القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام

چوٿون حصو: مالي معاملن جو نظام ۽ احڪام

الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين

پهريون باب: وڪرو، واپار، معاملا ۽ قرض

قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله تعاليٰ اهڙي شخص کي جنت ۾ داخل ڪيو جيڪو خريد ڪرڻ، وڪڻڻ، قرض ادا ڪرڻ ۽ قرض وصول ڪرڻ ۾ نرمي ڪندڙ هو.“

قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ان کان پوءِ، ماڻهن کي ڇا ٿي ويو آهي جو اهي اهڙا شرط رکن ٿا جيڪي الله جي ڪتاب ۾ ناهن؟ جيڪو به شرط الله جي ڪتاب ۾ نه هوندو اهو باطل آهي، چاهي اهي سئو شرط ئي ڇو نه هجن. الله جو فيصلو ئي سڀ کان وڌيڪ سچو آهي ۽ الله جو شرط ئي سڀ کان وڌيڪ پختو آهي. ۽ ولاءَ (وارثي جو حق) ان جو ئي آهي جيڪو آزاد ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ٽن قسمن جي ماڻهن سان الله تعاليٰ قيامت جي ڏينهن نه ڳالهائيندو ۽ نه ئي انهن ڏانهن (رحمت جي نظر سان) ڏسندو: هڪ اهو شخص جيڪو پنهنجي سامان تي ڪوڙو قسم کڻي ته ان کي ان جي اصل قيمت کان وڌيڪ ملي رهيو هو، جڏهن ته هو ڪوڙو هجي. ٻيو اهو شخص جيڪو ڪنهن مسلمان جو مال هڙپ ڪرڻ لاءِ ڪوڙو قسم کڻي. ۽ ٽيون اهو شخص جيڪو پنهنجو واڌو پاڻي (ٻين کي استعمال ڪرڻ کان) روڪي. پوءِ الله تعاليٰ (قيامت جي ڏينهن) فرمائيندو: اڄ آءٌ توکان پنهنجو فضل اهڙي طرح روڪيان ٿو جيئن تو ان شيءِ جو واڌو حصو روڪيو هو جنهن کي تنهنجي هٿن نه بڻايو هو.“

قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله ان ٻانهي تي رحم ڪري جيڪو وڪڻڻ وقت نرمي ڪري، خريد ڪرڻ وقت نرمي ڪري، قرض ادا ڪرڻ وقت نرمي ڪري ۽ قرض وصول ڪرڻ وقت نرمي ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”هڪ ٻئي سان حسد نه ڪريو، (قيمت وڌائڻ لاءِ) ڪوڙي ٻولي نه ڏيو، هڪ ٻئي سان بغض نه رکو، هڪ ٻئي کان منهن نه موڙيو، ۽ توهان مان ڪو ٻئي جي سودي تي سودو نه ڪري، ۽ الله جا ٻانها بڻجي ڀائر ڀائر ٿي رهو. مسلمان مسلمان جو ڀاءُ آهي، نه ان تي ظلم ڪري، نه ان کي بي يارو مددگار ڇڏي ۽ نه ئي ان کي حقير سمجهي. تقويٰ هتي آهي،“ ۽ پاڻ ﷺ پنهنجي سيني ڏانهن اشارو ڪيائون. ”ڪنهن به ماڻهوءَ جي لاءِ ايتري برائي ئي ڪافي آهي ته هو پنهنجي مسلمان ڀاءُ کي حقير سمجهي. هر مسلمان جو ٻئي مسلمان تي رت، مال ۽ عزت حرام آهي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان مان ڪو به پنهنجو واڌو پاڻي ان ڪري نه روڪي جو ان سان گاهه کي (ٻين جي جانورن کان) روڪي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڪو به پاڙيسري پنهنجي پاڙيسري کي پنهنجي ڀت ۾ ڪاٺي کوڙڻ کان نه روڪي.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو به پنهنجو حق گهري، ان کي گهرجي ته اهو شائستگي ۽ نرمي سان گهري، چاهي (قرضدار) ادا ڪري سگهي يا نه.“

الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام

ٻيو باب: قضا جي فقه، اسلام ۾ قضا ۽ امارت جو نظام

قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مون کي اهو حڪم ناهي ڏنو ويو ته مان ماڻهن جي دلين کي کوٽيان ۽ نه ئي انهن جا پيٽ چيران.“

قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ٽن قسمن جي ماڻهن تان قلم کنيو ويو آهي: سُتل ماڻهوءَ تان جيستائين هو جاڳي، چريي (مجنون) تان جيستائين هو ٺيڪ ٿئي، ۽ ٻار تان جيستائين هو بالغ ٿئي.“

قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله ان امت کي ڪيئن پاڪ ڪندو، جنهن ۾ ڪمزور پنهنجو حق طاقتور کان بغير ڪنهن هٻڪ جي نٿو وٺي سگهي؟“

الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه

ٽيون باب: رسول الله ﷺ جا فيصلا

قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”تون مون کي ڪهڙو حڪم ٿو ڏئين؟... ڇا تون مون کي اهو حڪم ڏئين ٿو ته مان ان کي چوان ته هو پنهنجو هٿ تنهنجي وات ۾ رکي ته جيئن تون ان کي ائين چٻاڙين جيئن نر اُٺ چٻاڙيندو آهي؟ پنهنجو هٿ اڳتي وڌاءِ ته جيئن هو ان کي چَڪ هڻي، پوءِ تون ان کي ڇڪي ڪڍ.“

قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”نه تو ان کي سيکاريو جڏهن هو جاهل هو، ۽ نه ئي تو ان کي کارايو جڏهن هو بکايل هو.“

قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي زبير! (پنهنجي ٻنيءَ کي) پاڻي ڏي، پوءِ پاڻي کي روڪي ڇڏ ته جيئن اهو (ٻنيءَ جي) حد تائين واپس پهچي وڃي.“