القسم السادس: الآداب والأخلاق

ڇهون حصو: آداب ۽ اخلاق

الباب الأول: السيرة النبوية والشمائل والإعجاز

پهريون باب: سيرت النبي ﷺ، شمائل ۽ معجزا

قال رسول الله ﷺ «يَا أَنْجَشَةُ، رُوَيْدَكَ سَوْقَكَ بِالْقَوَارِيرِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي انجشه! آهستي، شيشين (يعني عورتن) کي آرام سان وٺي هل.“

الباب الثاني: فضائل الأنبياء والصحابة والأعمال

ٻيو باب: نبين، صحابن ۽ عملن جون فضيلتون

قال رسول الله ﷺ «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللهِ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا، ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ثُمَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله تعاليٰ وٽ سڀ کان وڌيڪ پسنديده عمل وقت تي نماز پڙهڻ آهي، پوءِ والدين سان نيڪي ڪرڻ، پوءِ الله جي راهه ۾ جهاد ڪرڻ.“

قال رسول الله ﷺ «خَيْرُ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُحْسَنُ إِلَيْهِ، وَشَرُّ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُسَاءُ إِلَيْهِ، أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مسلمانن ۾ بهترين گهر اهو آهي جنهن ۾ ڪو يتيم هجي ۽ ان سان سٺو سلوڪ ڪيو وڃي، ۽ مسلمانن ۾ بدترين گهر اهو آهي جنهن ۾ ڪو يتيم هجي ۽ ان سان برو سلوڪ ڪيو وڃي. مان ۽ يتيم جي ڪفالت ڪندڙ جنت ۾ هن طرح (گڏ) هونداسين.“

قال رسول الله ﷺ «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”نيڪي جا ڪم بري موت کان بچائين ٿا.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جنهن ڪنهن نيڪي جي رهنمائي ڪئي، ته ان کي به ان نيڪي ڪندڙ جيترو اجر ملندو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ، وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جنهن اسلام ۾ ڪو سٺو طريقو شروع ڪيو، ته ان کي ان جو اجر ملندو ۽ انهن سڀني جو به اجر ملندو جيڪي ان کان پوءِ ان تي عمل ڪندا، بغير ان جي ته انهن جي اجرن مان ڪا گهٽتائي ٿئي. ۽ جنهن اسلام ۾ ڪو برو طريقو شروع ڪيو، ته ان تي ان جو گناهه هوندو ۽ انهن سڀني جو به گناهه هوندو جيڪي ان کان پوءِ ان تي عمل ڪندا، بغير ان جي ته انهن جي گناهن مان ڪا گهٽتائي ٿئي.“

الباب الرابع: الأدب والأخلاق والرقائق

چوٿون باب: ادب، اخلاق ۽ دل کي نرم ڪندڙ ڳالهيون

«اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ».

”مظلوم جي بددعا کان بچو، ڇو ته ان (دعا) ۽ الله جي وچ ۾ ڪو به پردو ناهي.“

قال رسول الله ﷺ «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ظلم کان بچو، ڇو ته ظلم قيامت جي ڏينهن اونداهيون هوندو، ۽ ڪنجوسي (حرص) کان بچو، ڇو ته ڪنجوسيءَ ئي اوهان کان اڳ وارن کي هلاڪ ڪيو، انهن کي ان ڳالهه تي آماده ڪيو جو انهن پنهنجا خون وهايا ۽ پنهنجين حرمتن کي حلال ڪري ڇڏيو.“

قال رسول الله ﷺ «أَثْقَلُ شَيْءٍ فِي مِيزَانِ الْمُؤْمِنِ خُلُقٌ حَسَنٌ، إِنَّ اللهَ يَبْغَضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ البذيء».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مؤمن جي ترازو ۾ سڀ کان وڌيڪ وزني شيءِ سٺو اخلاق آهي، بيشڪ الله بي حيا، بدزبان ۽ بدگفتاري ڪندڙ کي ناپسند ڪندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”پنهنجي دوست سان وچٿري محبت ڪر، ٿي سگهي ٿو ته اهو ڪنهن ڏينهن تنهنجو دشمن بڻجي وڃي، ۽ پنهنجي دشمن سان به وچٿري نفرت ڪر، ٿي سگهي ٿو ته اهو ڪنهن ڏينهن تنهنجو دوست بڻجي وڃي.“

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا حَمَاهُ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي أَحَدُكُمْ سَقِيمَهُ الْمَاءَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن الله ڪنهن ٻانهي سان محبت ڪندو آهي ته ان کي دنيا کان ائين بچائيندو آهي، جيئن اوهان مان ڪو پنهنجي بيمار کي پاڻيءَ کان بچائيندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الأَرْضِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن الله ڪنهن ٻانهي سان محبت ڪندو آهي ته جبريل کي سڏي فرمائيندو آهي ته بيشڪ الله فلاڻي سان محبت ڪري ٿو، تون به ان سان محبت ڪر. پوءِ جبريل به ان سان محبت ڪندو آهي. پوءِ جبريل آسمان وارن ۾ اعلان ڪندو آهي ته بيشڪ الله فلاڻي سان محبت ڪري ٿو، اوهين به ان سان محبت ڪريو. پوءِ آسمان وارا به ان سان محبت ڪرڻ لڳندا آهن. پوءِ زمين تي ان لاءِ مقبوليت رکي ويندي آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدٍ خَيْرًا عَسَّلَهُ، قِيلَ: كَيْفَ يُعَسِلُهُ؟ قال: يَفْتَحُ لَهُ عَمَلًا صَالِحًا قَبْلَ مَوْتِهِ ثُمَّ يَقْبِضُهُ عليه».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن الله ڪنهن ٻانهي سان ڀلائي جو ارادو ڪندو آهي ته ان کي ’عَسَل‘ (ماکيءَ جهڙو مٺو) بڻائي ڇڏيندو آهي.“ پڇيو ويو: ”ان کي ڪيئن ’عَسَل‘ بڻائيندو آهي؟“ فرمايائون: ”ان جي موت کان اڳ ان لاءِ ڪنهن نيڪ عمل جو دروازو کولي ڇڏيندو آهي، پوءِ ان ئي (نيڪ عمل) تي ان جي روح کي قبض ڪندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ، حَتَّى يُوَافِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن الله پنهنجي ڪنهن ٻانهي سان ڀلائي جو ارادو ڪندو آهي ته ان کي دنيا ۾ ئي (سندس گناهن جي) سزا جلدي ڏئي ڇڏيندو آهي، ۽ جڏهن الله پنهنجي ڪنهن ٻانهي سان برائي جو ارادو ڪندو آهي ته ان جي گناهن جي سزا کي روڪي رکندو آهي، ايتري تائين جو قيامت جي ڏينهن ان کي پوري سزا ڏيندو.“

قال رسول الله ﷺ «أَرْبَعٌ إِذَا كُنَّ فِيكَ فَلَا عَلَيْكَ مَا فَاتَكَ مِنَ الدُّنْيَا: صِدْقُ الحَدِيثِ، وحِفْظُ الأمانَةِ، وَحُسْنُ الخُلُقِ، وَعِفَّةُ مَطْعَمٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”چار شيون اهڙيون آهن جو جيڪڏهن اهي تو ۾ هجن ته پوءِ دنيا جي ڪنهن به شيءِ جي وڃڻ جو توکي ڪو به افسوس نه ٿيڻ گهرجي: ڳالهائڻ ۾ سچائي، امانت جي حفاظت، سٺو اخلاق، ۽ کاڌي پيتي ۾ پاڪيزگي (حلال رزق).“

قال رسول الله ﷺ «ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا يُحِبَّكَ الله، وَازْهَدْ فِيمَا فِي أَيْدِي النَّاسِ يُحِبَّكَ النَّاسُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”دنيا کان بي رغبتي اختيار ڪر، الله تو سان محبت ڪندو، ۽ جيڪي ماڻهن جي هٿن ۾ آهي ان کان بي رغبت ٿي وڃ، ماڻهو تو سان محبت ڪندا.“

قال رسول الله ﷺ «أَفْشِ السَّلامَ، وَأَطْعِمِ الطَّعَامَ، وَصِلِ الأَرْحَامَ، وَقُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، وَادْخُلِ الجَنَّةَ بِسَلامٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”سلام کي عام ڪريو، کاڌو کارايو، مائٽي نڀايو، ۽ رات جو (نماز لاءِ) اٿو جڏهن ماڻهو سُتا پيا هجن، ۽ سلامتيءَ سان جنت ۾ داخل ٿيو.“

قال رسول الله ﷺ «أَلا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إِصْلَاحُ ذَاتِ البَيْنِ، فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ البَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڇا مان اوهان کي روزي، نماز ۽ صدقي کان به وڌيڪ افضل درجي واري شيءِ نه ٻڌايان؟ (اهو آهي) پاڻ ۾ صلح ڪرائڻ، ڇو ته پاڻ ۾ وڳوڙ (دين کي) مونڊي ڇڏيندڙ آهي.“

قال رسول الله ﷺ «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِكُمْ مِنْ شَرِّكُمْ؟ خَيْرُكُمْ مَنْ يُرْجَى خَيْرُهُ وَيُؤْمَنُ شَرُّهُ، وَشَرُّكُمْ مَنْ لَا يُرْجَى خَيْرُهُ وَلَا يُؤْمَنُ شَرُّهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڇا مان اوهان کي ٻڌايان ته اوهان مان سٺو ڪير آهي ۽ برو ڪير؟ اوهان مان سٺو اهو آهي جنهن جي ڀلائيءَ جي اميد رکي وڃي ۽ ان جي شر کان محفوظ رهجي، ۽ اوهان مان برو اهو آهي جنهن جي ڀلائيءَ جي ڪا اميد نه هجي ۽ ان جي شر کان به محفوظ نه رهجي.“

قال رسول الله ﷺ «الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ، وَالإِثْمُ مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”نيڪي سٺو اخلاق آهي، ۽ گناهه اهو آهي جيڪو تنهنجي دل ۾ کٽڪي ۽ تون ان ڳالهه کي ناپسند ڪرين ته ماڻهو ان کان واقف ٿين.“

قال رسول الله ﷺ «الْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”حيا سراسر ڀلائي آهي.“

قال رسول الله ﷺ «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”رحم ڪرڻ وارن تي رحمان (تبارڪ و تعالى) رحم ڪندو آهي. زمين وارن تي رحم ڪريو، آسمان وارو (الله) اوهان تي رحم ڪندو.“

قال رسول الله ﷺ «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جنهن کان صلاح ورتي وڃي اهو امانتدار هوندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”هڪ مؤمن ٻئي مؤمن لاءِ هڪ عمارت وانگر آهي، جنهن جو هڪ حصو ٻئي حصي کي مضبوط ڪري ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ القِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ القِيَامَةِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مسلمان مسلمان جو ڀاءُ آهي، نه ان تي ظلم ڪري ۽ نه ئي ان کي (ظالم جي) حوالي ڪري. ۽ جيڪو پنهنجي ڀاءُ جي ضرورت پوري ڪندو آهي، الله ان جي ضرورت پوري ڪندو آهي. ۽ جيڪو ڪنهن مسلمان جي ڪا تڪليف دور ڪندو، الله قيامت جي ڏينهن ان جي تڪليفن مان ڪا تڪليف دور ڪندو. ۽ جيڪو ڪنهن مسلمان جي پردي پوشي ڪندو، الله قيامت جي ڏينهن ان جي پردي پوشي ڪندو.“

قال رسول الله ﷺ «المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”(ڪامل) مسلمان اهو آهي جنهن جي زبان ۽ هٿ کان ٻيا مسلمان محفوظ رهن.“

قال رسول الله ﷺ «المُؤْمِنُ الَّذِي يُخَالِطُ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ المُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اهو مؤمن جيڪو ماڻهن سان ملي جلي ٿو ۽ انهن جي تڪليفن تي صبر ڪري ٿو، ان مؤمن کان وڌيڪ اجر وارو آهي جيڪو ماڻهن سان نٿو ملي جلي ۽ نه ئي انهن جي تڪليفن تي صبر ڪري ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ يَأْلَفُ وَيُؤْلَفُ وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَأْلَفُ وَلَا يُؤْلَفُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مؤمن محبت ڪندو آهي ۽ ان سان محبت ڪئي ويندي آهي، ۽ ان شخص ۾ ڪا ڀلائي ناهي جيڪو نه محبت ڪري ۽ نه ئي ان سان محبت ڪئي وڃي.“

قال رسول الله ﷺ «أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أَبُوكَ، ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”پنهنجي ماءُ (سان نيڪي ڪر)، پوءِ پنهنجي ماءُ (سان)، پوءِ پنهنجي ماءُ (سان)، پوءِ پنهنجي پيءُ (سان)، پوءِ جيڪو وڌيڪ ويجهو هجي، پوءِ جيڪو وڌيڪ ويجهو هجي.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الرَّجُلَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ قَائِمِ اللَّيْلِ صَائِمِ النَّهَارِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ انسان پنهنجي سٺي اخلاق سان اهو درجو حاصل ڪري وٺندو آهي، جيڪو رات جو قيام ڪندڙ ۽ ڏينهن جو روزو رکندڙ جو هوندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ هْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ صِدِّيقًا، وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ كَذَّابًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ سچائي نيڪي ڏانهن رهنمائي ڪري ٿي، ۽ نيڪي جنت ڏانهن رهنمائي ڪري ٿي. ۽ بيشڪ انسان سچ ڳالهائيندو رهي ٿو ايتري تائين جو الله وٽ ’صديق‘ (گهڻو سچو) لکيو وڃي ٿو. ۽ بيشڪ ڪوڙ گناهه ڏانهن رهنمائي ڪري ٿو، ۽ گناهه باهه ڏانهن رهنمائي ڪري ٿو. ۽ بيشڪ انسان ڪوڙ ڳالهائيندو رهي ٿو ايتري تائين جو الله وٽ ’ڪذاب‘ (گهڻو ڪوڙو) لکيو وڃي ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ فِيكَ لَخَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا الله تَعَالَى الْحِلْمُ وَالْأَنَاةُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ تو ۾ ٻه اهڙيون خصلتون آهن جيڪي الله تعاليٰ کي پسند آهن: بردباري ۽ وقار (آهستگي).“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ أَحْسَنَكُمْ أَخْلَاقًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ مون کي توهان مان سڀ کان وڌيڪ محبوب اهي آهن جيڪي اخلاق ۾ سڀ کان بهتر آهن.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ ڪجهه بيانن ۾ جادو (جهڙو اثر) هوندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ ڪجهه شعرن ۾ حڪمت هوندي آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ لِيَسَعْهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ توهان پنهنجي مال سان سڀني ماڻهن کي خوش نٿا ڪري سگهو، پر توهان جي خندان پيشاني ۽ سٺو اخلاق انهن لاءِ ڪافي ٿي سگهي ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا النَّاسُ كَالإِبِلِ المِائَةِ لَا تَكَادُ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ماڻهن جو مثال سؤ اٺن جهڙو آهي، جن ۾ توکي سواريءَ جي لائق هڪ به مشڪل سان ملندو.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لأُتَمِمَ مَكَارِمَ الأَخْلَاقِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مون کي ته صرف سٺن اخلاقن جي تڪميل لاءِ موڪليو ويو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلَا تَحَسَّسُوا، وَلَا تَجَسَّسُوا، وَلَا تَنَافَسُوا، وَلَا تَحَاسَدُوا، وَلَا تَبَاغَضُوا، وَلَا تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”گمان کان بچو، ڇو ته گمان سڀ کان وڌيڪ ڪوڙي ڳالهه آهي. ۽ (ماڻهن جي) ڳالهين کي نه ٻڌو، ۽ نه جاسوسي ڪريو، ۽ نه هڪ ٻئي سان مقابلو ڪريو، ۽ نه هڪ ٻئي سان حسد ڪريو، ۽ نه هڪ ٻئي سان بغض رکو، ۽ نه هڪ ٻئي کان منهن موڙيو، ۽ الله جا ٻانها، ڀائر بڻجي رهو.“

قال رسول الله ﷺ «تَجِدُونَ النَّاسَ مَعَادِنَ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، وَتَجِدُونَ خَيْرَ النَّاسِ فِي هَذَا الشَّأْنِ أَشَدَّهُمْ لَهُ كَرَاهِيَةً قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ فِيهِ، وَتَجِدُونَ شَرَّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللهِ ذَا الْوَجْهَيْنِ الَّذِي يَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ وَيَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان ماڻهن کي کاڻين وانگر ڏسندا. جيڪي جاهليت جي دور ۾ بهترين هئا، اهي اسلام ۾ به بهترين آهن جڏهن دين جي سمجھ حاصل ڪن. ۽ توهان هن معاملي (حڪومت) ۾ بهترين ماڻهو ان کي ڏسندا جيڪو ان کي سڀ کان وڌيڪ ناپسند ڪندو هو ان کان اڳ جو هو ان ۾ اچي. ۽ توهان قيامت جي ڏينهن الله جي ويجهو بدترين ماڻهو ان کي ڏسندا جيڪو ٻن منهن وارو هوندو، جيڪو انهن وٽ هڪ منهن سان ايندو ۽ انهن وٽ ٻئي منهن سان ايندو.“

قال رسول الله ﷺ «تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”(بهترين اسلام اهو آهي ته تون) کاڌو کارائين ۽ هر ڪنهن کي سلام ڪرين، چاهي تون ان کي سڃاڻين يا نه سڃاڻين.“

قال رسول الله ﷺ «رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللهِ لأَبَرَّهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڪيترائي اهڙا ماڻهو آهن جن جا وار ڇڙواڳ ۽ مٽيءَ سان ڀريل هوندا آهن، جن کي دروازن تان ڌڪاريو ويندو آهي، پر جيڪڏهن اهي الله جو قسم کڻن ته الله ان کي پورو ڪندو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «عِفُوا تَعِفُّ نِسَاؤُكُمْ، وبَرُّوا آبَاءَكُمْ تَبَرُّكُمْ أَبْنَاؤُكُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان پاڪدامن رهو، توهان جون عورتون پاڪدامن رهنديون. ۽ پنهنجن والدين سان نيڪي ڪريو، توهان جا ٻار توهان سان نيڪي ڪندا.“

قال رسول الله ﷺ «كَفَى بِالمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ماڻهوءَ جي ڪوڙي هجڻ لاءِ ايترو ئي ڪافي آهي ته هو هر ٻڌل ڳالهه بيان ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «لا بَأْسَ بِالْغِنَى لِمَنِ اتَّقَى، وَالصِّحَّةُ لِمَنِ اتَّقَى، خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى، وَطِيبُ النَّفْسِ مِنَ النَّعِيمِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ان شخص لاءِ مالداري ۾ ڪو حرج ناهي جيڪو تقويٰ اختيار ڪري، ۽ تقويٰ واري لاءِ صحت مالداري کان بهتر آهي، ۽ دل جو سڪون به نعمتن مان آهي.“

قال رسول الله ﷺ «لا تَبَاغَضُوا وَلا تَقَاطَعُوا وَلا تَحَاسَدُوا وَلا تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمُ الله، وَلا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاثِ لَيَالٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”هڪ ٻئي سان بغض نه رکو، نه هڪ ٻئي سان تعلق ٽوڙيو، نه هڪ ٻئي سان حسد ڪريو، ۽ نه هڪ ٻئي کان منهن موڙيو، ۽ الله جا ٻانها ڀائر بڻجي رهو جيئن الله توهان کي حڪم ڏنو آهي. ۽ ڪنهن مسلمان لاءِ جائز ناهي ته هو پنهنجي ڀاءُ کي ٽن راتين کان وڌيڪ ڇڏي ڏئي.“

قال رسول الله ﷺ «لَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهِ طَلْقٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڪنهن به نيڪي کي گهٽ نه سمجھو، چاهي اهو پنهنجي ڀاءُ سان خوشيءَ سان ملڻ ئي ڇو نه هجي.“

قال رسول الله ﷺ «لا تضربوا إماء الله».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله جي ٻانهين کي نه ماريو.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”چغلي خور جنت ۾ داخل نه ٿيندو.“

قال رسول الله ﷺ «لا تَغْضَبْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”غصو نه ڪر.“

قال رسول الله ﷺ «لا تَكُونُوا عَوْنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”پنهنجي ڀاءُ جي خلاف شيطان جا مددگار نه بڻجو.“

قال رسول الله ﷺ «لا تُنْزَعُ الرَّحْمَةُ إِلَّا مِنْ شَقِيٍّ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”رحمت صرف بدبخت کان ئي کسي ويندي آهي.“

قال رسول الله ﷺ «لا حَلِيمَ إِلا ذُو عَثْرَةٍ، وَلا حَكِيمَ إِلا ذُو تَجْرِبَةٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بردبار اهو ئي هوندو آهي جيڪو غلطي ڪري چڪو هجي، ۽ حڪمت وارو اهو ئي هوندو آهي جيڪو تجربو رکندڙ هجي.“

قال رسول الله ﷺ «لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثِ يَلْتَقِيَانِ، فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڪنهن مسلمان لاءِ جائز ناهي ته هو پنهنجي ڀاءُ کي ٽن ڏينهن کان وڌيڪ ڇڏي ڏئي، اهڙي طرح جو اهي ملن ته هي به منهن موڙي ۽ هو به منهن موڙي. ۽ انهن ٻنهي مان بهتر اهو آهي جيڪو سلام ۾ پيش قدمي ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ، قِيلَ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنًا، قَالَ: إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ، الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اهو شخص جنت ۾ داخل نه ٿيندو جنهن جي دل ۾ ذري برابر به تڪبر هوندو.“ عرض ڪيو ويو: ”بيشڪ انسان چاهيندو آهي ته ان جو لباس سٺو هجي ۽ ان جي جتي سٺي هجي.“ پاڻ فرمايائون: ”بيشڪ الله خوبصورت آهي ۽ خوبصورتي کي پسند فرمائيندو آهي. تڪبر حق کي رد ڪرڻ ۽ ماڻهن کي حقير سمجهڻ جو نالو آهي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَرْحَمُ اللهُ مَنْ لا يَرْحَمُ النَّاسَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله ان تي رحم نٿو ڪري جيڪو ماڻهن تي رحم نٿو ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَرْمِي رَجُلٌ رَجُلًا بِالْفُسُوقِ، وَلا يَرْمِيهِ بِالْكُفْرِ إلا ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو شخص ڪنهن ٻئي شخص تي فسق (گناهه) جي تهمت لڳائي يا ان کي ڪفر سان منسوب ڪري، ته اها (تهمت) ان تي ئي موٽي ايندي، جيڪڏهن اهو شخص (جنهن تي تهمت لڳائي وئي) اهڙو نه هوندو.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَزَالُ قَلْبُ الْكَبِيرِ شَابًَّا فِي اثْنَتَيْنِ: فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَطُولِ الأَمَلِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”وڏي عمر واري جو دل ٻن شين ۾ جوان رهندو آهي: دنيا جي محبت ۽ ڊگهين اميدن ۾.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ الله عَلَى عَبْدٍ فِي الدُّنْيَا، إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله دنيا ۾ جنهن ٻانهي جي پرده پوشي ڪندو آهي، قيامت جي ڏينهن به ان جي پرده پوشي ڪندو.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ عَبْدٌ عَبْدًا فِي الدُّنْيَا إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو ٻانهو دنيا ۾ ڪنهن ٻئي ٻانهي جي پرده پوشي ڪندو آهي، ته الله قيامت جي ڏينهن ان جي پرده پوشي ڪندو.“

قال رسول الله ﷺ «لا يُشِيرُ أَحَدُكُمْ عَلَى أَخِيهِ بِالسِّلاحِ، فَإِنَّهُ لا يَدْرِي لَعَلَّ الشَّيْطَانَ يَنْزِعُ فِي يَدِهِ فَيَقَعُ فِي حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان مان ڪو به پنهنجي ڀاءُ ڏانهن هٿيار سان اشارو نه ڪري، ڇو ته هو نٿو ڄاڻي ته متان شيطان ان جي هٿ مان (هٿيار) ڇڏائي وٺي ۽ هو باهه جي کڏ ۾ ڪري پوي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، كُلُّكُمْ عَبِيدُ الله، وَكُلُّ نِسَائِكُمْ إِمَاءُ الله، وَلَكِنْ لِيَقُلْ غُلامِي وَجَارِيَتِي، وَفَتَايَ وَفَتَاتِي».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان مان ڪو به (پنهنجي غلام کي) ’منهنجو ٻانهو‘ ۽ (پنهنجي ٻانهيءَ کي) ’منهنجي ٻانهي‘ نه چوي، ڇو ته توهان سڀ الله جا ٻانها آهيو ۽ توهان جون سڀ عورتون الله جون ٻانهيون آهن. پر هن کي گهرجي ته ’منهنجو ڇوڪرو‘ ۽ ’منهنجي ڇوڪري‘ يا ’منهنجو نوجوان‘ ۽ ’منهنجي نوجوان ڇوڪري‘ چوي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَكُونُ اللَّعَّانُونَ شُفَعَاءَ وَلا شُهَدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”گهڻو لعنت ڪرڻ وارا قيامت جي ڏينهن نه ته سفارش ڪندڙ هوندا ۽ نه ئي گواهه.“

قال رسول الله ﷺ «لا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مؤمن هڪ ئي سوراخ مان ٻه ڀيرا نٿو ڏنگجي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِصِدِّيقٍ أَنْ يَكُونَ لَعَّانًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”هڪ سچي (مؤمن) لاءِ اهو مناسب ناهي ته هو گهڻو لعنت ڪرڻ وارو هجي.“

قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ قِيلَ وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟ قَالَ (يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لا يُطِيقُ)».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مؤمن لاءِ اهو مناسب ناهي ته هو پاڻ کي ذليل ڪري.“ عرض ڪيو ويو: ”هو پاڻ کي ڪيئن ذليل ڪندو آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”(هو) اهڙي مصيبت کي منهن ڏيندو آهي جنهن کي برداشت ڪرڻ جي طاقت نٿو رکي.“

«لَقَلْبُ ابْنِ آدَمَ أَشَدُّ انْقِلابًا مِنَ الْقِدْرِ إِذَا اسْتَجْمَعَتْ غَلْيًا».

”آدم جي اولاد جو دل ان ٿانءَ کان به وڌيڪ تيزي سان ڦرندو آهي جيڪو جوش سان اُڀري رهيو هجي.“

قال رسول الله ﷺ «لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ، أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ الله عَلَى مَنْ تَابَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪڏهن ابن آدم وٽ سون جي هڪ وادي هجي ته هو چاهيندو ته ان وٽ ٻه واديون هجن، ۽ ان جو وات مٽيءَ کانسواءِ ٻيو ڪجهه به نه ڀريندو، ۽ الله ان جي توبه قبول ڪندو آهي جيڪو توبه ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”پهلوان اهو ناهي جيڪو (مقابلي ۾) پٽڪي، پر پهلوان اهو آهي جيڪو غصي جي وقت پاڻ تي ضابطو رکي.“

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الغِنَى عَنْ كَثْرَةِ العَرَضِ وَلَكِنَّ الغِنَى غِنَى النَّفْسِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اميری گهڻي مال ۽ اسباب سان ناهي، پر حقيقي اميری نفس جي اميری آهي.“

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ المُؤْمِنُ بالَّذِي يَشْبَعُ وَجَارُهُ جَائِعٌ إلى جَنْبِهِ وهو يَعْلَمُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اهو شخص مؤمن ناهي جيڪو پاڻ ته پيٽ ڀري کائي ۽ ان جو پاڙيسري ان جي ڀر ۾ بکيو هجي ۽ ان کي خبر به هجي.“

قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ القَائِمِ عَلَى حُدُودِ الله وَالوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمِ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ المَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا، فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله جي حدن تي قائم رهڻ واري ۽ ان ۾ مبتلا ٿيڻ واري جو مثال اهڙو آهي جيئن هڪ قوم ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻ لاءِ قرعو وڌو، پوءِ ڪن کي مٿيون حصو مليو ۽ ڪن کي هيٺيون. جيڪي هيٺ هئا، اهي جڏهن پاڻي ڀرڻ لاءِ مٿي وارن وٽان لنگهندا هئا، ته انهن چيو ته جيڪڏهن اسان پنهنجي حصي ۾ سوراخ ڪري وٺون ۽ مٿي وارن کي تڪليف نه ڏيون. پوءِ جيڪڏهن مٿي وارا انهن کي ائين ڪرڻ ڏيندا ته سڀئي تباهه ٿي ويندا، ۽ جيڪڏهن انهن جا هٿ روڪي وٺندا ته پاڻ به بچي ويندا ۽ سڀئي بچي ويندا.“

قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ الْمُسْلِمَ إِلَّا كَفَّرَ اللهُ بِهَا عَنْهُ، حَتَّى الشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مسلمان کي جيڪا به مصيبت پهچي ٿي، الله ان جي بدلي ۾ ان جا گناهه معاف ڪري ٿو، ايستائين جو جيڪڏهن کيس ڪو ڪنڊو به چُڀي.“

قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”مؤمنن جو مثال پاڻ ۾ محبت، رحم ۽ شفقت ۾ هڪ جسم جهڙو آهي، جڏهن ان جي ڪنهن عضوي کي تڪليف ٿئي ٿي ته سڄو جسم بي خوابي ۽ بخار ۾ مبتلا ٿي وڃي ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان مان جيڪو شخص اهڙي حالت ۾ صبح ڪري جو هو پنهنجي گهر ۾ امن سان هجي، جسماني طور صحتمند هجي ۽ ان وٽ ان ڏينهن جي روزي موجود هجي، ته ڄڻ ان لاءِ سڄي دنيا گڏ ڪئي وئي.“

قال رسول الله ﷺ «مِنَ الكَبَائِرِ شَتْمُ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ الله، وَهَل يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”وڏن گناهن مان اهو آهي ته ڪو شخص پنهنجي والدين کي گاريون ڏئي.“ صحابه پڇيو: ”يا رسول الله، ڇا ڪو ماڻهو پنهنجي والدين کي به گاريون ڏئي سگهي ٿو؟“ پاڻ فرمايائون: ”ها، هو ڪنهن ٻئي جي پيءُ کي گاريون ڏئي ٿو ته اهو موٽ ۾ ان جي پيءُ کي گاريون ڏئي ٿو، ۽ هو ڪنهن جي ماءُ کي گاريون ڏئي ٿو ته اهو موٽ ۾ ان جي ماءُ کي گاريون ڏئي ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ ذَبَّ عَنْ لَحْمِ أَخِيهِ بِالغَيْبَةِ كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُعْتِقَهُ مِنَ النَّارِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو شخص پنهنجي ڀاءُ جي غير موجودگيءَ ۾ ان جي عزت جو دفاع ڪري ٿو، ته الله تي اهو حق آهي ته ان کي باهه کان آزاد ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «مِنْ رَأَى عَوْرَةً فَسَتَرَهَا كَانَ كَمَنْ أَحْيَا مَوْءُودَةً مِنْ قَبْرِهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو ڪنهن جو عيب ڏسي ان تي پردو وجهي، اهو ائين آهي ڄڻ هن ڪنهن زنده دفن ڪيل ڇوڪريءَ کي ان جي قبر مان جيئرو ڪيو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَأَنْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو چاهي ٿو ته ان جي رزق ۾ واڌارو ڪيو وڃي ۽ ان جي عمر ڊگهي ڪئي وڃي، ته ان کي گهرجي ته هو پنهنجي مائٽن سان سٺو سلوڪ ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَانَ سَهْلًا هَيِّنًا لَيِّنًا، حَرَّمَهُ الله عَلَى النَّارِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو شخص آسان، نرم مزاج ۽ نرم دل هوندو، الله ان کي باهه تي حرام ڪري ڇڏيندو.“

قال رسول الله ﷺ «(مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ قال: وما جائزته يا رسول الله؟ (يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ)».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان رکي ٿو، ان کي گهرجي ته پنهنجي مهمان جي انعام سان عزت ڪري.“ پڇيو ويو: ”يا رسول الله، ان جو انعام ڇا آهي؟“ پاڻ فرمايائون: ”هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات، ۽ مهماني ٽي ڏينهن آهي، ان کان پوءِ جيڪو ڪجهه آهي اهو ان تي صدقو آهي. ۽ جيڪو الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان رکي ٿو، ان کي گهرجي ته چڱي ڳالهه ڪري يا خاموش رهي.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ لَا يَرْحَمِ النَّاسَ لَا يَرْحَمُهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو ماڻهن تي رحم نٿو ڪري، الله عزوجل ان تي رحم نٿو ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللهُ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو شخص غصي کي پي وڃي، جڏهن ته هو ان کي ظاهر ڪرڻ جي طاقت رکندو هجي، ته الله قيامت جي ڏينهن ان کي سڀني مخلوقن جي سامهون سڏيندو ۽ ان کي اختيار ڏيندو ته هو جنهن به حور کي چاهي، چونڊي وٺي.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ وَقَاهُ اللهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جنهن کي الله سندس ٻن چپن جي وچ واري (زبان) جي شر ۽ ٻن ٽنگن جي وچ واري (شرمگاهه) جي شر کان بچايو، اهو جنت ۾ داخل ٿيو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو نرمي کان محروم ڪيو ويو، اهو نيڪي کان محروم ڪيو ويو.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُردِ الله بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جنهن سان الله ڀلائي جو ارادو ڪري ٿو، ان کي آزمائش ۾ مبتلا ڪري ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا عَائِشَةُ، عَلَيْكِ بِالرِّفْقِ، وَإِيَّاكِ وَالْعُنْفَ وَالْفُحْشَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي عائشه! آرام سان، توکي نرمي اختيار ڪرڻ گهرجي، ۽ سختي ۽ بدڪلامي کان پاسو ڪر.“

قال رسول الله ﷺ «هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ» شَيْئًا؟».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ڇا تو وٽ امية بن الصلت جي شاعري مان ڪجهه آهي؟“

قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله جو قسم! اهو شخص مؤمن ناهي، الله جو قسم! اهو شخص مؤمن ناهي، الله جو قسم! اهو شخص مؤمن ناهي، اهو شخص جنهن جي شر کان سندس پاڙيسري محفوظ نه هجي.“

قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَلدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ هَذَا عَلَيْكُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله جو قسم! دنيا الله جي نظر ۾ ان کان به وڌيڪ حقير آهي جيترو هي توهان جي نظر ۾ آهي.“

قال رسول الله ﷺ «يا أبا ذر، أَتَرَى أَنَّ كَثْرَةَ المَالِ هُوَ الغِنَى؟ إِنَّمَا الغِنَى غِنَى القَلْبِ، والفقر فَقْرُ القَلْبِ مَنْ كَانَ الغِنَى فِي قَلْبِهِ، فَلَا يَضُرُّهُ مَا لَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ الفَقْرُ فِي قَلْبِهِ، فَلَا يُغْنِيهِ مَا أَكْثَرَ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ شُحُّهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي ابوذر! ڇا تون سمجهين ٿو ته مال جي گهڻائي ئي تونگري آهي؟ حقيقي تونگري دل جي تونگري آهي، ۽ غربت دل جي غربت آهي. جنهن جي دل ۾ تونگري هوندي، ان کي دنيا ۾ ملندڙ تڪليفون نقصان نه پهچائينديون، ۽ جنهن جي دل ۾ غربت هوندي، ان کي دنيا جو گهڻو مال به غني نه ڪندو، ۽ بيشڪ سندس حرص ئي کيس نقصان پهچائيندو.“

قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ، إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلِيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي ابوذر! ڇا تو هن کي سندس ماءُ جو طعنو ڏنو؟ بيشڪ تون اهڙو ماڻهو آهين جنهن ۾ اڃا جاهليت (جي نشاني) آهي. اهي (غلام) توهان جا ڀائر ۽ توهان جا خدمتگار آهن، جن کي الله توهان جي ماتحت ڪيو آهي. پوءِ جنهن جو ڀاءُ سندس ماتحت هجي ته ان کي اهو کارائي جيڪو پاڻ کائي، ۽ اهو پهرائي جيڪو پاڻ پهرائي. ۽ انهن کي اهڙو ڪم نه ڏيو جيڪو انهن جي وس کان ٻاهر هجي، ۽ جيڪڏهن توهان انهن کي اهڙو ڪم ڏيو ته پوءِ انهن جي مدد ڪريو.“

قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، انْظُرْ أَرْفَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فِي عَيْنِكَ قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ حُلَّةٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ لِي: انْظُرْ أَوْضَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ أَخْلَاقٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ هَذَا عِنْدَ اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِنْ مِثْلِ هَذَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي ابوذر! مسجد ۾ ان شخص کي ڏس جيڪو تنهنجي نظر ۾ سڀ کان وڌيڪ معزز آهي.“ (ابوذر) چيو: ”مون ڏٺو ته هڪ شخص سهڻو لباس پاتل هو، مون چيو: هي آهي.“ پاڻ ﷺ مون کي فرمايو: ”هاڻي مسجد ۾ ان شخص کي ڏس جيڪو (تنهنجي نظر ۾) سڀ کان وڌيڪ حقير آهي.“ (ابوذر) چيو: ”مون ڏٺو ته هڪ شخص پراڻا ڪپڙا پاتل هو، مون چيو: هي آهي.“ پاڻ ﷺ فرمايو: ”ان ذات جو قسم جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي! قيامت جي ڏينهن الله جي ويجهو هي (غريب) شخص، ان (امير) جهڙن سان ڀريل زمين کان به بهتر آهي.“

قال رسول الله ﷺ «يَا حَنْظَلَةُ! سَاعَةً وَسَاعَةً وَلَوْ كَانَتْ تَكُونُ قُلُوبُكُمْ كَمَا تَكُونُ عِنْدَ الذِّكْرِ لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلائِكَةُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي حنظله! ڪجهه وقت (دنيا جي ڪمن لاءِ) ۽ ڪجهه وقت (عبادت لاءِ). جيڪڏهن توهان جون دليون هميشه اهڙيون رهن جهڙيون ذڪر جي وقت هونديون آهن ته ملائڪ توهان سان مصافحو ڪن.“

قال رسول الله ﷺ «يَا عَائِشَةُ، مَتَى عَهْدُتِنِي فَحَّاشًا، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي عائشه! تو مون کي ڪڏهن بدزبان ڏٺو آهي؟ بيشڪ قيامت جي ڏينهن الله وٽ مرتبه جي لحاظ کان سڀ کان بدترين شخص اهو هوندو جنهن کي ماڻهو سندس شر کان بچڻ لاءِ ڇڏي ڏين.“

قال رسول الله ﷺ «يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ لَا تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي مسلمان عورتون! ڪا به پاڙيسرياڻي پنهنجي پاڙيسرياڻي کي (ڪجهه ڏيڻ کي) حقير نه سمجهي، چاهي اهو ٻڪريءَ جو هڪ کُر ئي ڇو نه هجي.“

قال رسول الله ﷺ «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”آساني پيدا ڪريو ۽ سختي نه ڪريو، خوشخبري ڏيو ۽ نفرت نه پکيڙيو.“

قال رسول الله ﷺ «يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”سوار پيادل کي سلام ڪري، پيادل ويٺل کي سلام ڪري، ۽ ٿورڙا ماڻهو گهڻن کي سلام ڪن.“

قال رسول الله ﷺ «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ فِيْهِ اثْنَتَانِ: الْحِرْصُ عَلَى الْعُمْرِ، وَالْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”ابن آدم پوڙهو ٿي وڃي ٿو پر ان ۾ ٻه شيون جوان رهن ٿيون: عمر جي حرص ۽ مال جي حرص.“

قال رسول الله ﷺ «اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَشَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَغِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”پنجن شين کان اڳ پنجن شين کي غنيمت ڄاڻو: پنهنجي زندگيءَ کي پنهنجي موت کان اڳ، پنهنجي صحت کي پنهنجي بيماريءَ کان اڳ، پنهنجي فرصت کي پنهنجي مصروفيت کان اڳ، پنهنجي جوانيءَ کي پنهنجي پوڙهپ کان اڳ، ۽ پنهنجي تونگريءَ کي پنهنجي غربت کان اڳ.“

الباب الخامس: التوبة والمغفرة

پنجون باب: توبه ۽ بخشش

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ وَيَبْسُطُ يَدَهُ بِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ الله تعاليٰ رات جو پنهنجو هٿ پکيڙي ٿو ته جيئن ڏينهن جو گنهگار توبه ڪري، ۽ ڏينهن جو پنهنجو هٿ پکيڙي ٿو ته جيئن رات جو گنهگار توبه ڪري، ايستائين جو سج اولهه کان اڀري.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ الله تعاليٰ ٻانهي جي توبه قبول ڪندو آهي جيستائين سندس ساهه گلي ۾ نه اچي.“

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ نَزَلَ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَنَادَى: هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ، هَلْ مِنْ تَائِبٍ، هَلْ مِنْ سَائِلٍ، هَلْ مِنْ دَاعٍ، حَتَّى يَنْفَجِرَ الْفَجْرُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”بيشڪ الله تعاليٰ مهلت ڏيندو آهي، ايستائين جو جڏهن رات جو آخري ٽيون حصو ٿيندو آهي ته هو دنيا جي آسمان تي نزول فرمائيندو آهي ۽ سڏ ڪندو آهي: آهي ڪو بخشش گهرڻ وارو؟ آهي ڪو توبه ڪرڻ وارو؟ آهي ڪو سوال ڪرڻ وارو؟ آهي ڪو دعا گهرڻ وارو؟ ايستائين جو فجر ٿي وڃي.“

قال رسول الله ﷺ «كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”هر ابن آدم خطا ڪندڙ آهي، ۽ بهترين خطا ڪندڙ اهي آهن جيڪي گهڻو توبه ڪن ٿا.“

قال رسول الله ﷺ «كُلُّ أُمَّتِي مُعَافَى إِلاَّ الْمُجَاهِرِينَ، وَإِنَّ مِنَ الْمُجَاهَرَةِ أَنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلًا، ثُمَّ يُصْبِحَ وَقَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيَقُولَ: يَا فُلَانُ، عَمِلْتُ البَارِحَةَ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ بَاتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ، وَيُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللَّهِ عَنْهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”منهنجي سڄي امت کي معاف ڪيو ويندو سواءِ انهن جي جيڪي گناهن کي ظاهر ڪن ٿا. ۽ گناهه ظاهر ڪرڻ مان اهو به آهي ته ڪو ماڻهو رات جو ڪو (گناهه جو) ڪم ڪري، پوءِ صبح ٿئي ۽ الله ان تي پردو رکيو هجي، پر هو چوي: اي فلاڻا! مون گذريل رات هيئن هيئن ڪيو. جڏهن ته هن جي رب ان تي پردو رکيو هو، پر هو صبح جو الله جي رکيل پردي کي پاڻ تان هٽائي ٿو.“

قال رسول الله ﷺ «للهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ أَنْ يَسْقُطَ عَلَى بَعِيرِهِ وَقَدْ أَضَلَّهُ بِأَرْضِ فَلَاةٍ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله پنهنجي ٻانهي جي توبه تي توهان مان ڪنهن جي ان خوشي کان به وڌيڪ خوش ٿيندو آهي، جنهن جو اٺ هڪ ويران رڻ پٽ ۾ گم ٿي ويو هجي ۽ پوءِ اوچتو ملي وڃي.“

قال رسول الله ﷺ «لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”منهنجي امت مان ان لاءِ جيڪو ان تي عمل ڪري.“

قال رسول الله ﷺ «مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ الله عَلَيْهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”جيڪو سج جي اولهه کان اڀرڻ کان اڳ توبه ڪندو، الله ان جي توبه قبول ڪندو.“

قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا خَالِدُ فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ تَابَتْ تَوْبَةً لَوْ تَابَهَا صَاحِبُ مَكْسٍ لَغُفِرَ لَهُ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”اي خالد! ترس، ان ذات جو قسم جنهن جي هٿ ۾ منهنجو ساهه آهي، هن اهڙي توبه ڪئي آهي جو جيڪڏهن ناجائز ٽيڪس وٺڻ وارو به اهڙي توبه ڪري ته ان کي به بخشيو وڃي.“

«هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ؟ لَعَلَّهُ أَنْ يَتُوبَ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ».

”توهان هن کي ڇو نه ڇڏيو؟ شايد هو توبه ڪري ها ۽ الله ان جي توبه قبول ڪري ها.“

قال رسول الله ﷺ «وَيْحَكِ ارْجِعِي فَاسْتَغْفِرِي الله وَتُوبِي إِلَيْهِ».

رسول الله ﷺ فرمايو: ”افسوس تو تي! واپس وڃ ۽ الله کان بخشش گهر ۽ ان ڏانهن توبه ڪر.“