kuvuga ngo 'umukozi wanjye w'umuhungu' cyangwa 'umukozi wanjye w'umukobwa', cyangwa 'umusore wanjye' cyangwa 'inkumi yanjye'."
قال رسول الله ﷺ «لا يَكُونُ اللَّعَّانُونَ شُفَعَاءَ وَلا شُهَدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Abavuma cyane ntibazaba abavugizi cyangwa abahamya ku munsi w'imperuka."
قال رسول الله ﷺ «لا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Umwemeramana ntabwo yongera kurumwa kabiri n'ikintu kimwe."
قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِصِدِّيقٍ أَنْ يَكُونَ لَعَّانًا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Ntibikwiye ko umuntu w'umunyakuri aba umuvumi."
قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ قِيلَ وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟ قَالَ (يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لا يُطِيقُ)».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Ntibikwiye ko umwemeramana yishyira mu kaga." Baramubajije bati: "Ese yishyira mu kaga ate?" Yaravuze ati: "Ni ukwiroha mu kaga atabasha kwihanganira."
«لَقَلْبُ ابْنِ آدَمَ أَشَدُّ انْقِلابًا مِنَ الْقِدْرِ إِذَا اسْتَجْمَعَتْ غَلْيًا».
Umutima w'umwana wa Adamu uhindagurika cyane kurusha inkono irimo ibira.
قال رسول الله ﷺ «لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ، أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ الله عَلَى مَنْ تَابَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Iyo umwana wa Adamu ahabwa ikibaya cyuzuye zahabu, yakwifuza kugira ibibaya bibiri. Kandi nta kintu na kimwe cyamuhaza keretse ubutaka (iyo apfuye). Kandi Allah yakira ukwicuza kwa buri wese wicuza."
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Umunyambaraga si urwana akanesha abandi. Ahubwo umunyambaraga ni ugenzura uburakari bwe."
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الغِنَى عَنْ كَثْرَةِ العَرَضِ وَلَكِنَّ الغِنَى غِنَى النَّفْسِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze ati: "Ubutunzi si ukugira ibintu byinshi. Ahubwo ubutunzi ni ubutunzi bw'umutima."
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ المُؤْمِنُ بالَّذِي يَشْبَعُ وَجَارُهُ جَائِعٌ إلى جَنْبِهِ وهو يَعْلَمُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Umunyemera si wa wundi uhaga mu gihe umuturanyi we yishwe n'inzara kandi abizi.»
قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ القَائِمِ عَلَى حُدُودِ الله وَالوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمِ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ المَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا، فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Urugero rw'abubahiriza amategeko ya Allah n'abayarengaho, ni nk'abantu bafashe ubwato bakora tombola, bamwe bagira amahirwe yo kujya hejuru abandi bajya hasi. Abari hasi iyo bashakaga amazi, banyuraga hejuru y'abari hejuru, maze bakavuga bati: 'Iyo twarobora umwobo mu gice cyacu ntitubangamire abari hejuru yacu.' Niba babaretse bakabikora, bose bararimbuka. Ariko niba babafashe ku maboko (bakababuza), bose barokoka.»
قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ الْمُسْلِمَ إِلَّا كَفَّرَ اللهُ بِهَا عَنْهُ، حَتَّى الشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Nta kaga na kimwe kagera ku Muyisilamu ngo Allah atamuhanaguriraho ibyaha kubera cyo, ndetse n'agakoni kamutera.»
قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Urugero rw'abemeramana mu rukundo rwabo, impuhwe zabo n'ubwuzuzanye bwabo, ni nk'umubiri: iyo igice kimwe cy'umubiri kirwaye, ibindi bice byose biracyifatanya mu kubura ibitotsi no kugira umuriro.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwaramutse muri mwe afite umutekano mu rugo rwe, afite ubuzima bwiza mu mubiri we, kandi afite ibyo kurya by'umunsi we, ni nk'aho yahawe isi yose n'ibiyirimo.»
قال رسول الله ﷺ «مِنَ الكَبَائِرِ شَتْمُ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ الله، وَهَل يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Mu byaha bikomeye harimo gutuka umuntu ababyeyi be.» Baramubaza bati: 'Yewe Ntuma y'Imana, ese umuntu yatuka ababyeyi be?' Yaravuze ati: 'Yego, atuka se w'undi na we akamutuka se, akatuka nyina na we akamutuka nyina.'»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ ذَبَّ عَنْ لَحْمِ أَخِيهِ بِالغَيْبَةِ كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُعْتِقَهُ مِنَ النَّارِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwarinze umuvandimwe we kuvugwa nabi mu gihe adahari (kumusebya), Allah azamurokora umuriro.»
قال رسول الله ﷺ «مِنْ رَأَى عَوْرَةً فَسَتَرَهَا كَانَ كَمَنْ أَحْيَا مَوْءُودَةً مِنْ قَبْرِهَا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwabonyeye undi ibanga akarihisha, ni nk'uwarokoye umwana w'umukobwa wari warahambwe ari muzima mu mva ye.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَأَنْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Ushaka ko imibereho ye yagurwa, n'ubuzima bwe bukaba burebure, ajye asura abavandimwe be.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَانَ سَهْلًا هَيِّنًا لَيِّنًا، حَرَّمَهُ الله عَلَى النَّارِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwari woroheje, utuje, kandi wiyoroshya, Allah azamubuza kwinjira mu muriro.»
قال رسول الله ﷺ «(مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ قال: وما جائزته يا رسول الله؟ (يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ)».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwemera Allah n'Umunsi w'Imperuka, ajye yubaha umushyitsi we.» (Yaramubajije ati: 'Ni ikihe gihembo cye, yewe Ntuma y'Imana?') 'Umunsi n'ijoro. Ubugeni ni iminsi itatu, ibirenze ibyo ni impano (Sadaqa) kuri we.' Kandi uwemera Allah n'Umunsi w'Imperuka, ajye avuga ibyiza cyangwa aceceke.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ لَا يَرْحَمِ النَّاسَ لَا يَرْحَمُهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Utagirira impuhwe abantu, Allah Usumbabyose ntazamugirira impuhwe.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللهُ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwahishe uburakari bwe kandi ashoboye kubugaragaza, Allah azamumuhamagarira imbere y'ibiremwa byose ku munsi w'imperuka, amuhitishamo muri Houri (abakobwa b'Ijuru) abo ashaka.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ وَقَاهُ اللهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwo Allah yamurinze ikibi kiri hagati y'imikaka ye (ururimi) n'ikibi kiri hagati y'amaguru ye (igitsina), azinjira mu Ijuru.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwanyimwe ubugwaneza, aba yanyimwe ibyiza byose.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُردِ الله بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwo Allah ashakira ibyiza, amugerageza.»
قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا عَائِشَةُ، عَلَيْكِ بِالرِّفْقِ، وَإِيَّاكِ وَالْعُنْفَ وَالْفُحْشَ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Aisha, tuza, jya ugira ubugwaneza, kandi wirinde urugomo n'amagambo y'urukozasoni.»
قال رسول الله ﷺ «هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ» شَيْئًا؟».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ese ufite igice cy'imivugo ya Umayya ibn al-Salt?»
قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ndahiye Allah, ntabwo aba umwizerwa! Ndahiye Allah, ntabwo aba umwizerwa! Ndahiye Allah, ntabwo aba umwizerwa, umuturanyi we atizera ko atazamugirira nabi.»
قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَلدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ هَذَا عَلَيْكُمْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Ndahiye Allah, isi ifite agaciro gake kuri Allah kurusha uko ibi bibafitiye agaciro kuri mwe.»
قال رسول الله ﷺ «يا أبا ذر، أَتَرَى أَنَّ كَثْرَةَ المَالِ هُوَ الغِنَى؟ إِنَّمَا الغِنَى غِنَى القَلْبِ، والفقر فَقْرُ القَلْبِ مَنْ كَانَ الغِنَى فِي قَلْبِهِ، فَلَا يَضُرُّهُ مَا لَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ الفَقْرُ فِي قَلْبِهِ، فَلَا يُغْنِيهِ مَا أَكْثَرَ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ شُحُّهَا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe Abu Dharr, ese ubona ko ubwinshi bw'umutungo ari bwo bukire? Mu by'ukuri, ubukire ni ubukire bw'umutima, naho ubukene ni ubukene bw'umutima. Uwo ubukire buri mu mutima we, nta cyamuhungabanya mu byo ahura nabyo ku isi, naho uwo ubukene buri mu mutima we, nta cyamukiza ubukene nubwo yaba afite byinshi ku isi, ahubwo umutima we ni wo umwangiriza kubera ubugugu bwawo.»
قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ، إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلِيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe Abu Dharr, ese wamututse umubyeyi we? Mu by'ukuri uri umuntu ufite imico ya Jahiliyya. Abavandimwe banyu ni abakozi banyu, Allah yabashyize munsi y'amaboko yanyu. Bityo, uwo umuvandimwe we ari munsi y'ubuyobozi bwe, amugaburire ibyo arya, kandi amwambike ibyo yambara. Kandi ntimubaremereze ibyo batashobora, niba mubaremereje, mujye mubafasha.»
قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، انْظُرْ أَرْفَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فِي عَيْنِكَ قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ حُلَّةٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ لِي: انْظُرْ أَوْضَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ أَخْلَاقٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ هَذَا عِنْدَ اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِنْ مِثْلِ هَذَا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe Abu Dharr, reba umuntu ubona ko ari umukire cyane mu Musigiti.» Abu Dharr yaravuze ati: «Narebye mbona umugabo wambaye imyenda myiza, ndavuga nti: Ni uyu.» Intumwa ﷺ yambwiye iti: «Reba umuntu ubona ko ari umukene cyane mu Musigiti.» Abu Dharr yaravuze ati: «Narebye mbona umugabo wambaye imyenda ishaje, ndavuga nti: Ni uyu.» Intumwa ﷺ yaravuze iti: «Ndahiye Ufite ubugingo bwanjye mu kuboko kwe, uyu (umukene) kuri Allah ku munsi w'imperuka aruta isi yose yuzuye abameze nka uyu (umukire).»
قال رسول الله ﷺ «يَا حَنْظَلَةُ! سَاعَةً وَسَاعَةً وَلَوْ كَانَتْ تَكُونُ قُلُوبُكُمْ كَمَا تَكُونُ عِنْدَ الذِّكْرِ لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلائِكَةُ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe Hanzala! Igihe kimwe n'ikindi (cyangwa: Hari igihe cy'ibyo n'igihe cy'ibindi). Kandi iyo imitima yanyu iza kuba nk'uko iba iri igihe mukora Dhikr, abamalayika bari kubaramukanya namwe.»
قال رسول الله ﷺ «يَا عَائِشَةُ، مَتَى عَهْدُتِنِي فَحَّاشًا، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe Aisha, ni ryari wigeze umbona ndi umuntu uvuga amagambo y'urukozasoni? Mu by'ukuri, umuntu mubi cyane kuri Allah ku munsi w'imperuka ni uwo abantu baretse kubera gutinya ububi bwe.»
قال رسول الله ﷺ «يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ لَا تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Yewe bagore b'Abayisilamukazi, nta muturanyikazi ukwiye gusuzugura umuturanyikazi we, nubwo yamuha ikirenge cy'intama.»
قال رسول الله ﷺ «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Nimworoshye, ntimugoreke. Nimushimishe, ntimukange.»
قال رسول الله ﷺ «يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Uhetswe asuhuza ugenda n'amaguru, naho ugenda n'amaguru agasuza uwicaye, n'abake bagasuza abenshi.»
قال رسول الله ﷺ «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ فِيْهِ اثْنَتَانِ: الْحِرْصُ عَلَى الْعُمْرِ، وَالْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Umwana wa Adamu arashaje, ariko ibintu bibiri birushaho kumukomeramo: Ubugugu ku buzima (kuramba), n'ubugugu ku mutungo.»
قال رسول الله ﷺ «اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَشَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَغِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ».
Intumwa ya Allah ﷺ yaravuze iti: «Fata amahirwe y'ibintu bitanu mbere y'ibindi bitanu: Ubuzima bwawe mbere y'urupfu rwawe, ubuzima bwiza bwawe mbere y'uburwayi bwawe, igihe cyawe cy'ubusa mbere y'igihe cy'akazi kawe, urubyiruko rwawe mbere y'ubusaza bwawe, n'ubukire bwawe mbere y'ubukene bwawe.»
الباب الخامس: التوبة والمغفرة
Umutwe wa Gatanu: Kwihana n'Imbabazi
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ وَيَبْسُطُ يَدَهُ بِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Mu by'ukuri, Allah azahora arambura ukuboko kwe nijoro kugira ngo uwakoze ibibi ku manywa yihane, kandi akarambura ukuboko kwe ku manywa kugira ngo uwakoze ibibi nijoro yihane, kugeza igihe izuba rizazira iburengerazuba.»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Mu by'ukuri, Allah yakira ukwihana k'umugaragu igihe ataragera ku mwuka wa nyuma (ataragargarah).»
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ نَزَلَ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَنَادَى: هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ، هَلْ مِنْ تَائِبٍ، هَلْ مِنْ سَائِلٍ، هَلْ مِنْ دَاعٍ، حَتَّى يَنْفَجِرَ الْفَجْرُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Mu by'ukuri, Allah arategereza kugeza igihe igice cya gatatu cya nyuma cy'ijoro kigeze, akamanuka akagera ku ijuru ryo hasi, maze akahamagara ati: Hariho usaba imbabazi? Hariho uwihana? Hariho usaba? Hariho usenga? kugeza igihe umuseke utambukiye.»
قال رسول الله ﷺ «كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Buri mwana wa Adamu aracumura, kandi abacumura beza ni abihana.»
قال رسول الله ﷺ «كُلُّ أُمَّتِي مُعَافَى إِلاَّ الْمُجَاهِرِينَ، وَإِنَّ مِنَ الْمُجَاهَرَةِ أَنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلًا، ثُمَّ يُصْبِحَ وَقَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيَقُولَ: يَا فُلَانُ، عَمِلْتُ البَارِحَةَ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ بَاتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ، وَيُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللَّهِ عَنْهُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Abagize umuryango wanjye bose bazababarirwa, usibye abigaragaza (abakora ibyaha ku mugaragaro). Kandi mu kwigaragaza (mu cyaha) harimo umuntu gukora igikorwa nijoro, hanyuma akabyuka Allah yaramupfukiriye (yamuhishe icyaha), maze akavuga ati: "Yewe runaka, ijoro ryakeye nakoze ibi n'ibi." Kandi Nyagasani we yaramupfukiriye (yamuhishe icyaha) ijoro ryose, maze akabyuka akuraho igipfukisho cya Allah kuri we.»
قال رسول الله ﷺ «للهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ أَنْ يَسْقُطَ عَلَى بَعِيرِهِ وَقَدْ أَضَلَّهُ بِأَرْضِ فَلَاةٍ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Allah aranezerwa cyane n'ukwihana k'umugaragu we kurusha umwe muri mwe waba yatakaje ingamiya ye mu butayu, hanyuma akayibona.»
قال رسول الله ﷺ «لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «ku muntu wayikoze mu bagize umuryango wanjye.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ الله عَلَيْهِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Uwahannye izuba ritarava iburengerazuba, Allah azamubabarira.»
قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا خَالِدُ فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ تَابَتْ تَوْبَةً لَوْ تَابَهَا صَاحِبُ مَكْسٍ لَغُفِرَ لَهُ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Genda buhoro, yewe Khalid! Ndahiye ku Izina ry'Ufite ubugingo bwanjye mu kuboko kwe, rwose yihannye ukwihana, iyo umusoresha (umukoresha imisoro itemewe) aza kuba yarihanye uko, yari kubabarirwa.»
«هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ؟ لَعَلَّهُ أَنْ يَتُوبَ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ».
«Kuki mutamuretse? Ahari azihana maze Allah amubabarire.»
قال رسول الله ﷺ «وَيْحَكِ ارْجِعِي فَاسْتَغْفِرِي الله وَتُوبِي إِلَيْهِ».
Intumwa y'Imana ﷺ yaravuze iti: «Genda, subira inyuma, usabe Allah imbabazi kandi wihane kuri We.»