ڪتاب جو تعارف

سڀ تعريفون الله رب العالمين لاءِ آهن، ۽ بهترين درود ۽ مڪمل سلام هجن ان هستي تي جنهن کي سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي موڪليو ويو، اسان جي سردار محمد بن عبدالله تي جيڪو سچو، وعدي جو پڪو ۽ امانتدار آهي، ۽ سندس پاڪيزه ۽ برڪت واري آل ۽ اصحابن تي، ۽ قيامت تائين سندن نقشِ قدم تي هلندڙن تي. اي الله! تون پاڪ آهين، اسان کي ڪو به علم ناهي سواءِ ان جي جيڪو تو اسان کي سيکاريو، اي الله! اسان کي اهو علم عطا ڪر جيڪو اسان کي فائدو ڏئي ۽ جيڪو علم تو اسان کي ڏنو آهي ان مان اسان کي نفعو پهچاءِ، ۽ اسان جي علم، بردباري ۽ حڪمت ۾ اضافو فرما، بيشڪ تون ئي ڄاڻيندڙ، بردبار ۽ حڪمت وارو آهين. اي منهنجا رب! منهنجو سينو کولي ڇڏ ۽ منهنجي زبان جي ڳنڍ کولي ڇڏ ته جيئن اهي منهنجي ڳالهه سمجهي سگهن.

حمد ۽ صلوات کان پوءِ، مونکي خوشي ٿي رهي آهي ته مان معزز پڙهندڙن جي خدمت ۾ نبوي ﷺ جي جامع ڪلمات جو هڪ چونڊيل مجموعو پيش ڪريان، جيڪو مون پنهنجي مشهور ڪتاب ”صفوة الأحاديث النبوية الشريفة“ مان چونڊيو آهي. هي اهي حديثون آهن جن جي صحت تي صحيح حديثن جي ڪيترن ئي امامن جو اتفاق آهي. هي قدم ”ڪتاب الصفوة“ جي ان ڪاميابيءَ کان پوءِ کنيو ويو آهي، جيڪو هڪ جامع انسائيڪلوپيڊيائي مرجع آهي، جنهن جي جمع ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ ان جي ڏکين لفظن جي شرح ڪرڻ جو شرف الله تعاليٰ مونکي ڪجهه سال اڳ عطا ڪيو هو. الله جي فضل سان ان ڪتاب کي سڄي دنيا جي عربي ۽ اسلامي علمي حلقن ۾ وڏي مقبوليت ۽ موٽ ملي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهي اهم ۽ مضبوط ترين نبوي حديثون شامل آهن جن جي صحت ۾ ڪو به شڪ ناهي، ڇو ته حديث جي ڪيترن ئي امامن انهن جي صحت تي اتفاق ڪيو آهي. اهي اهي حديثون آهن جن جي هڪ مسلمان کي پنهنجي دين ۽ دنيا ۾ ضرورت پوي ٿي. مون ”ڪتاب الصفوة“ ۾ عقيدن، عبادتن، احڪامن، نبوي حڪمتن، ترغيب و ترهيب، فضائل، شمائل، آداب، علم، طب، تفسير، فتنن جي خبرن، قيامت جي نشانين، قيامت جي ڏينهن جي احوال، جنت ۽ دوزخ جي وصفن ۽ هر ان شيءِ تي ڌيان ڏنو آهي جيڪا مسلمان کي پنهنجي دين ۽ دنيا ۾ فائدو ڏئي، ان کان علاوه وعظ ۽ نصيحتن تي به... ته جيئن اهو حديث جو هڪ اهڙو مرجع بڻجي جيڪو آسانيءَ سان دستياب هجي، محققن جي پهچ ۾ هجي، ۽ هڪ اهڙو دستاويزي ڪتاب هجي جنهن ۾ حديث جي امامن جي ويجهو متفق عليه حديثون پنهنجي اهم تخريج ڪندڙن جي نشانين سان ظاهر ٿين، ان شاء الله تعاليٰ.

هي اهو ڪتاب آهي جنهن جي ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ مفڪرن تعريف ڪئي آهي ۽ ان کي هڪ مڪمل معاصر حديثي مرجع قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته هي سند ۽ متن جي لحاظ کان صحيح ترين ۽ مضبوط ترين نبوي حديثن تي مشتمل آهي. هي هڪ اهڙو ڪتاب آهي جنهن جو مثال هن کان اڳ هن انداز ۽ موضوع تي نه لکيو ويو آهي. ان جي چوڏهين ڇاپي کان پوءِ، مون محسوس ڪيو ته هي ڪتاب، پنهنجي اهميت ۽ علمي مرتبي جي باوجود، انهن لاءِ جيڪي نبوي حديثن جي صحت جي پڪ ڪرڻ چاهين ٿا، هڪ مڪمل مرجع ۽ فهرست جي حيثيت رکي ٿو، پر هي گهڻو ڪري علمي ۽ فڪري طبقي، يعني علم جي طالبن، عالمن ۽ محدثن جي دلچسپيءَ جو آهي. تنهن ڪري، علم ۽ فضل واري ڪجهه ڀائرن جي خواهش ۽ سندن طلب تي ته ”ڪتاب الصفوة“ جو خلاصو تيار ڪيو وڃي—ڇاڪاڻ ته ان ۾ ڪجهه حديثون ورجايون ويون هيون، جن جي شروعاتي لفظن ۾ فرق هو، يا ڪنهن لفظ يا لفظن جي واڌاري سبب، يا متن ۾ راوين جي اختلاف سبب، جڏهن ته معنيٰ ساڳي يا ويجهي هئي—جنهن ڪري اسان انهن کي ”جوامع الڪلم النبوي“ ۾ حذف ڪري ڇڏيو آهي. اهو ان ڪري ته جيئن ان جو حاصل ڪرڻ ۽ حفظ ڪرڻ آسان ٿي وڃي، پر جيڪو انهن حديثن جو مجموعو چاهي ٿو جن جي صحت ۾ ڪو شڪ ناهي، ان کي گهرجي ته هو مڪمل ڪتاب ”صفوة الأحاديث النبوية الشريفة“ ڏانهن رجوع ڪري. اهڙي طرح ”جوامع الڪلم النبوي الشريف“ ڪتاب مختلف قسمن جي طالبن ۽ ديني توڙي دنياوي علوم جي پڙهندڙن لاءِ آسان بڻجي وڃي، ته جيئن نبي ﷺ جي حديثن جا شاهڪار، سندن جامع ڪلمات ۽ سنتون ظاهر ٿين. جيڪڏهن ڪو مؤمن يا غير مؤمن ۽ نقاد انهن تي نظر وجهندو ته مٿس اهو رباني فتح واضح ٿي ويندو جيڪو الله تعاليٰ پنهنجي امي رسول ﷺ کي عطا فرمايو هو، جنهن مان اهي حڪمت ڀريون ۽ انتهائي شاندار حديثون وجود ۾ آيون، جيڪي صرف ان هستي کان ئي صادر ٿي سگهن ٿيون جنهن کي الله تعاليٰ سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي چونڊيو آهي. جيئن ته باري تعاليٰ جو فرمان آهي: ”۽ اسان توکي نه موڪليو آهي مگر سڄي جهان لاءِ رحمت بڻائي.“ ۽ پاڻ ﷺ پنهنجي باري ۾ فرمايو: ”بيشڪ مان ته هڪ تحفي طور مليل رحمت آهيان.“ اهي حديثون انهن معنائن جي تصديق ڪن ٿيون ۽ اسلامي توڙي انساني حڪمتن، قدرن ۽ اعليٰ اخلاقن سان مطابقت رکن ٿيون، جن جي دنيا جا تمام انصاف پسند ۽ شريف مفڪر ۽ عالم قدر ۽ احترام ڪندا.

اهڙي طرح، مان چاهيان ٿو ته اهي محمدي ﷺ حڪمتون ۽ شاهڪار پرڏيهه ۾ رهندڙ اسان جي مسافر ڀائرن تائين پهچايان ته جيئن اهي انهن کي مقدس اسلامي متن طور پيش ڪري سگهن. مان انهن مان هر ان شخص کان جيڪو ان جي صلاحيت رکي ٿو، اها اميد رکان ٿو ته هو هن ڪتاب کي پنهنجي ملڪن جي زنده ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري، ته جيئن هن عظيم اسلامي فڪر کي هڪ عالمي پيغام طور پيش ڪرڻ جي تياري ٿي سگهي، جنهن ۾ امن، انصاف ۽ اعليٰ اخلاق تي ٻڌل گڏجي رهڻ جي داعين لاءِ رحمت، محبت ۽ ڀائيچاري جو پيغام هجي.

جيئن ته رسول ڪريم ﷺ جي سنت جو عربي ۽ اسلامي تهذيب جي تعمير ۾ هڪ منفرد ۽ ممتاز ڪردار آهي ۽ اسلامي قانون سازي ۾ ان جي بنيادي حيثيت آهي، ۽ الله تعاليٰ جو واضح حڪم آهي ته مصطفيٰ ﷺ جي تعليمات جي پيروي ڪئي وڃي، جيئن ته پاڻ سبحانھ وتعاليٰ پنهنجي محڪم ڪتاب ۾ فرمايو آهي: ”۽ جيڪي ڪجهه رسول اوهان کي ڏئي سو وٺو، ۽ جنهن کان اوهان کي روڪي تنهن کان رڪجي وڃو.“ ۽ الله عزوجل پاڻ ﷺ کي هن قول سان مخصوص فرمايو: ”۽ بيشڪ تون سڌي رستي ڏانهن رهنمائي ڪرين ٿو.“ ۽ مؤمنن کي فرمايائين: ”بيشڪ اوهان لاءِ الله جي رسول ۾ هڪ بهترين نمونو آهي، ان شخص لاءِ جيڪو الله ۽ آخرت جي ڏينهن جي اميد رکي ٿو ۽ الله کي گهڻو ياد ڪري ٿو.“

باري تعاليٰ پنهنجي رسول ڪريم ﷺ کي اهو حڪم ڏنو آهي ته جيڪي ڪجهه مٿس نازل ڪيو ويو آهي اهو پهچائي، فرمايائين: ”اي رسول! جيڪي ڪجهه تنهنجي رب طرفان تو ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي اهو پهچائي ڇڏ.“ ۽ ٻين آيتن ۾ حق جل وعلا واضح فرمائي ٿو ته هن پنهنجي رسول ڪريم تي ذڪرِ حڪيم (قرآن) ان ڪري نازل ڪيو ته جيئن هو ماڻهن لاءِ ان جي وضاحت ۽ تشريح ڪري، فرمايائين: ”۽ اسان تو ڏانهن هي ذڪر نازل ڪيو ته جيئن تون ماڻهن لاءِ اهو بيان ڪرين جيڪو انهن ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي ۽ من اهي غور و فڪر ڪن.“ ۽ حق تبارڪ وتعاليٰ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو ته مؤمن جي نمايان صفت اها آهي ته هو الله ۽ ان جي رسول جي فيصلي تي عمل ڪري، پنهنجي محڪم ڪتاب ۾ فرمايائين: ”۽ ڪنهن مؤمن مرد ۽ مؤمن عورت لاءِ اهو جائز ناهي ته جڏهن الله ۽ ان جو رسول ڪنهن معاملي جو فيصلو ڪن ته انهن لاءِ پنهنجي معاملي ۾ ڪو اختيار باقي رهي، ۽ جيڪو الله ۽ ان جي رسول جي نافرماني ڪندو سو پڌري گمراهي ۾ پئجي ويو.“ ۽ پاڻ سبحانھ وتعاليٰ ان ڳالهه جي تصديق فرمائي ٿو ته رسول ڪريم ﷺ پنهنجي خواهش سان نٿو ڳالهائي، بلڪه اها الهامي وحي جي رهنمائي هوندي آهي، فرمايائين: ”۽ هو پنهنجي خواهش سان نٿو ڳالهائي.“ اهڙي طرح مؤمنن کي سندس اطاعت جو حڪم ڏنائين ۽ رسول ﷺ جي اطاعت کي الله جي اطاعت سان ملائي فرمايائين: ”۽ جيڪو الله ۽ رسول جي اطاعت ڪندو، ته اهي انهن ماڻهن سان گڏ هوندا جن تي الله انعام ڪيو آهي، يعني نبين، صديقن، شهيدن ۽ صالحن سان، ۽ اهي ڪهڙا نه بهترين ساٿي آهن.“ ان کان علاوه ٻيون به ڪيتريون ئي آيتون آهن جيڪي مسلمان کي رسول ﷺ جي تعليمات جي پيروي ڪرڻ، سندس منع ڪيل شين کان بچڻ ۽ سندس سنت کي مضبوطيءَ سان پڪڙڻ جي ترغيب ڏين ٿيون.

ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته قرآن ڪريم اسلامي قانون سازي جو پهريون ماخذ آهي، ۽ نبي ﷺ جي سنت—سندن قول ۽ فعل—ٻيو ماخذ آهي. سنت ئي قرآن ڪريم جي احڪامن جي وضاحت ڪري ٿي، ان جي عام کي خاص ڪري ٿي، ان جي مطلق کي مقيد ڪري ٿي، يا ان جي مجممل جي تشريح ڪري ٿي. بلڪه ڪڏهن ته سنت اهڙن معاملن جي قانون سازي ۾ منفرد هوندي آهي جيڪي اصل ۾ قرآن ڪريم ۾ ذڪر ٿيل ناهن هوندا. ان مرتبي جي ڪري ئي امت جي عالمن ۽ امامن ان کي وڏي اهميت ڏني، ۽ ان کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ پنهنجو قيمتي وقت ۽ مال خرچ ڪيو. انهن نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ ۽ پنهنجي مقصدن ۽ هدفن مطابق ترتيب ڏيڻ ۾ مهارت ڏيکاري، ان لاءِ سفر ڪيا ۽ ان کي لکڻ ۽ بابن ۾ ورڇڻ ۾ مشغول رهيا.

ان سلسلي جي شروعات معزز صحابه ڪرام جي ان عمل سان ٿي، جن حديث شريف کي پنهنجن سينن ۾ محفوظ ڪيو ۽ پنهنجي دل جي گهراين ۾ سانڍي رکيو. هو حديثن کي ياد ڪرڻ ۽ انهن جي تصديق ڪرڻ ۾ هڪٻئي کان اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، ڇاڪاڻ ته ڪريم رسول ﷺ جن دعوت جي شروعاتي ڏينهن ۾ قرآن ڪريم سان گڏجي وڃڻ جي خوف کان حديث لکڻ کان منع فرمايو هو. ان کان پوءِ پاڻ سڳورن ﷺ ڪجهه صحابه ڪرام کي لکڻ جي اجازت ڏني، جن ۾ حضرت علي بن ابي طالب، ابو شاهه، ۽ جابر بن عبدالله رضي الله عنهم شامل هئا. ان کان پوءِ حضرت عبدالله بن عمرو بن العاص رضي الله عنهما کي به اجازت ملي، جڏهن ڪجهه صحابه کيس رسول الله ﷺ کان ٻڌل هر ڳالهه لکندي ڏسي چيو ته: ’ڇا تون رسول الله ﷺ کان ٻڌل هر شيءِ لکين ٿو، جڏهن ته پاڻ سڳورا هڪ انسان آهن ۽ خوشي توڙي غصي جي حالت ۾ به ڳالهائين ٿا؟‘ هن اها ڳالهه رسول الله ﷺ سان ڪئي، ته پاڻ فرمايائون: ’لک! ان ذات جو قسم جنهن جي قبضي ۾ منهنجي جان آهي، هن (پنهنجي مبارڪ وات ڏانهن اشارو ڪندي) مان حق کان سواءِ ٻيو ڪجهه نٿو نڪري.‘ ان ڳالهه جي تصديق حضرت ابو هريره رضي الله عنه هنن لفظن سان ڪئي آهي ته: ’نبي ﷺ جي صحابن ۾ مون کان وڌيڪ حديثون بيان ڪندڙ ڪو به نه هو، سواءِ عبدالله بن عمرو جي، ڇاڪاڻ ته هو لکندو هو ۽ مان نه لکندو هوس.‘ عبدالله بن عمرو بن العاص جي لکڻين صحابه ڪرام ۾ مشهور هيون، جن کي هو ’الصحيقة الصادقة‘ (سچو صحيفو) چوندا هئا. اهو سڀ صحابه ڪرام جي ان توجهه ۽ جذبي جو دليل هو ته هو رسول ڪريم ﷺ جي قولن ۽ فعلن کي دل سان ياد ڪن، ايتري تائين جو هنن ان کي پنهنجي هر ننڍي وڏي معاملي ۾ عملي رستو ۽ سنت بڻائي ورتو. ان ڪم ۾ سندن مضبوط حافظي ۽ پاڪيزه دلين سندن مدد ڪئي، ان سان گڏ ڪيترن ئي صحابن حديثن کي لکت ۾ به آندو، جنهن سان مديني منوره جي صحابه واري سماج پهرين اسلامي معاشري جي مڪمل تصوير پيش ڪئي جيڪو سنتِ مطهره تي عمل پيرا هو. اهو سڀ علم صحابه ڪرام کان تابعين تائين پهتو، جتي تابعين جي وڏن راوين انهن عظيم خزانن ۽ قيمتي ذخيرن کي ايندڙ نسلن تائين منتقل ڪيو.

جڏهن اسلام پکڙيو، اسلامي رياست وسيع ٿي ۽ صحابه ڪرام مختلف شهرن ۾ پکڙجي ويا، ته حديثن کي باقاعده ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن ڪم ۾ سڀ کان پهرين خليفي عمر بن عبدالعزيز دلچسپي ورتي ۽ پنهنجي گورنرن ۽ عالمن کي حديثون گڏ ڪرڻ ۽ لکڻ جو حڪم ڏنو. ان ڪم جي شروعات ڪندڙن ۾ ابن شهاب زهري (وفات 124هه)، ابن اسحاق (وفات 151هه) ۽ سفيان ثوري (وفات 161هه) شامل هئا. ان دور جي مشهور ڪتابن مان جيڪي اسان تائين پهتا آهن، انهن ۾ امام مالڪ (93-179هه) جو ’موطا‘، ان کان پوءِ عبدالرزاق (وفات 211هه) جو ’مصنف‘ ۽ ابن ابي شيبه (وفات 235هه) جو ’مصنف‘ وغيره شامل آهن. ان کان پوءِ حديثن جي ترتيب جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جنهن ۾ ڪجهه عالمن رسول الله ﷺ کان مروي هر شيءِ کي گڏ ڪيو ۽ ’مسانيد‘ (مسندون) لکيون. اهي اهڙا ڪتاب آهن جن ۾ رسول الله ﷺ جون حديثون سندن سندن سان گڏ آهن، پر انهن ۾ صحيح ۽ غير صحيح جي تميز نه ڪئي وئي هئي. مسند لکندڙن ۾ امام احمد بن حنبل (پيدائش 164هه، وفات 241هه) ۽ عثمان بن ابي شيبه (156-239هه) وغيره نمايان آهن. ڪجهه عالمن وري صرف صحيح حديثن کي گڏ ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ۽ ضعيف کي ڇڏي ڏنو. هن طريقي تي سڀ کان پهريان امام بخاري (وفات 256هه) ۽ پوءِ امام مسلم (وفات 261هه) ڪتاب لکيا. انهن جي پيروي ڪندي ٻين ڪيترن ئي وڏن امامن حديث جا مختلف قسم جا ڪتاب لکيا، جن ۾ مسانيد، صحاح، سنن، مستدرڪات، مستخرجات ۽ جوامع وغيره شامل آهن. اهي سڀ ڪتاب اڳتي هلي حديث جي علمن (روايت ۽ درايت) جو بنياد بڻيا.

تاريخ ۾ ڪنهن به علم کي اهڙي بلند مقام واري مسلسل سند حاصل ناهي ٿي، جهڙي سنتِ نبوي کي معتبر، عادل ۽ ضابط راوين جي ذريعي ملي آهي. امت جي عالمن ۽ امامن ان تي تمام گهڻي توجهه ڏني، ايتري تائين جو هنن هڪ اهڙو عظيم ڪتب خانو تيار ڪيو جنهن جو مثال تاريخ ۾ نٿو ملي. هنن نبوي حديثن کي گڏ ڪرڻ ۽ ترتيب ڏيڻ ۾ وڏي مهارت ڏيکاري. اها ڪوشش نبوي دعوت جي شروعاتي ڏينهن کان ئي شروع ٿي چڪي هئي. اڄ اسان تائين حديثن جا سوين ڪتاب پهتا آهن، جن مان اڪثر ڪتابن ۾ صحيح، حسن، ضعيف ۽ ڪجهه موضوع (گھڙيل) حديثون به موجود آهن.

مان اها ڳالهه نٿو لڪايان ته منهنجي فڪري زندگيءَ جي شروعات کان ئي منهنجو پسنديده مشغلو سنت ۽ حديث جي ڪتابن جو مطالعو رهيو آهي. جڏهن مان مصطفيٰ ﷺ جي حديثن جو مطالعو، تحقيق ۽ تجزيو ڪندو هوس، ته مون کي دلي خوشي ۽ سڪون ملندو هو. پر منهنجي ان خوشيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهي حديثون رڪاوٽ بڻبيون هيون جيڪي بظاهر مشڪل لڳنديون هيون يا شريعت جي مقصدن سان مطابقت رکندڙ نه لڳنديون هيون. مان اڪثر عالمن ۽ محدثن کان اها گهر ڪندو هوس ته اهي اسان کي ڪو اهڙو ڪتاب ڏين جنهن ۾ اهي اهم ۽ مضبوط صحيح حديثون گڏ هجن جن جي هڪ مسلمان کي پنهنجي دين ۽ دنيا ۾ ضرورت پوي ٿي. ڇاڪاڻ ته هڪ علم جو طالبو جڏهن مختلف ڪتابن ۾ ڪا حديث ڳولي ٿو، ته هو پاڻ کي لک کان وڌيڪ حديثن جي هڪ وڏي ذخيري آڏو ڳولي ٿو، جن جي صحت يا ضعف بابت امامن جي راين ۾ اختلاف هجي ٿو. مان پاڻ کان پڇندو هوس ته هڪ عام مسلمان پنهنجي شريعت جي هن ٻئي وڏي ماخذ تائين ڪيئن پهچي سگهندو، جڏهن ته هزارين حديثن جي هن سمنڊ ۾ ماهر عالم به حيران ٿي وڃن ٿا؟

ان صورتحال مون کي حديث جي مشهور ڪتابن کي روايت ۽ درايت جي لحاظ کان ٻيهر پڙهڻ تي مجبور ڪيو. منهنجي هن عاجزاڻي تحقيق مون کي ان ڳالهه تائين پهچايو ته ڪجهه محدثن پنهنجن ڪتابن ۾ صرف صحيح حديثن جي شرط رکي هئي ۽ حديث جي قبوليت لاءِ خاص معيار مقرر ڪيا هئا. انهن مان اهم اهي آهن جن جو ذڪر امام سيوطي پنهنجي ڪتاب ’الجامع الڪبير‘ جي مقدمي ۾ ڪيو آهي ۽ اشارو ڏنو آهي ته انهن جا ڪتاب ’صحيح هجڻ جي نشاندهي ڪيل‘ آهن. منهنجي ڏاڏي، امام محدث محمد بن جعفر الڪتاني پڻ پنهنجي ڪتاب ’الرسالة المستطرفة‘ ۾ هن ڳالهه جي تصديق ڪندي چيو آهي ته: ’انهن مان ڪجهه اهڙا ڪتاب آهن جن جي لکندڙن انهن ۾ صرف صحيح حديثون آڻڻ جو عزم ڪيو هو.‘ انهن امامن نبي ﷺ کان مروي هر ڳالهه جي صحت جي پڪ ڪرڻ لاءِ پنهنجو وقت، مال ۽ محنت قربان ڪئي. حديث جي اڪثر امامن نبوي حديث کي ٽن مکيه قسمن ۾ ورهايو آهي:

صحيح، حسن، ۽ ضعيف. هتي انهن جي تفصيل ڏجي ٿي:

پهريون: صحيح حديث اها آهي جنهن کي هڪ عادل ۽ ضابط (مضبوط حافظي وارو) راوي، پنهنجي جهڙي ئي عادل ۽ ضابط راوي کان سند جي آخر تائين بيان ڪري. ان جا ٽي قسم آهن:

متواتر حديث: اها حديث آهي جنهن کي راوين جي اهڙي وڏي جماعت روايت ڪيو هجي، جن جو ڪوڙ تي متفق ٿيڻ ناممڪن هجي.

مشھور حديث: اها حديث آهي جنهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٽن ڀروسي جوڳن راوين روايت ڪيو هجي.

آحاد حديث: اها صحيح حديث آهي جنهن جي روايت ڪرڻ ۾ صرف هڪ ڀروسي جوڳو راوي اڪيلو هجي.

ٻيو: حسن حديث: اها حديث آهي جنهن ۾ قبوليت جي صفتن مان گهٽ ۾ گهٽ درجو موجود هجي.

ٽيون: ضعيف حديث: اها حديث آهي جنهن ۾ قبوليت جي صفتن مان ڪا به صفت موجود نه هجي، ۽ ان جا ڪيترائي قسم آهن.

رهيون قدسي حديثون، ته اهي اهي حديثون آهن جيڪي رسول الله ﷺ پنهنجي پالڻهار عزوجل کان روايت ڪن ٿا. اهي حديثون به ٻين نبوي حديثن وانگر آهن، جن ۾ صحيح، حسن، ضعيف ۽ ڪجهه موضوع (گھڙيل) به آهن.

انهن تفصيلي حديثي اڀياسن جي روشنيءَ ۾، مون پنهنجي پهرين ڪتاب ’صفوة الأحاديث النبوية‘ ۾ انهن حديثن تي ڌيان ڏنو آهي جن جي صحت تي صحيح حديثن جي ڪيترن ئي امامن اتفاق ڪيو آهي. جڏهن ڪنهن حديث تي صحيح حديثن جي ڪيترن ئي امامن جي تخريج جي مهر لڳل هجي—باوجود ان جي ته سندن فڪر، مڪان ۽ زمان مختلف هجن—ته ان جو مطلب اهو آهي ته انهن مان هر هڪ رسول ڪريم ﷺ ڏانهن ان جي نسبت جي صحت جي پڪ ڪرڻ لاءِ پنهنجي وس آهر ڪوشش ڪئي آهي. اها ڳالهه ان جي توثيق کي فڪري، جاگرافيائي ۽ تاريخي وسعت عطا ڪري ٿي، ۽ نتيجي طور ’صفوة الأحاديث‘ جي حديثن کي رسول ڪريم ﷺ ڏانهن نسبت جي صحت جي حوالي سان قطعي يقين جي درجي تائين پهچائي ٿي. ڇاڪاڻ ته اهو ناممڪن آهي ته اهي سڀ گڏجي ڪنهن غلطي، نرمي يا ٺڳيءَ جو شڪار ٿيا هجن. مثال طور، جڏهن اسان کي اها خبر پوي ٿي ته هيءَ حديث شريف: ’عمل ڪريو، ڇو ته هر ڪنهن لاءِ اهو رستو آسان ڪيو ويو آهي جنهن لاءِ هو پيدا ڪيو ويو آهي‘، صحيح حديثن جي ڏهن کان وڌيڪ وڏن امامن بيان ڪئي آهي، ته اها ڳالهه اسان کي ان جي صحيح ترين هجڻ جو يقين ڏياري ٿي.

انهيءَ ڪري مون چيو آهي ته ڪنهن به حديث جي صحت تي اسان جو اعتماد ان وقت وڌي ويندو آهي جڏهن صحيح حديثن جي امامن مان ان کي روايت ڪندڙن جو تعداد وڌيڪ هجي. تنهنڪري، حديثن جو هي شاندار انتخاب انهن روايتن تي مشتمل آهي جن جي صحت تي صحيح حديثن جي ڪيترن ئي امامن جو اتفاق آهي. اهي لڳ ڀڳ چار هزار حديثون آهن جيڪي روشن شريعت جي مختلف شاخن جهڙوڪ عقيدن، عبادتن، معاملن، سزا جي قانونن، آداب، اخلاق، انتظاميا ۽ ٻين شعبن جو احاطو ڪن ٿيون. اهي سڀئي حديثون قرآن ڪريم، شريعت جي مقاصد ۽ مسلم اصولن، يا قطعي ثابت ٿيل علم جي خلاف نه آهن.

مون هن ڪتاب ۾ امامن جا نشان (رموز) سندن زماني جي قدامت جي لحاظ کان درج ڪيا آهن. هيٺ مان انهن اهم نشانين جو ذڪر ڪريان ٿو جيڪي مون حديث جي امامن (الله انهن کان راضي ٿئي) لاءِ چونڊيا آهن ۽ جن تي اڪثر حديث جي امامن جو اتفاق آهي، اهي هي آهن:

(خ) بخاريءَ لاءِ، (م) مسلم لاءِ، (ق) انهن ٻنهي جي متفق عليه حديث لاءِ، (د) ابودائود لاءِ، (ت) ترمذيءَ لاءِ، (ن) نسائيءَ لاءِ، (هـ) ابن ماجه لاءِ، (الأربعة) انهن چئن ئي امامن لاءِ، (الثلاثة) ابن ماجه کان سواءِ باقي ٽنهي لاءِ، (حم) احمد بن حنبل لاءِ سندس مسند ۾، (عم) سندس پٽ عبدالله جي وڌيڪ ڪيل روايتن لاءِ، (ك) حاڪم لاءِ سندس مستدرڪ ۾، (حب) ابن حبان لاءِ سندس صحيح ۾، (خز) ابن خزيمه لاءِ سندس صحيح ۾، (طب)، (طس)، (طص) طبرانيءَ لاءِ الڪبير، الاوسط ۽ الصغير ۾، (ص) سعيد بن منصور لاءِ سندس سنن ۾، (خد) بخاريءَ لاءِ الادب المفرد ۾، (تخ) بخاريءَ لاءِ تاريخ ۾، (ض) ضياء مقدسيءَ لاءِ المختاره ۾، (فعي) شافعيءَ لاءِ سندس مسند ۾، (ش) ابن ابي شيبه لاءِ مسند ۽ مصنف ۾، (عب) عبدالرزاق لاءِ الجامع ۽ المصنف ۾، (ع) ابويعليٰ لاءِ سندس مسند ۾، (قط) دارقطنيءَ لاءِ سنن ۽ الافراد ۾، (فر) ديلميءَ لاءِ الفردوس ۾، (حل) ابونعيم لاءِ الحليه ۾، (هب، هق) بيهقيءَ لاءِ شعب الايمان، السنن، المعرفه، دلائل النبوة ۽ الاسماء والصفات ۾، (عد) ابن عديءَ لاءِ الڪامل ۾، (عق) عقيليءَ لاءِ الضعفاء ۾، (خط) خطيب بغداديءَ لاءِ الجامع ۽ تاريخ ۾، (مي) دارميءَ لاءِ سندس سنن ۾، (ط) طيالسيءَ لاءِ سندس مسند ۾، (كر) ابن عساڪر لاءِ سندس تاريخ ۾، (بز) بزار لاءِ سندس سنن ۾.

مون حديثن جا هي شاهڪار پنهنجي ڪتاب ”صفوة الأحاديث النبوية الشريفة“ مان چونڊيا آهن ۽ انهن جو نالو ”جامع ڪلماتِ نبوي شريف“ رکيو آهي. هن ۾ چونڊيلن مان به چونڊيل ۽ حديثي شاهڪارن جو اوج آهي، جيڪي رسول ڪريم ﷺ جي عظمت، حڪمت، علم، عالمي حيثيت، بردباري، بهادري، ظلم ۽ ظالمن جي خلاف سندن جدوجهد، حق کي قائم ڪرڻ ۽ باطل کي مٽائڻ جي تصديق ڪن ٿا، ته جيئن هي مجموعو اسان جي نسل ۽ پوري امت لاءِ هڪ مشعلِ راهه بڻجي.

مان سچي دل سان الله تعاليٰ کان اها اميد رکان ٿو ته مون عظيم اسلام جي عام طور تي ۽ حديثِ نبوي ﷺ جي خاص طور تي هڪ اهڙي خدمت پيش ڪئي آهي، جيڪا ان شاء الله مسلمانن جي اتحاد ۾ مددگار ثابت ٿيندي ۽ اسلام کي پنهنجي دائمي روحانيت سان گڏ سڄي دنيا جي روشن خيال ماڻهن ۽ معزز مفڪرن جي دلين ۽ دماغن جي ويجهو آڻيندي. الله تعاليٰ حق فرمائي ٿو ۽ هو ئي سڌي واٽ ڏيکاري ٿو. سڀ تعريفون ان الله لاءِ آهن جنهن فرمايو ته ’هر علم واري جي مٿان هڪ وڏو علم وارو هوندو آهي.‘ اوهان تي الله جي سلامتي، رحمت ۽ برڪتون هجن.

پروفيسر ڊاڪٽر عبدالقادر المڪي الڪتاني
مشير ۽ پروفيسر آف انجنيئرنگ ۽ اعليٰ اسلامي تعليم

نبي ﷺ جن فرمايو: ’الله ان شخص جو چهرو روشن ڪري جيڪو اسان کان ڪا ڳالهه ٻڌي ۽ ان کي ائين ئي اڳتي پهچائي جيئن هن ٻڌو هجي؛ ڇو ته گهڻو ڪري جنهن کي ڳالهه پهچائي وڃي ٿي، اهو ٻڌندڙ کان وڌيڪ سمجهدار هوندو آهي.‘