بانَتْ سُعاد
قصيدة البُردة الأولى — الصحابي كعب بن زهير رضي الله عنه (ت 26هـ)
أنشدها كعب بن زهير رضي الله عنه بين يدي النبي ﷺ في مسجده معتذرًا، فعفا عنه النبي ﷺ وخلع عليه بردته الشريفة، فسُميت «البردة». وهي أول قصائد المديح النبوي وأصلها.
Bānat Suʿād — Kaʿb ibn Zuhayr (Allah amwishimire)
Kaʿb ibn Zuhayr, Allah amwishimire, yagisomeye Intumwa ﷺ mu musigiti wayo, ayisaba imbabazi. Intumwa ﷺ yaramubabariye imuha icyubahiro imwambika umwambaro wayo mwiza. Bitewe n'ibyo, iki gisigo cyaje kumenyekana nka 'Al-Burdah'. Gifashwe nk'igikorwa cya mbere kandi cy'ibanze mu bisigo byose byo gusingiza Intumwa ﷺ.
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ مَتْبولُ
مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفَدْ مَكْبولُSu'ad yagiye, n'umutima wanjye uyu munsi uramurya, waraboshwe inyuma ye, ntucunguwe kandi urahambiriwe.
وَمَا سُعَادُ غَداةَ البَيْن إِذْ رَحَلوا
إِلاّ أَغَنُّ غضيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُMu gitondo cyo kugenda kwabo, Su'ad yari nk'inyemera nziza, ifite amaso yiyoroshya, yashushanyijeho kohl.
هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
لا يُشْتَكى قِصَرٌ مِنها ولا طُولُYari yoroheje iyo yegeraga, kandi afite ikibuno kinini iyo yagarukaga, uburebure bwe buratunganye, ntiyari mugufi cyangwa muremure cyane.
تَجْلُو عَوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابْتَسَمَتْ
كأنَّهُ مُنْهَلٌ بالرَّاحِ مَعْلُولُIyo aseka, ahishura amenyo y'imbere meza cyane, ameze nk'isoko y'amazi meza avanze na divayi.
شُجَّتْ بِذي شَبَمٍ مِنْ ماءِ مَعْنِيةٍ
صافٍ بأَبْطَحَ أضْحَى وهْوَ مَشْمولُAya mazi meza, avanze n'ubukonje bwa Ma'niya, ari mu kibaya kinini, ahumanywa n'umuyaga uturutse mu majyaruguru.
تَنْفِي الرِّياحُ القَذَى عَنْهُ وأفْرَطُهُ
مِنْ صَوْبِ سارِيَةٍ بِيضٌ يَعالِيلُImyaga ikuraho imyanda yose, n'amazi yayo menshi, aturuka ku mvura yaguye nijoro, akora imigezi yera, itemba.
أكْرِمْ بِها خُلَّةً لوْ أنَّها صَدَقَتْ
مَوْعودَها أَو ْلَوَ أَنَِّ النُّصْحَ مَقْبولُYari kuba inshuti nziza cyane, iyo aza kuba yarashyize mu bikorwa amasezerano ye, cyangwa iyo aza kuba yarakira inama.
لكِنَّها خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِها
فَجْعٌ ووَلَعٌ وإِخْلافٌ وتَبْديلُNyamara ni inshuti ifite amaraso avanze n'agahinda, urukundo rwinshi, amasezerano atubahirijwe, n'impinduka zidasanzwe.
فما تَدومُ عَلَى حالٍ تكونُ بِها
كَما تَلَوَّنُ في أثْوابِها الغُولُNtabwo aguma mu mimerere imwe, ahindura imyifatire ye vuba nk'uko ikigoryi gihindura amabara mu myenda yacyo.
ولا تَمَسَّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمْتْ
إلاَّ كَما يُمْسِكُ الماءَ الغَرابِيلُAfata amasezerano avuga ko azubahiriza adakomeye kuruta uko ibiseke bifata amazi.
فلا يَغُرَّنْكَ ما مَنَّتْ وما وَعَدَتْ
إنَّ الأمانِيَّ والأحْلامَ تَضْليلُNtimukayobye n'ibyo yatanze cyangwa yasezeranyije, kuko ibyifuzo n'inzozi ari iby'ubuyobe gusa.
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لَها مَثَلا
وما مَواعِيدُها إلاَّ الأباطيلُAmasezerano ye ni umugani nk'aya 'Urqub, kuko ibyo yasezeranyije ari ibinyoma gusa.
أرْجو وآمُلُ أنْ تَدْنو مَوَدَّتُها
وما إِخالُ لَدَيْنا مِنْكِ تَنْويلُNdizera kandi nifuza ko urukundo rwe rwanyegera, nyamara sinizera ko tuzabona ubuntu ubwo ari bwo bwose buturutse kuri wowe.
أمْسَتْ سُعادُ بِأرْضٍ لا يُبَلِّغُها
إلاَّ العِتاقُ النَّجيباتُ المَراسِيلُSu'ad yatuze mu gihugu kigerwaho gusa n'ingamiya zikomeye, zihuta, kandi nziza cyane.
ولَنْ يُبَلِّغَها إلاَّ غُذافِرَةٌ
لها عَلَى الأيْنِ إرْقالٌ وتَبْغيلُKandi nta kizamugeraho uretse ingamiya ikomeye, yihuta, idacogora, ikomeza kugenda yihuta kandi ikagira imbaraga.
مِنْ كُلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إذا عَرِقَتْ
عُرْضَتُها طامِسُ الأعْلامِ مَجْهولُ(Igomba kuba) ingamiya ibira ibyuya byinshi mu misaya yayo iyo ibira, aho igana ni igihugu cy'ibimenyetso byahanaguwe kandi bitazwi.
تَرْمِي الغُيوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهِقٍ
إذا تَوَقَّدَتِ الحَزَّازُ والمِيلُIreba kure cyane n'amaso y'inyemera yera yonyine, n'iyo ibyuka by'ubushyuhe byaka kandi ubushyuhe bwiyongera.
ضَخْمٌ مُقَلَّدُها فَعْمٌ مُقَيَّدُها
في خَلْقِها عَنْ بَناتِ الفَحْلِ تَفْضيلُIjosi ryayo rirabyibushye kandi ikirenge cyayo kiruzuye, iremwa ryerekana ubukuru kuruta izindi ngamiya z'ingore.
غَلْباءُ وَجْناءُ عَلْكومٌ مُذَكَّرْةٌ
في دَفْها سَعَةٌ قُدَّامَها مِيلُNi ikomeye, ifite isura nini, ikuze, kandi ikomeye nk'ingabo, ifite ubugari buhagije mu mpande zayo, kandi ibirometero birayitegereje.
وجِلْدُها مِنْ أُطومٍ لا يُؤَيِّسُهُ
طَلْحٌ بضاحِيَةِ المَتْنَيْنِ مَهْزولُUruhu rwayo ni urukomeye, rudashira n'ibiti by'imikindo mu gice cy'umugongo wayo, n'iyo yaba isa n'iyagabanutse.
حَرْفٌ أخوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شْمِليلُNi ingamiya y'ingore yoroheje, yihuta, se ameze nka murumuna we, na nyirarume ni nyina wabo, bituma igira umugongo muremure kandi ikihuta cyane.
يَمْشي القُرادُ عَليْها ثُمَّ يُزْلِقُهُ
مِنْها لِبانٌ وأقْرابٌ زَهالِيلُIgituza n'impande zayo biroroshye cyane ku buryo n'ikibata kigerageza kugenda hejuru yayo cyanyerera kikagwa.
عَيْرانَةٌ قُذِفَتْ بالنَّحْضِ عَنْ عُرُضٍ
مِرْفَقُها عَنْ بَناتِ الزُّورِ مَفْتولُNi ingamiya y'ingore ikomeye, yihuta, ifite imitsi ikomeye, ikibuno cyayo cyashyizwe kure y'imbavu zayo, bigaragaza intambwe nini kandi ikomeye.
كأنَّما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحَها
مِنْ خَطْمِها ومِن الَّلحْيَيْنِ بِرْطيلُNi nk'aho umunwa muremure, umanitse, uva ku zuru n'amaguru yayo, ukarenga amaso n'umuhogo wayo, ikimenyetso cy'ubwoko bwayo bwihariye.
تَمُرُّ مِثْلَ عَسيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ
في غارِزٍ لَمْ تُخَوِّنْهُ الأحاليلُIgenda neza nk'ikiganza cy'umukindo gifite imyenda yacyo, ikanyura mu musenyi woroshye, wimbitse, utarakomezwa n'imvura cyangwa ngo ube mubi.
قَنْواءُ في حَرَّتَيْها لِلْبَصيرِ بِها
عَتَقٌ مُبينٌ وفي الخَدَّيْنِ تَسْهيلُIfite izuru ryagaragaye, kandi ku jisho ry'umuhanga, imisaya yayo igaragaza ubukuru, mu gihe amatama yayo yoroshye kandi angana.
تُخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهي لاحِقَةٌ
ذَوابِلٌ مَسُّهُنَّ الأرضَ تَحْليلُYiruka vuba ku maguru yayo y'imbere, amaguru yayo yoroheje atagera hasi cyane, igenda yihuta.
سُمْرُ العَجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيماً
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعيلُAmaguru yayo y'umukara atatanya utubuye iyo igenda, kandi nta nkweto ziyakingira iyo inyura ku misozi y'amabuye, bigaragaza ubukomezi bwayo.
كأنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها إذا عَرِقَتْ
وقد تَلَفَّعَ بالكورِ العَساقيلُKugenda kw'amaguru yayo y'imbere, iyo ibira ibyuya kandi ibyuka by'ubushyuhe byaka hafi y'intebe, ni ikimenyetso cy'imbaraga zayo zidasanzwe.
يَوْماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً
كأنَّ ضاحِيَهُ بالشَّمْسِ مَمْلولُIbi biba ku munsi ushyushye cyane ku buryo ingona iguma itaceceka, umugongo wayo ugaragara usa n'uwatwitswe n'izuba.
وقالَ لِلْقوْمِ حادِيهِمْ وقدْ جَعَلَتْ
وُرْقَ الجَنادِبِ يَرْكُضْنَ الحَصَى قِيلُواUmushoferi w'ingamiya zabo, abonye inzige z'imvi zitanya utubuye mu bushyuhe bwinshi, yabwiye abantu kuruhuka saa sita.
شَدَّ النَّهارِ ذِراعا عَيْطَلٍ نَصِفٍ
قامَتْ فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُAmaguru y'imbere y'ingamiya y'ingore ndende, ikomeye, yo mu kigero, ihanganira umunsi w'ingorane, igenda n'ijwi risubizwa n'amarira y'abagore batabyara, babuze ababo.
نَوَّاحَةٌ رِخْوَةُ الضَّبْعَيْنِ لَيْسَ لَها
لَمَّا نَعَى بِكْرَها النَّاعونَ مَعْقولُAmeze nk'umugore urira, amaboko ye y'ibibero yoroheje kubera agahinda, utakaza ubwenge bwose iyo abatangaza urupfu baririra umwana we w'imfura.
تَفْرِي الُّلبانَ بِكَفَّيْها ومَدْرَعُها
مُشَقَّقٌ عَنْ تَراقيها رَعابيلُAshishimura igituza cye n'amaboko ye, imyenda ye yashishimuwe ku maboko ye, ikamanitse mu bice, mu gahinda ke kenshi.
تَسْعَى الوُشاةُ جَنابَيْها وقَوْلُهُمُ
إنَّك يا ابْنَ أبي سُلْمَى لَمَقْتولُAbasebanya bagendana na we, bongorerana amagambo, "Mu byukuri, yewe mwana wa Abu Sulma, uragenewe kwicwa!"
وقالَ كُلُّ خَليلٍ كُنْتُ آمُلُهُ
لا أُلْهِيَنَّكَ إنِّي عَنْكَ مَشْغولُBuri nshuti nari nizeye yavuze, "Sinshobora kukurangaza, kuko mfite akazi kandi sinshobora kugufasha."
فَقُلْتُ خَلُّوا سَبيلِي لاَ أبالَكُمُ
فَكُلُّ ما قَدَّرَ الرَّحْمنُ مَفْعولُNuko ndatangaza, "Nimuve mu nzira yanjye, mwebwe mutagira abavandimwe, kuko ibyo Nyirimpuhwe yategetse byose bizasohora!"
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طالَتْ سَلامَتُهُ
يَوْماً على آلَةٍ حَدْباءَ مَحْمولُBuri muntu, n'ubwo ubuzima bwe bwaba burebure gute, umunsi umwe azaterurwa ku isanduku igoramye.
أُنْبِئْتُ أنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَني
والعَفْوُ عَنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُNaramenyeshejwe ko Intumwa ya Allah ﷺ yanteye ubwoba, nyamara imbabazi ziva ku Ntumwa ya Allah ﷺ zirifuzwa cyane.
وقَدْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ مُعْتَذِراً
والعُذْرُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَقْبولُMu byukuri naje ku Ntumwa ya Allah ﷺ nshaka imbabazi, kuko gusaba imbabazi bihora byakirwa n'Intumwa ya Allah ﷺ.
مَهْلاً هَداكَ الذي أَعْطاكَ نافِلَةَ
الْقُرْآنِ فيها مَواعيظٌ وتَفُصيلُGahoro, Imana ikuyobore, yo yakugabiye impano y'agaciro ya Qur'an, irimo inama zikomeye n'ibisobanuro birambuye.
لا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوالِ الوُشاةِ ولَمْ
أُذْنِبْ وقَدْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُNtimungaraguze amagambo y'abasinzi, kuko nta cyaha nakoze, nubwo amagambo menshi yancicikanyeho.
لَقَدْ أقْومُ مَقاماً لو يَقومُ بِه
أرَى وأَسْمَعُ ما لم يَسْمَعِ الفيلُKoko, mpagaze ahantu hateye ubwoba cyane, ko n'inzovu ihagazeho, yabonaho ikanumva ibyo itari yarigeze ibona cyangwa ngo yumve.
لَظَلَّ يِرْعُدُ إلاَّ أنْ يكونَ لَهُ
مِنَ الَّرسُولِ بِإِذْنِ اللهِ تَنْويلُYakomeza guhinda umushyitsi, keretse ibonye ku Intumwa ﷺ, ku bw'uruhushya rw'Imana, ihumure ryo gutuza.
حَتَّى وَضَعْتُ يَميني لا أُنازِعُهُ
في كَفِّ ذِي نَغَماتٍ قِيلُهُ القِيلُKugeza ubwo nashyize ukuboko kwanjye kw'iburyo, nta mpaka, mu kiganza cy'umwe uvuga amagambo aryoheye amatwi, n'ijambo rye rikaba itegeko rya nyuma.
لَذاكَ أَهْيَبُ عِنْدي إذْ أُكَلِّمُهُ
وقيلَ إنَّكَ مَنْسوبٌ ومَسْئُولُKubera iyo mpamvu, aranteye ubwoba kurushaho iyo mvugana na we, kandi byaravuzwe ko wowe uzabazwa kandi uzasubiza ibibazo.
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيوثِ الأُسْدِ مَسْكَنُهُ
مِنْ بَطْنِ عَثَّرَ غِيلٌ دونَهُ غيلُAturuka mu ntare yihishe, imwe mu nyamaswa zikomeye zo mu ishyamba, ituye kure mu Aththar, mu ishyamba ryijimye, inyuma yaryo hari irindi.
يَغْدو فَيُلْحِمُ ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهُما
لَحْمٌ مَنَ القَوْمِ مَعْفورٌ خَراديلُAgenda kugaburira intare ebyiri zikomeye, ibiryo byazo bikaba inyama zihumanye n'umukungugu, zishishaguwe z'abanzi babo.
إِذا يُساوِرُ قِرْناً لا يَحِلُّ لَهُ
أنْ يَتْرُكَ القِرْنَ إلاَّ وهَوَ مَغْلُولُIyo ahanganye n'umwanzi, si umugenzo we kumureka uwo mwanzi keretse amunesheje rwose akamuboha.
مِنْهُ تَظَلُّ سَباعُ الجَوِّ ضامِزَةً
ولا تَمَشَّى بَوادِيهِ الأراجِيلُKubera we, inyamaswa zo mu kirere ziratuza, kandi nta muntu w'igicucu cyangwa w'igishobishobi utinyuka kunyura mu bibaya bye.
ولا يَزالُ بِواديهِ أخُو ثِقَةٍ
مُطَرَّحَ البَزِّ والدَّرْسانِ مَأْكولُKandi mu kibaya cye, inshuti yizewe (intare) ihora isiga inyuma imyenda yajugunywe n'iyishaje y'inyamaswa yariye.
إنَّ الرَّسُولَ لَسَيْفٌ يُسْتَضاءُ بِهِ
مُهَنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللهِ مَسْلُولُKoko, Intumwa ﷺ ni inkota irabagirana icurwaho urumuri, inkota nziza yo mu Buhinde yakurwe mu nkoho z'Imana.
في فِتْيَةٍ مِنْ قُريْشٍ قالَ قائِلُهُمْ
بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أسْلَمُوا زُولُواAri kumwe n'abasore bo muri Quraish, umuyobozi wabo mu mutima wa Maka yabategetse, bamaze kwakira Isilamu, ati: "Mugende!"
زالُوا فمَا زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ
عِنْدَ الِّلقاءِ ولا مِيلٌ مَعازيلُBaragiye, ariko ntibari abanyantege nke cyangwa abashyize hanze, kandi ntibigeze bahungabana cyangwa ngo bahunge bahanganye n'umwanzi.
شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لُبوسُهُمْ
مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ في الهَيْجَا سَرابيلُNi intwari zifite ishema, imyambaro yabo y'intambara ikaba amakoti y'ibyuma, ziboshywe nka za Dawudi.
بِيضٌ سَوَابِغُ قد شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ
كأنَّها حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدولُIzi ni nziza kandi nini, zifite impeta zikomatanye cyane ku buryo zisa n'impeta zizungurutswe z'igihingwa cya Qaf'a.
يَمْشونَ مَشْيَ الجِمالِ الزُّهْرِ يَعْصِمُهُمْ
ضَرْبٌ إذا عَرَّدَ السُّودُ التَّنابِيلُBagenda n'ingendo y'icyubahiro y'ingamiya z'igikundiro, barinzwe n'ubuhanga bwabo bwo kurwana iyo abanzi b'umwijima, b'agaciro gake bahindukiye bagahunga.
لا يَفْرَحونَ إذا نَالتْ رِماحُهُمُ
قَوْماً ولَيْسوا مَجازِيعاً إذا نِيلُواNtibishima iyo amacumu yabo yishe abantu, kandi ntibacika intege iyo nabo bagize ibyago.
لا يَقَعُ الطَّعْنُ إلاَّ في نُحورِهِمُ
وما لَهُمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْليلُAmacumu y'intambara agwa gusa ku gituza cyabo, kandi ntibagaragaza ubwoba kuva mu byobo by'urupfu.