الهمزية في المدائح النبوية
أم القرى في مدح خير الورى — الإمام شرف الدين البوصيري (ت 696هـ)
من عيون المدائح النبوية، نظمها الإمام البوصيري رحمه الله في سيرة النبي ﷺ وشمائله ومعجزاته، ومطلعها المشهور: «كيف ترقى رقيك الأنبياء». تُدرَّس وتُنشد في مجالس العلم والذكر شرقًا وغربًا.
الهمزيه — امام شرف الدين البوصيري
نبي ﷺ جي سڀ کان خوبصورت مدحن مان هي قصيدو آهي، جيڪو امام البوصيري رحمة الله عليه لکيو، جنهن ۾ نبي ﷺ جي سوانح حيات، سندس اعليٰ اخلاق ۽ سندس معجزات بيان ڪيا ويا آهن. ان جي مشهور شروعاتي سطر آهي: 'ڪيئن ٿا نبي اوهان جي عظمت تائين پهچن؟' هي قصيدو علم ۽ ذڪر جي محفلن ۾، اوڀر ۽ اولهه ٻنهي ۾ پڙهيو ۽ ياد ڪيو وڃي ٿو.
كيف ترقَى رُقِيَّك الأَنبياءُ
يا سماءً ما طاوَلَتْها سماءُٻيا نبي اوهان جي اعليٰ مرتبت تائين ڪيئن پهچي سگهن ٿا، اي اهڙو آسمان جنهن جي بلنديءَ کي ڪنهن ٻئي آسمان ڪڏهن به نه پهتو آهي؟
لَمْ يُساوُوك في عُلاكَ وَقَدْ حا
لَ سناً مِنك دونَهم وسَناءُاهي اوهان جي عظمت جي برابر نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته اوهان مان نڪرندڙ هڪ روشن نور ۽ شان انهن جي وچ ۾ رڪاوٽ بڻجي اوهان کي انهن کان الڳ ڪري ڇڏيو هو.
إنّما مَثَّلُوا صِفاتِك للنا
س كما مثَّلَ النجومَ الماءُحقيقت ۾، انهن ته رڳو اوهان جي خوبين کي ماڻهن آڏو پيش ڪيو، جيئن پاڻي تارن جو عڪس ڏيکاري ٿو، رڳو هڪ جهلڪ.
أنتَ مِصباحُ كلِّ فضلٍ فما تَص
دُرُ إلا عن ضوئِكَ الأَضواءُاوهان هر فضيلت جو چراغ آهيو، ڇاڪاڻ ته ٻيون سڀ روشنيون رڳو اوهان جي چمڪندڙ نور مان ئي نڪرن ٿيون ۽ ان مان ئي حاصل ٿين ٿيون.
لكَ ذاتُ العلومِ من عالِمِ الغَي
بِ ومنها لآدمَ الأَسماءُاوهان کي غيب جي ڄاڻندڙ کان علم جو جوهر مليو، ۽ انهيءَ ساڳئي سرچشمي مان آدم کي نالن جو علم حاصل ٿيو.
لم تَزَلْ في ضمائرِ الكونِ تُختَا
رُ لك الأُمهاتُ الأَباءُاوهان تخليق جي پوشيده گهرائين ۾ هميشه موجود هئا، جتي اوهان لاءِ ماءُ پيءُ کي پاڪيزه نسب ذريعي چونڊيو ويو.
ما مضتْ فَترةٌ من الرُّسْلِ إِلّا
بَشَّرَتْ قومَها بِكَ الأَنبياءُرسولن جي وچ ۾ ڪو به دور اهڙو نه گذريو، جنهن ۾ نبين پنهنجي قومن کي اوهان جي آمد جي اڳڪٿي نه ڪئي هجي.
تتباهَى بِكَ العصورُ وَتَسْمو
بِكَ علْياءٌ بعدَها علياءُزمانا اوهان جي آمد تي فخر ڪن ٿا، ۽ اوهان جي وسيلي عظمت جي هڪ بلنديءَ کان پوءِ ٻي بلندي مسلسل بلند ٿيندي رهي ٿي.
وَبَدا للوُجُودِ منك كريمٌ
من كريمٍ آبَاؤُه كُرماءُ۽ اوهان مان وجود ۾ هڪ اهڙو بزرگ ظاهر ٿيو، جيڪو هڪ اهڙي عظيم نسب مان هو جنهن جا سڀ ابا ڏاڏا عظيم هئا.
نَسَبٌ تَحسِبُ العُلا بِحُلاهُ
قَلَّدَتْهَا نجومهَا الْجَوزاءُهڪ اهڙو نسب جيڪو ايترو ته سجيل هو جو ان جي خوبصورتيءَ سان حقيقي عظمت کي ماپيو وڃي ٿو، ۽ برج جوزا جا تارا به ان جي شان سان پاڻ کي سينگاريو آهي.
حبذا عِقْدُ سُؤْدُدٍ وَفَخَارٍ
أنتَ فيه اليتيمةُ العصماءُڪيترو نه شاندار آهي اها عظمت ۽ فخر جي مالها، جنهن ۾ اوهان ﷺ هڪ اڪيلي ۽ سڀ کان وڌيڪ قيمتي موتي آهيو.
وُمُحَيّاً كالشَّمس منكَ مُضِيءٌ
أسْفَرَت عنه ليلةٌ غَرّاءُ۽ اوهان جو هڪ چهرو، سج وانگر چمڪندڙ، هڪ شاندار ۽ روشن رات ۾ ظاهر ٿيو.
ليلةُ المولدِ الذي كَان للدِّي
نِ سرورٌ بيومِهِ وازْدِهاءُاها سندن ﷺ ولادت جي رات هئي، جنهن جو ڏينهن دين لاءِ بيحد خوشي ۽ شان آندو.
وتوالَتْ بُشْرَى الهواتفِ أن قدْ
وُلِدَ المصطفى وحُقّ الهَناءُ۽ غيبي آواز مان خوشخبريون هڪ ٻئي پٺيان اينديون رهيون، اعلان ڪندي ته چونڊيل ﷺ پيدا ٿي چڪا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح خوشي واقعي مستحق هئي.
وتَدَاعَى إيوانُ كِسْرَى ولَوْلا
آيةٌ مِنكَ ما تَدَاعَى البناءُ۽ ڪسريٰ جو ايوان ڊهي پيو، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن اوهان ﷺ جي هڪ معجزاتي نشاني نه هجي ها ته اها عظيم عمارت ڪڏهن به نه ڊهي ها.
وغَدَا كلُّ بيتِ نارٍ وفيهِ
كُرْبَةٌ مِنْ خُمودِها وَبلاءُ۽ باهه جو هر گهر وسامي ويو، ان جي اوچتي خاتمي سان ان جي پوڄارين لاءِ پريشاني ۽ آفت آئي.
وعيونٌ لِلْفُرسِ غارَتْ فهل كا
نَ لنِيرانِهِم بها إطفاءُ۽ فارس جي چشمن سڪي ويا؛ ڇا اهو انهيءَ عمل سان نه هو جو انهن جون مقدس باهيون وسامي ويون؟
مَوْلِدٌ كان منهُ في طالعِ الكُفْ
رِ وبالٌ عليهِمُ ووباءُهڪ اهڙي ولادت جنهن مان، ڪفر جي تقدير ۾، ان جي پيروڪارن تي تباهي ۽ وبا آئي.
فَهنيئاً به لآمِنَةَ الفَض
لُ الذي شُرِّفَتْ به حوَّاءُسو امينه کي سندن ﷺ لاءِ مبارڪون هجن، ڇاڪاڻ ته هن اهڙي فضيلت حاصل ڪئي جنهن سان حوا پاڻ به عزتدار ٿي.
مَنْ لِحَوَّاءَ أنها حملَتْ أحْ
مدَ أو أنها به نُفَسَاءُعورتن مان ڪير، حوا سميت، احمد ﷺ کي کڻڻ جو يا سندن ولادت کان پوءِ مبارڪ نفاس جو تجربو ڪرڻ جو اعزاز دعويٰ ڪري سگهي ٿي؟
يوْمَ نَالت بِوَضْعِهِ ابنَةُ وَهْبٍ
مِنْ فَخَارٍ ما لم تَنَلْهُ النِّساءُان ڏينهن وهب جي ڌيءَ (آمنه) سندن ولادت ذريعي اهڙي عظمت حاصل ڪئي، جيڪا ڪنهن ٻي عورت ڪڏهن به حاصل نه ڪئي هئي.
وَأَتَتْ قومَها بأفضلَ مما
حَمَلَتْ قبلُ مريمُ العذراءُ۽ هوءَ پنهنجي قوم وٽ اهڙي شيءِ کڻي آئي، جيڪا ڪنواري مريم اڳ ۾ کڻي آئي هئي ان کان به وڌيڪ اعليٰ هئي.
شمَّتته الأَملاكُ إذ وضَعَتْهُ
وشَفَتْنَا بِقَوْلِهَا الشَّفّاءُملائڪن سندن ولادت تي کيس مبارڪون ڏنيون، ۽ پنهنجن شفا بخش لفظن سان اسان کي تسلي ڏني.
رافعاً رأسَه وفي ذلك الرف
ع إلى كل سُؤْدُدٍ إيماءُهو ﷺ پنهنجو سر مٿي کڻي پيدا ٿيا، ۽ ان اشاري ۾ سڀني مستقبل جي عظمت ۽ شان جي هڪ جهلڪ هئي.
رامقاً طَرْفه السَّماءَ ومَرْمَى
عينِ مَنْ شَأْنُهُ العُلُوُّ العَلاءُسندن نظر آسمان تي ٽڪيل هئي، اهو ئي مقصد جنهن جي تقدير اعليٰ بلندي ۽ عظمت آهي.
وتَدَلَّتْ زُهْرُ النُّجومِ إليهِ
فأضاءت بِضوئها الأَرجاءُ۽ روشن تارا سندن طرف هيٺ لهي آيا، پنهنجي روشنيءَ سان چوڌاري وارن سڀني علائقن کي روشن ڪري ڇڏيائون.
وتراءت قصورُ قَيصَر بالرُّو
مِ يَرَاهَا مَنْ دَارُهُ البطحاءُروم ۾ قيصر جا محل نظر اچڻ لڳا، انهن کي ڏٺو ويو جنهن جو گهر مڪي جي ريگستاني وادي هئي.
وبَدَتْ فِي رَضَاعِهِ مُعْجِزَاتٌ
لَيْس فيها عنِ العيون خَفَاءُ۽ سندن کير پيئڻ دوران، معجزا ظاهر ٿيا، جيڪي سڀني اکين لاءِ واضح ۽ ناقابل ترديد هئا.
إذْ أَبَتْهُ لِيُتْمِهِ مُرْضِعاتٌ
قُلْنَ ما في اليتيمِ عنا غَنَاءُڇاڪاڻ ته کير پياريندڙ عورتن سندن يتيميءَ سبب کين انڪار ڪري ڇڏيو هو، چوندين هيون ته "هڪ يتيم اسان کي ڪو فائدو نه ڏيندو."
فأتتهُ من آلِ سعدٍ فتاةٌ
قد أبَتْهَا لِفَقْرِهَا الرُّضَعاءُپوءِ سعد قبيلي مان هڪ نوجوان عورت سندن وٽ آئي، جنهن کي ٻين ٻارن سندس غربت سبب انڪار ڪري ڇڏيو هو.
أرْضَعتْهُ لِبَانَهَا فَسَقَتْهَا
وَبنِيها أَلْبَانَهُنَّ الشَّاءُهن کين پنهنجو کير پياريو، ۽ ان جي بدلي ۾، سندس رڍن کيس ۽ سندس ٻارن کي گهڻو کير ڏنو.
أَصْبَحَتْ شُوَّلاً عِجافا وأمْسَتْ
ما بِها شائلٌ ولا عَجْفاءُسندس رڍون، جيڪي صبح جو سڪل ۽ ڪمزور هيون، شام تائين نه سڪل رهيون ۽ نه ئي ڪمزور.
أخْصَبَ العَيْشُ عِنْدَهَا بعدَ مَحْلٍ
إذ غَدا للنبيِّ منها غِذاءُسندس لاءِ زندگي خشڪ سالي کان پوءِ خوشحال ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته نبي ﷺ سندس کان پنهنجي غذا حاصل ڪئي.
يا لَها مِنَّةً لقدْ ضُوعِفَ الأَجْ
رُ عليها من جِنْسِها والجزَاءُاوه، ڪهڙي نه نعمت، ڇاڪاڻ ته سندس عمل جو اجر ۽ بدلو ڪيترائي ڀيرا وڌي ويو، قسم ۽ ان کان به وڌيڪ.
وإذا سخَّرَ الإِلهُ أُناساً
لسعيدٍ فإِنهم سُعَداءُ۽ جڏهن الله ماڻهن کي ڪنهن مبارڪ شخص جي تابع ڪري ٿو، ته اهي ماڻهو پاڻ به مبارڪ ٿي وڃن ٿا.
حَبَّة أَنْبَتَتْ سَنَابِلَ والعَص
فُ لَدَيْهِ يَسْتَشْرِفُ الضُّعَفَاءُهو ﷺ هڪ اهڙي داڻي وانگر هئا جنهن مان ڪيترائي سڻا ڦٽي نڪتا، جنهن مان ڪمزور به ان جي ڀُسي مان رزق ڳوليندا هئا.
وَأَتَتْ جَدَّهُ وقد فَصَلَتْهُ
وبِهَا مِنْ فِصَالِهِ البُرَحَاءُ۽ هوءَ سندن ڏاڏي وٽ آئي کين کير ڇڏائڻ کان پوءِ، سندن وڇوڙي جي تڪليف کان مغلوب ٿي.
إذ أحاطتْ به ملائكةُ الل
هِ فظنَّتْ بأنهم قُرَنَاءُڇاڪاڻ ته الله جا ملائڪ کين گهيرو ڪري چڪا هئا، جنهن ڪري هن سمجهيو ته اهي سندن ساٿي آهن.
ورأى وَجْدَها به ومِنَ الوَج
دِ لهيبٌ تَصْلَى بهِ الأَحْشاءُ۽ هو ﷺ سندس لاءِ سندس شديد عقيدت ڏٺائون، هڪ اهڙو گهرو پيار جو اهو سندس دل ۾ جلندڙ شعلي وانگر محسوس ٿيو.
فَارَقَتْهُ كُرْهَاً وكان لَدَيْهَا
ثاوِياً لا يُمَلُّ مِنْهُ الثّواءُهوءَ کين بي دليءَ سان جدا ٿي، ڇاڪاڻ ته سندن سندس وٽ رهڻ هڪ اهڙو قيام هو جنهن مان هوءَ ڪڏهن به نه ٿڪي هئي.
شُقَّ عَنْ قَلْبِهِ وأُخْرِجَ مِنْهُ
مُضْغَةٌ عِنْدَ غَسْلِهِ سوداءُسندن ﷺ دل کي چيري صاف ڪرڻ وقت ان مان هڪ ڪارو رت جو ڳوڙهو ڪڍيو ويو.
خَتَمَتْهُ يُمْنَى الأَمينِ وقد أُو
دِعَ ما لم تُذَع له أَنْبَاءُامين فرشتے جي ساڄي هٿ سندن ﷺ دل تي مهر هڻي ڇڏي، جنهن ۾ اهڙا راز رکيا ويا هئا جن جون خبرون اڃا تائين ظاهر نه ٿيون هيون.
صانَ أَسْرَارَه الخِتَامُ فلا الفَضْ
ضُ مُلِمٌّ بِهِ وَلا الإِفضاءُان مهر سندن راز محفوظ رکيا، تنهنڪري نه ته ان کي ٽوڙي سگهجي پئي ۽ نه ئي ان جا راز ظاهر ڪري سگهجن پئي.
أَلِفَ النُّسْكَ والعبادةَ والخَل
وةَ طِفلاً وهكذا النُّجَبَاءُننڍپڻ کان ئي پاڻ ﷺ عبادت، بندگي ۽ اڪيلائي جا عادي ٿي ويا هئا، ڇاڪاڻ ته نيڪ ماڻهن جو اهڙو ئي دستور هوندو آهي.
وإذا حَلَّتِ الْهِدَايَةُ قَلْبَاً
نَشِطَتْ في العبادة الأَعضاءُجڏهن هدايت ڪنهن دل ۾ جاءِ وٺندي آهي، تڏهن جسم جا عضوا عبادت ۾ سرگرم ۽ شوقين ٿي ويندا آهن.
بَعَثَ اللَّهُ عندَ مبعثهِ الشُّه
بَ حِراساً وضاقَ عنها الفضاءُسندن ﷺ جي آمد تي الله تعاليٰ شهابن کي نگهبان بڻائي موڪليو، ۽ انهن جي ڪري آسمان جي وسيع فضا تنگ ٿي وئي.
تَطْرُدُ الجِنَّ عن مقاعدَ للسَّمْ
عِ كما تَطْرُدُ الذِّئابَ الرِّعاءُاهي شهاب جنن کي سندن ٻڌڻ جي جاين تان اهڙيءَ طرح ڀڄائيندا هئا، جيئن رڍون پاليندڙ بگھڙن کي ڀڄائيندا آهن.
فَمَحَتْ آيةُ الكَهَانَةِ آيا
تٌ مِنَ الوحْيِ ما لَهنَّ امِّحاءُاهڙيءَ طرح ڪهانت جون نشانيون وحي جي آيتن سان مٽجي ويون، جيڪي ڪڏهن به ختم نه ٿي سگهنديون آهن.
ورأَتْهُ خديجةٌ والتُّقَى وال
زُّهْدُ فيه سجيَّةٌ والحياءُبيبي خديجه پاڻ ﷺ کي ڏٺو، ۽ هن ڏٺو ته پرهيزگاري، دنيا کان بي رغبتي ۽ حيا سندن فطري خصلت هئي.
وأتاها أن الغمامةَ والسر
حَ أَظَلَّتْهُ منهما أفياءُکيس خبر پهتي ته ڪڪر ۽ وڻ سندن ﷺ کي پنهنجو ڇانو ڏيندا هئا.
وأحاديث أنَّ وَعْدَ رسولِ ال
له بالبعثِ حانَ منه الوفاءُ۽ اها خبر پکڙجي وئي ته الله جي رسول ﷺ جي آمد جو واعدو پورو ٿيڻ وارو آهي.
فدَعَتْهُ إلى الزواجِ وما أَحْ
سَنَ ما يبلغُ المُنَى الأَذكياءُپوءِ هن پاڻ ﷺ کي شادي جي دعوت ڏني، ۽ ڪيڏو نه سٺو آهي ته هوشيار ماڻهو پنهنجون مرادون اهڙي حڪمت سان حاصل ڪندا آهن.
وأتاهُ في بيتها جَبْرَئيلٌ
ولِذي اللُّبِّ في الأُمورِ ارْتياءُ۽ جبرائيل سندن ﷺ وٽ بيبي خديجه جي گهر ۾ آيو، ڇاڪاڻ ته عقل واري شخص کي اهڙن اهم معاملن ۾ بصيرت هوندي آهي.
فأماطت عنها الخِمَارَ لتَدْري
أهُوَ الوحْيُ أم هو الإِغماءُپوءِ هن پنهنجو پردو هٽايو ته جيئن معلوم ڪري سگهي ته اها وحي هئي يا صرف بيهوشي.
فاختفى عند كشفِها الرأْسَ جِبْري
لُ فما عادَ أو أُعيدَ الغِطاءُجڏهن هن پنهنجو مٿو کولي ڇڏيو ته جبرائيل غائب ٿي ويو، ۽ هو تيستائين واپس نه آيو جيستائين پردو ٻيهر نه وڌو ويو.
فاستبانت خديجةٌ أنه الكنْ
زُ الذي حَاوَلَتْهُ والكِيميَاءُپوءِ بيبي خديجه کي پڪ ٿي وئي ته پاڻ ﷺ اهو خزانو هئا جنهن جي هن تلاش ڪئي هئي، ۽ تبديلي جي ڪيميا هئا.
ثم قام النبيُّ يدعو إلى الل
هِ وفي الكُفرِ نَجْدَةٌ وإباءُپوءِ نبي ﷺ اٿي الله ڏانهن سڏڻ لڳا، جيتوڻيڪ ڪفر مضبوط ۽ سرڪش هو.
أُمَمَاً أُشرِبَتُ قلوبُهُم الكُف
رَ فَدَاءُ الضَّلالِ فيهم عَيَاءُپاڻ ﷺ اهڙين قومن کي سڏيائون جن جي دلين ۾ ڪفر رچي ويو هو، جنهن ڪري سندن گمراهي جو علاج مشڪل ٿي ويو هو.
ورأينا آياتِه فاهتدَيْنَا
وإذا الحقُّ جاء زالَ المِراءُ۽ اسان سندن ﷺ نشانيون ڏٺيون، تنهنڪري اسان هدايت حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ ته جڏهن حق اچي ٿو ته سڀ شڪ ختم ٿي ويندا آهن.
رَبِّ إِنَّ الهُدى هُداك وَآيا
تُكَ نورٌ تَهْدِي بها من تشاءُاي منهنجا رب، بيشڪ هدايت تنهنجي هدايت آهي، ۽ تنهنجيون نشانيون اهڙو نور آهن جنهن سان تون جنهن کي چاهين ٿو هدايت ڏين ٿو.
كم رأَيْنَا ما ليس يَعْقِلُ قد أُلْ
هم ما ليْس يُلْهَمُ العُقلاءُاسان ڪيترا ڀيرا ڏٺو آهي ته بي عقل شين کي اهڙيون بصيرتون عطا ڪيون ويون آهن جيڪي عقلمندن کي به نصيب نه ٿيون آهن.
إذ أبى الفيلُ ما أتى صاحبُ الفي
لِ ولم ينفعِ الحِجا والذكاءُاهو تڏهن ظاهر ٿيو جڏهن هاٿي پنهنجي مالڪ، هاٿين جي مالڪ جي فرمانبرداري ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ۽ نه ئي سندس حڪمت ۽ نه ئي سندس ذهانت ڪم آئي.
والجماداتُ أفصحت بالذي أُخ
رِسَ عنه لأَحمدَ الفُصحاءُبي جان شين به احمد ﷺ لاءِ اهي حقيقتون واضح ڪيون، جن بابت سڀ کان وڌيڪ فصيح ڳالهائيندڙ به خاموش ٿي ويا هئا.
ويْحَ قومٍ جَفَوا نَبِيَّاً بأرضٍ
أَلِفَتْهُ ضِبَابُها والظِّبَاءُافسوس آهي ان قوم تي جنهن هڪ نبي ﷺ کي اهڙي سرزمين ۾ ڇڏي ڏنو جتي ان جا لومڙ ۽ هرڻ به سندن موجودگي جا عادي ٿي چڪا هئا.
وَسَلَوْهُ وَحَنَّ جِذعٌ إِليه
وَقَلَوْهُ وَوَدَّهٌ الغُرَباءُهنن کيس ڇڏي ڏنو، پر هڪ وڻ جو ٿڙ سندن لاءِ سڪي رهيو هو؛ هنن کيس نفرت ڪئي، پر پرڏيهين کيس پيار ڪيو.
أخرَجوه منها وآوَاهُ غارٌ
وَحَمَتْهُ حَمامَةٌ وَرقاءُهنن کيس سندن گهر مان ڪڍي ڇڏيو، پر هڪ غار کيس پناهه ڏني، ۽ هڪ سرمائي ڪبوتر کيس تحفظ فراهم ڪيو.
وَكَفَتْهُ بِنَسْجِها عنكبوتٌ
ما كَفَتْهُ الحمامةُ الحَصْداءُهڪ مکڙي پنهنجي نازڪ جال سان کيس اهڙو تحفظ فراهم ڪيو جيڪو هڪ مضبوط ڪبوتر به نه ڏئي سگهي ها.
وَاختفى منهمُ على قُرْبٍ مَرْآ
هُ ومن شِدَّةِ الظهورِ الخَفَاءُپاڻ ﷺ انهن کان لڪيل رهيا جيتوڻيڪ اهي کيس ڏسڻ جي ويجهو هئا، اها لڪل حالت سندن موجودگي جي شدت مان ئي پيدا ٿي هئي.
وَنَحا المصطفى المدينةَ وَاشتا
قتْ إليه من مكةَ الأَنحاءُپوءِ مصطفيٰ ﷺ مديني ڏانهن سفر ڪيو، جڏهن ته مڪي جا علائقا سندن واپسي لاءِ سڪي رهيا هئا.
وَتغنّتْ بِمَدْحِهِ الْجِنُّ حتَّى
أطرَبَ الإِنسَ منه ذاك الغِناءُجنن سندن ﷺ جي تعريف ۾ گيت ڳايا، سندن راڳ ايترا ته دلڪش هئا جو انهن انسانن کي به خوش ڪري ڇڏيو.
وَاقتفى إثْرَهُ سُراقَةُ فاستَهْ
وَتهُ في الأَرْضِ صافنٌ جَرْداءُسراقا سندن پيروي ڪئي، پر سندس تيز رفتار، طاقتور گهوڙو زمين ۾ ڦاسي پيو، کيس قيد ڪري ڇڏيو.
ثم ناداهُ بعدَما سِيمَتِ الخَس
فَ العُلا وَقَد يُنْجِدُ الغريقَ النِّداءُپوءِ سراقا کيس ﷺ سڏيو جڏهن سندس شاندار گهوڙو ذليل ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته بيشڪ، هڪ سڏ ٻڏندڙ کي بچائي سگهي ٿو.
فطوى الأَرضَ سائرا وَالسموا
تِ العُلا فوقَها له إِسراءُپاڻ ﷺ زمين تي هلندي سفر ڪيو، پر معراج جي رات تي مٿيون بلند آسمان به سندن منزل هئا.
فصِفِ الليلةَ التي كان للمُخ
تارِ فيها على البُراقِ استواءُتنهنڪري ان عجيب رات جو بيان ڪر جڏهن چونڊيل ﷺ براق تي سوار هئا.
وترقى به إلى قابِ قَوْسَيْ
نِ وَتِلكَ السيادةُ القَعْساءُپاڻ ﷺ ان سان گڏ ٻن ڪمانن جي مفاصلي تائين مٿي چڙهيا، اها سندن اعليٰ ۽ اٽل حڪمراني جو ثبوت آهي.
رُتَبٌ تَسْقُط الأَمانيُّ حَسْرَى
دونَها ما وراءهن وَرَاءُاهي اهڙا بلند درجا آهن جو سڀ اميدون انهن جي اڳيان حسرت سان گهٽجي وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ ته انهن کان اڳتي ڪا به وڌيڪ بلندي ناهي.
ثم وافَى يحدِّثُ الناسَ شُكْرَاً
إذ أتته من ربِّه النَّعْماءُپوءِ پاڻ ﷺ واپس آيا، ماڻهن کي شڪرگذاري سان انهن عظيم نعمتن بابت ٻڌائيندي جيڪي سندن رب کيس عطا ڪيون هيون.
وتَحَدَّى فارتابَ كلُّ مُريبٍ
أَوَ يَبْقَى مع السُّيُولِ الغُثاءُپاڻ ﷺ پنهنجو چيلنج پيش ڪيو، جنهن هر شڪي کي شڪ ۾ وجهي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪيئن ٿو هڪ معمولي گند وڏن سيلابن ۾ قائم رهي سگهي؟
وَهْوَ يدعو إلى الإِلهِ وَإن شق
قَ عليه كفرٌ به وَازدِراءُپاڻ ﷺ انسانذات کي الله ڏانهن سڏيندا رهيا، جيتوڻيڪ سندن ڪفر ۽ حقارت کيس وڏي تڪليف ڏني.
وَيَدُلُّ الورَى على اللَّهِ بالتَّوْ
حيدِ وَهْوَ المَحَجَّةُ البَيْضاءُپاڻ ﷺ سڄي مخلوق کي توحيد جي اصول ذريعي الله ڏانهن رهنمائي ڪن ٿا، جيڪو بيشڪ صاف ۽ روشن رستو آهي.
فَبِمَا رحمةٍ مِنَ اللَّهِ لانَتْ
صَخْرةٌ مِنْ إبائِهم صَمَّاءُالله جي رحمت سان سندن ضد جي ٻوڙي پٿر ۾ نرمي آئي.
وَاستجابَتْ له بنصرٍ وَفَتْحٍ
بعد ذاكَ الخضراء والغبراءُان کان پوءِ سائي ۽ مٽيءَ واري زمين کيس فتح ۽ نصرت سان جواب ڏنو.
وَأَطاعَتْ لأَمْرِهِ العَرَبُ العَرْ
باء وَالْجَاهِلِيَّةُ الْجَهْلاءُخالص عرب ۽ جاهليت جا انتهائي جاهل ماڻهو سندس حڪم جي فرمانبرداري ڪيائون.
وَتَوالَتْ للمصطفى الآيةُ الكبْ
رَى عليهمْ وَالغارةُ الشَّعْواءُمصطفيٰ ﷺ لاءِ وڏيون نشانيون ۽ ڇڙوڇڙ حملا هڪٻئي پٺيان مٿن آيا.
فإذا ما تلا كتابا من الل
هِ تَلَتْهُ كَتِيبَةٌ خضراءُجڏهن هن الله جو ڪتاب پڙهيو، ته هڪ سائي فوج سندس پيروي ڪئي.
وَكفاهُ المستهزئينَ وَكم سا
ءَ نبِيَّاً من قومِه استهزاءُالله کيس ٺٺولين ڪندڙن کان بچايو، ڇاڪاڻ ته ڪيترا ڀيرا پنهنجي قوم جي ٺٺولين ڪنهن نبي کي نقصان پهچايو آهي.
وَرَماهم بِدَعْوَةٍ من فِناءِ ال
بَيتِ فيهَا للظالمين فَنَاءُ۽ پاڻ ﷺ ڪعبي جي صحن مان انهن تي هڪ دعا اڇليائون، جنهن ۾ ظالمن لاءِ تباهي هئي.
خمسةٌ كُلُّهم أُصيبوا بداءٍ
والرَّدَى من جنودِهِ الأَدوَاءُپنجئي ماڻهو بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيا، ڇاڪاڻ ته بيماريون موت جي سپاهين مان آهن.
فدَهَى الأَسودَ بنَ مُطَّلِبٍ أَي
يُ عمىً مَيِّتٌ به الأَحياءُان اسود بن مطلب کي اهڙي انڌائيءَ سان ماريو جو جيئرا به ان سان مئل ٿي ويا.
وَدَهَى الأَسودَ بنَ عبدِ يغوثٍ
أن سَقَاهُ كأسَ الرَّدَى اسْتِسْقَاءُ۽ ان اسود بن عبد يغوث کي موت جو پيالو پياريو، ڄڻ ته اڃ مٽائڻ لاءِ.
وأَصابَ الوليدَ خَدْشَةُ سَهْمٍ
قَصَّرَتْ عنها الْحَيَّةُ الرَّقْطاءُ۽ وليد کي تير جي هڪ معمولي ڇنڊ لڳي، پر ان جو زهر ايترو ته تيز هو جو هڪ چٽڪماري نانگ جو ڏنگ به ان جي اثر کان گهٽ پوندو.
وَقَضَتْ شَوْكَةٌ على مَهْجَةِ العا
صِي فللّهِ النَّقْمَة الشَّوْكاءُ۽ هڪ ڪنڊي نافرمان جي جان ورتي، ڇاڪاڻ ته الله لاءِ ئي ڏکوئيندڙ انتقام آهي.
وَعَلا الحارثَ القُيُوحُ وَقد سا
لَ بِها رأسُه وَساء الوِعاءُ۽ حارث کي پَس ڍڪي ڇڏيو، جيڪا سندس مٿي مان وهي رهي هئي، ۽ سندس مٿو هڪ گندو ٿانو بڻجي ويو.
خمسةٌ طُهِّرَتْ بِقَطْعِهِم الأَر
ضُ فَكَفُّ الأَذى بهم شَلَّاءُاهي پنج، پنهنجي موت سان زمين کي پاڪ ڪيائون، ۽ انهن جي ذريعي نقصان جو هٿ مفلوج ٿي ويو.
فُدِيَتْ خمسةُ الصَّحيفةِ بالخَم
سةِ إن كان بالكرام فِدَاءُصحيفي تي دستخط ڪندڙ پنجن کي انهن پنجن سان فديه ڏنو ويو، جيڪڏهن واقعي معزز زندگيون فديه ٿي سگهن ٿيون.
فِتْيَةٌ بَيَّتُوا على فِعلِ خَيْرٍ
حَمِد الصبحُ أمرَهم وَالمَساءُاهي نوجوان هئا جن نيڪي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، ۽ صبح ۽ شام ٻنهي سندن عمل جي ساراهه ڪئي.
يَا لأَمر أَتاهُ بعدَ هِشامٍ
زَمْعَةٌ إنه الفتَى الأَتَّاءُاوه، هشام کان پوءِ زمعه وٽ ڪهڙو معاملو آيو، ڇاڪاڻ ته هو اهو نوجوان هو جيڪو اڳتي آيو.
وَزُهَيْرٌ وَالْمُطْعِمُ بنُ عَدِيٍّ
وَأبو البَخْتَرِيِّ مِنْ حيث شاؤوا۽ زهير، مطعم بن عدي، ۽ ابو البختري جتان چاهيائون، انهن سان شامل ٿيا.
نَقَضُوا مُبْرَمَ الصَّحيفةِ إذ شد
دَت عليهم من العِدا الأَنداءُانهن مضبوط مهر ٿيل صحيفي کي ٽوڙي ڇڏيو جڏهن دشمنن جي سختي مٿن وڌي وئي.
أذْكَرَتْنَا بِأَكْلِهَا أكلَ مِنْسَا
ةِ سُلَيْمانَ الأَرْضَةُ الخَرساءُان جي کائڻ سان، خاموش ڏينهن اسان کي سليمان جي لٺ کائڻ جي ياد ڏياري.
وَبهَا أخبَر النبيُّ وكم أخ
رَجَ خَبْئاً له الغُيُوبُ خِبَاءُ۽ ان جي ذريعي، نبي ﷺ خبرون ڏنيون، ڪيترائي لڪيل سچ ظاهر ڪيا جن لاءِ غيب جا پرده هئا.
لا تَخَلْ جانِبَ النبيِّ مُضَاماً
حينَ مَسَّتْهُ منهمُ الأَسْواءُنبي ﷺ کي مظلوم نه سمجهو جڏهن سندس دشمنن کان برائيون کيس پهتيون.
كلُّ أمرٍ نَابَ النبيِّينَ فالشد
دَةُ فيه محمودةٌ وَالرّخاءُهر اهو معاملو جيڪو نبين تي آيو، چاهي اها سختي هجي يا آساني، ساراهه جوڳو هو.
لو يَمسُّ النُّضَارَ هُونٌ مِنَ النا
رِ لما اختيرَ للنُّضَارِ الصِّلاءُجيڪڏهن سون کي باهه مان ڪا بي عزتي پهچي ها، ته پوءِ ان جي پاڪائي لاءِ باهه کي نه چونڊيو وڃي ها.
كم يَدٍ عن نَبِيِّهِ كَفَّهَا الل
هُ وَفي الخَلْقِ كَثْرَةٌ وَاجتراءُالله پنهنجي نبي ﷺ کان ڪيترا هٿ روڪيا، مخلوق جي گهڻائي ۽ بي باڪي جي باوجود.
إذ دعا وَحْدَهُ العبادَ وَأَمْسَتْ
مِنه في كلِّ مُقلَةٍ أَقْذاءُجڏهن پاڻ ﷺ اڪيلي سر انسان ذات کي خدا ڏانهن سڏيائون، تڏهن به هر اک ۾ سندس لاءِ نفرت جا ذرا هئا.
هَمَّ قومٌ بِقَتْلِهِ فأَبى السَّيْ
فُ وَفاءً وَفاءتِ الصَّفْواءُهڪ قوم کيس ﷺ قتل ڪرڻ جو ارادو ڪيو، پر تلوار وفاداريءَ سبب انڪار ڪيو، ۽ صاف پٿر نرم ٿي ويو.
وَأبو جهلٍ إذ رأى عُنُقَ الفح
لِ إليه كأنه العنقَاءُ۽ ابو جهل، جڏهن هن گهوڙي جي ڳچيءَ کي پنهنجي طرف وڌندي ڏٺو، ته ائين هو ڄڻ ته اهو افسانوي عنقا هجي.
وَاقتضَاهُ النبيُّ دَيْنُ الإِراشي
يِ وَقد سَاء بيعُهُ وَالشِّرَاءُ۽ نبي ﷺ اراشي ماڻهوءَ جو قرض چڪايو، جيتوڻيڪ سندس خريد و فروخت خراب ٿي چڪي هئي.
وَرأى المصطفى أَتَاهُ بما لَمْ
يُنْجِ منه دونَ الوفاء النَّجَاءُ۽ مصطفيٰ ﷺ کيس اهڙي مطالبي سان ايندي ڏٺو جنهن مان واعدو پورو ڪرڻ کان سواءِ ڪو به بچاءُ نه هو.
هوَ ما قد رآهُ مِن قبلُ لكنْ
ما عَلَى مِثْلِهِ يُعَدُّ الخَطَاءُاهو ئي هو جيڪو پاڻ ﷺ اڳ ڏسي چڪا هئا، پر سندس جهڙي تي ڪا به غلطي شمار نه ٿيندي آهي.
وَأَعَدَّتْ حَمَّالَةُ الحَطَبِ الفِه
رَ وَجَاءَتْ كأَنها الوَرْقاءُ۽ ڪاٺيون کڻندڙ عورت پٿر تيار ڪيو ۽ ائين آئي ڄڻ ته هوءَ هڪ غضبناڪ ڪبوتر هجي.
يومَ جاءَت غَضْبَى تقولُ أفي مِث
لِيَ مِنْ أحمدٍ يُقالُ الهِجَاءُجنهن ڏينهن هوءَ ڪاوڙ ۾ آئي، چيائين، "ڇا احمد ﷺ جي طرفان مون جهڙي بابت طنز چيو وڃي ٿو؟"
وَتَولَّتْ وَمَا رأته وَمِنْ أَيْ
نَ تَرَى الشمسَ مُقْلَةٌ عمياءُ۽ هوءَ موٽي وئي، کيس ﷺ ڏٺو نه هو، ڇاڪاڻ ته هڪ انڌي اک سج کي ڪيئن ڏسي سگهي ٿي؟
ثم سَمّتْ له اليهوديَّةُ الشَا
ةَ وَكم سَامَ الشِّقْوَةَ الأَشقِيَاءُپوءِ يهودي عورت سندس ﷺ لاءِ رڍ کي زهر ڏنو، ۽ بدبخت ٻين تي ڪيتري مصيبت آڻيندا آهن؟
فأَذاعَ الذِّراعُ مَا فيه مَن شر
رٍ بِنُطْقٍ إخفاؤُهُ إبداءُتنهنڪري بازو ان ۾ موجود برائي کي اهڙي ڳالهه سان ظاهر ڪيو جنهن جو لڪائڻ ئي ظاهر ڪرڻ هو.
وَبِخُلقٍ مِنَ النبيِّ كريمٍ
لَمْ تُقَاصَصْ بِجرحهَا العَجْماءُ۽ نبي ﷺ جي هڪ شريف اخلاق سان، جنهن زخم پهچايو هو، ان کان بدلو نه ورتو ويو.
مَنَّ فَضْلاً عَلَى هَوَازِنَ إذْ كا
نَ له قبلَ ذَاكَ فيهِمِ رِبَاءُپاڻ ﷺ هوازن تي فضل ڪيو، جيتوڻيڪ ان کان اڳ سندن وچ ۾ سندس رشتي جو دعويٰ هو.
وَأتى السَّبيُ فيه أُختُ رَضَاعٍ
وَضَعَ الكُفْرُ قَدْرَهَا وَالسِّبَاءُ۽ قيدين ۾ هڪ رضاعي ڀيڻ آئي، جنهن جو مرتبو ڪفر ۽ قيد سبب گهٽجي ويو هو.
فَحَبَاهَا بِرّاً تَوَهَّمَتِ النَّا
سُ به أنَّما السِّبَاء هِداءُتنهنڪري پاڻ ﷺ مٿس اهڙي مهرباني ڪئي جو ماڻهن سمجهيو ته قيد پاڻ هڪ تحفو هو.
بَسَطَ المصطفى لها مِن رِداءٍ
أيُّ فضل حَوَاهُ ذاكَ الرِّداءُچونڊيل ﷺ سندس چادر پکيڙي، ۽ ان چادر ۾ ڪهڙي نه عظيم فضيلت سمايل هئي!
فَغَدَتْ فيه وَهْيَ سيِّدةُ النِّسْ
وَةِ وَالسيِّدَاتُ فيه إمَاءُپوءِ هوءَ ان ۾ سڀني عورتن جي سردار بڻجي وئي، جڏهن ته ٻيون سڀ سردار عورتون ان جي مقابلي ۾ ٻانهيون هيون.
فتَنَزَّهْ في ذاتِه وَمَعَانيهِ
استماعاً إنْ عَزَّ مِنهَا اجتِلاءُتنهنڪري سندس ذات ۽ سندس معنيٰ ۾ ٻڌڻ سان لطف اندوز ٿيو، جيڪڏهن انهن جو سڌو ڏسڻ مشڪل هجي.
وَاملأ السّمْعَ مِن محَاسِنَ يُمْلِي
هَا عليك الإنشَادُ وَالإِنْشَاءُ۽ پنهنجا ڪن انهن خوبين سان ڀريو جيڪي تلاوت ۽ تخليق توهان کي ٻڌائين ٿيون.
كلُّ وَصْفٍ له ابْتَدَأتَ به استَوْ
عَبَ أخبَارَ الفضلِ مِنه ابتداءُسندس هر اها تعريف جنهن سان توهان شروع ڪندا آهيو، اها فضيلت جي سڀني داستانن کي پنهنجي شروعات کان ئي شامل ڪري ٿي.
سَيِّدٌ ضِحْكُهُ التَّبَسُّمُ وَالْمَش
يُ الهَوَيْنَا وَنَومُهُ الإِغفاءُهو اهڙو سردار آهي جنهن جو کلڻ رڳو مسڪراهٽ آهي، جنهن جي هلڻ نرم آهي، ۽ جنهن جي ننڊ هلڪي آهي.
مَا سِوَى خُلْقِهِ النسيمُ وَلا غَيْ
رَ مُحَيَّاهُ الرَّوْضَةُ الغَنَّاءُسندس اخلاق کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نرم هوا ناهي، ۽ سندس چهري کان سواءِ ٻيو ڪجهه به سرسبز باغ ناهي.
رحمةٌ كلُّهُ وَحَزْمٌ وَعَزْمٌ
وَوَقَارٌ وَعِصْمَةٌ وَحَيَاءُهو پورو رحم، پختگي، عزم، وقار، معصوميت ۽ حيا آهي.
لا تَحُلُّ البأْسَاء مِنه عُرَا الصَّبْ
رِ وَلا تَسْتَخِفُّهُ السَّرَّاءُمصيبت سندس اندر صبر جي رشتن کي ڍلو نٿي ڪري، ۽ نه ئي خوشحالي کيس بي پرواهه بڻائي ٿي.
كَرُمَتْ نَفْسُهُ فما يخْطُرُ السُّو
ء عَلَى قَلْبِهِ وَلا الفحشَاءُسندس روح ايترو ته باوقار آهي جو برائي ڪڏهن به سندس دل ۾ نٿي اچي، ۽ نه ئي ڪا بي حيائي.
عَظُمَتْ نِعْمَةُ الإِله عليه
فاستَقَلَّتْ لِذِكْرِهِ العُظَمَاءُمٿس الله جي نعمت عظيم هئي، تنهنڪري سندس ياد ۾ سڀ عظيم شخصيتون بي اهميت نظر آيون.
جَهِلَتْ قومُهُ عليه فأَغْضَى
وَأخو الحِلْم دَأبُهُ الإِغْضَاءُسندس قوم سندس خلاف جهالت جو مظاهرو ڪيو، پر هن ان کي نظرانداز ڪيو، ڇاڪاڻ ته بردبار ماڻهن جي عادت آهي ته هو نظرانداز ڪن.
وَسِعَ العَالَمِين عِلْمَاً وَحِلْمَاً
فهْوَ بحرٌ لم تُعْيِهِ الأَعبَاءُهن علم ۽ بردباري سان سڀني جهانن کي گهيرو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هو اهڙو سمنڊ آهي جنهن کي بار ٿڪائيندا ناهن.
مُسْتَقِلٌّ دُنْيَاكَ أن يُنْسَبَ الإِم
ساكُ منها إليه والإِعطاءُتوهان جي دنياوي ملڪيت ايتري بي اهميت آهي جو ان مان روڪڻ يا ڏيڻ سندس طرف منسوب نٿو ڪري سگهجي.
شمسُ فضلٍ تَحَقَّقَ الظنُّ فيه
أنه الشمسُ رِفْعَةً والضِّياءُهو فضيلت جو سج آهي، جنهن ۾ اهو گمان پختو ٿيو ته هو عظمت ۽ چمڪ ۾ سج آهي.
فإذا ما ضحا محا نورُه الظِّل
لَ وقد أثْبَتَ الظِّلالَ الضَّحَاءُپوءِ جڏهن هو چمڪيو، سندس نور پاڇي کي مٽائي ڇڏيو، جيتوڻيڪ صبح جو نور عام طور تي پاڇن کي قائم ڪري ٿو.
فكأنَّ الغمامةَ استَوْدَعَتْهُ
مَنْ أظَلَّتْ مَنْ ظِلِّهِ الدُّفَفَاءُڄڻ ته بادل کيس پنهنجي ڇانوَ جي ٿڌڪار سونپي هئي، اها ڇانوَ جيڪا پاڻ سندس ڇانوَ مان نڪتل هئي.
خَفِيَتْ عِنْدَهُ الفضائلُ وانجا
بَتْ به عن عقولِنَا الأهواءُسندس موجودگيءَ ۾ ٻيون سڀ فضيلتون لڪي ويون، ۽ سندس ذريعي اسان جي ذهنن مان خواهشون ۽ هوسون ختم ٿي ويون.
أمَعَ الصُّبحِ للنجومِ تَجَلٍّ
أمْ مع الشمسِ للظلامِ بَقاءُڇا صبح سان گڏ تارا چمڪي سگهن ٿا، يا سج سان گڏ اوندهه رهي سگهي ٿي؟
مُعجزُ القَوْلِ والفِعَالِ كريمُ ال
خلقِ وَالخُلْقِ مُقْسِطٌ مِعْطاءُهو قول ۽ فعل ۾ معجزو آهي، جسماني صورت ۽ اخلاق ۾ باوقار، انصاف پسند ۽ سخي آهي.
لا تَقِسْ بالنبيِّ في الفضل خَلْقَاً
فهو البحر والأنامُ إضاءُفضيلت ۾ ڪنهن به مخلوق کي نبي ﷺ سان مقابلو نه ڪريو، ڇاڪاڻ ته هو سمنڊ آهي جڏهن ته ٻيون سڀ مخلوقون ان جا عڪس آهن.
كلُّ فضل في العالَمين فمن فَض
لِ النبيِّ استعارَهُ الفُضَلاءُسڀني جهانن ۾ جيڪا به فضيلت ملي ٿي، اها فضيلت وارن نبي ﷺ جي پنهنجي فضيلت مان قرض ورتي آهي.
شُقَّ عَنْ صَدْرِهِ وشُقَّ لَهُ البَدْ
رُ وَمِنْ شَرْطِ كلِّ شَرْطٍ جَزاءُسندس سينو چيريو ويو، ۽ سندس لاءِ پورو چنڊ چيريو ويو، ڇاڪاڻ ته اهڙي هر نشاني هڪ الهامي حڪم آهي.
ورَمَى بالحَصَى فأَقْصَدَ جَيشاً
ما العَصَا عِنْدَه وَمَا الإِلقاءُهن ڪنڪريون اڇلايون، هڪ فوج کي تباهه ڪيو، جنهن سان موسيٰ جي لٺ ۽ ان جو اڇلائڻ بي اهميت لڳو.
ودعا للأنامِ إذ دَهَمَتْهُم
سَنَةٌ مِنْ مُحولِها شَهْباءُ۽ هن ماڻهن لاءِ دعا گهري جڏهن انهن کي سخت، خشڪ قحط جي سال متاثر ڪيو.
فاسْتَهَلّتْ بالغَيْثِ سَبْعَةَ أَيَّا
مٍ عليهم سحابةٌ وَطْفاءُپوءِ هڪ ڳاڙهو، ڪارو بادل ستن ڏينهن تائين مٿن وسيو.
تَتَحَرّى مَواضِعَ الرَّعْيِ وَالسَّقْ
يِ وحيث العِطاشُ تُوهَى السِّقاءُان چراگاهن ۽ پاڻي پيارڻ جي جڳهن کي ڳوليو، ۽ جتي اڃايل هئا، اتي گهڻو پاڻي وسايو.
وأتى الناسُ يَشْتَكُونَ أذاها
وَرَخَاءٌ يُؤْذِي الأنام غلاءُ۽ ماڻهو ان جي نقصان جي شڪايت ڪرڻ آيا، ڇاڪاڻ ته گهڻائي به پنهنجي زيادتيءَ سان انسانن کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.
فدعا فانجلى الغمام فقلت في
وصف غيث إِقْلاعَه استسقاءُپوءِ هن دعا گهري، ۽ بادل ڇٽي ويا، جنهن ڪري مون چيو ته اهڙي برسات جو بند ٿيڻ پاڻ ۾ برسات لاءِ دعا هئي.
ثم أَثْرى الثَّرَى فقرَّتْ عُيونٌ
بقُراهَا وَأُحْيِيَتْ أَحْيَاءُپوءِ زمين زرخيز ٿي وئي، پنهنجي آبادين سان اکين کي خوش ڪيو، ۽ جاندار ٻيهر جيئرا ٿيا.
فترى الأرضَ غِبَّهُ كسماءٍ
أشْرَقَتْ مِنْ نُجومِهَا الظَّلْمَاءُپوءِ توهان ان کان پوءِ زمين کي اهڙي آسمان وانگر ڏسندا، جنهن جي اوندهه ان جي تارن سان روشن ٿي وئي هجي.
تُخْجِلُ الدُّرَّ واليواقيتَ من نَوْ
رِ رُباها البَيْضَاءُ والحَمراءُان جي ٽڪرين جا اڇا ۽ ڳاڙها گل موتين ۽ ياقوتن کي شرمسار ڪندا هئا.
لَيْتَهُ خَصَّنِي بِرُؤْيَةِ وَجْهٍ
زَالَ عن كلِّ من رآه الشّقاءُڪاش ته هو ﷺ مون کي اهڙي چهري جي ديدار سان نوازي ها، جنهن کي ڏسڻ سان هر ڪنهن مان سڀ ڏک دور ٿي ويا.
مُسْفِرٌ يَلْتَقِي الكَتِيبَةَ بَسَّا
ماً إذا أسْهَمَ الوُجُوهَ اللِّقاءُروشن چهري سان، هو ﷺ فوج سان مسڪرائيندي ملندو هو، جيتوڻيڪ اها ملاقات ٻين جي چهري تي اداسي آڻيندي هئي.
جُعِلَتْ مَسْجِدَاً له الأرضُ فاهْتز
زَ به للصلاةِ فيها حِرَاءُزمين سندس ﷺ لاءِ مسجد بڻائي وئي، تنهنڪري حرا پاڻ ان تي نماز لاءِ خوشيءَ سان لرزجي ويو.
مُظْهِرٍ شَجّةَ الْجَبِينِ عَلَى البُرْ
ءِ كما أَظهرَ الهلالَ البَرَاءُهن ﷺ پنهنجي پيشانيءَ تي زخم جو نشان شفا کان پوءِ به ڏيکاريو، جيئن نئون چنڊ پنهنجي سنهڙي شڪل ظاهر ڪري ٿو.
سُتِرَ الحُسْنُ منه بالحسنِ فاعجَبْ
لِجَمِالٍ له الْجَمالُ وِقاءُسندس ﷺ حسن حسن سان ڍڪيل هو، تنهنڪري اهڙي حسن تي حيران ٿيو جنهن لاءِ حسن پاڻ هڪ ڍال آهي.
فهْوَ كالزّهْرِ لاحَ من سَجَفِ الأك
مام والعودِ شُقَّ عنه اللّحاءُهو ﷺ گل وانگر آهي جيڪو پنهنجي ڪلين جي غلاف مان ظاهر ٿئي ٿو، ۽ اهڙي شاخ وانگر جنهن مان ڇل لاهي وئي هجي.
كَادَ أَنْ يُغشِيَ العُيونَ سناً مِنْ
هُ لِسِرٍّ فيه حَكَتْهُ ذُكاءُسندس ﷺ چمڪ اکين کي لڳ ڀڳ انڌو ڪري ڇڏيو هو، سندس اندر هڪ اهڙي راز جي ڪري جنهن جو ذڪر سج پاڻ ڪيو هو.
صانَهُ الحُسْنُ وَالسّكِينَةُ أَنْ تُظ
هِرَ فيه آثارها البأساءُحسن ۽ سڪون کيس ﷺ مصيبت جي اثرن کي ظاهر ڪرڻ کان بچايو.
وتَخَالُ الوجوهَ إنْ قابَلَتْه
أَلْبَسَتْهَا ألوانَهَا الحِرْبَاءُاوهان اهو تصور ڪندا ته چهرا، جڏهن پاڻ ﷺ سان ملندا هئا، ته اهي پنهنجا رنگ اهڙيءَ طرح بدلائيندا هئا ڄڻ ته گرگٽ کين پنهنجا رنگ ڏنا هجن.
فإذا شِمْتَ بِشْرَهُ وَنَدَاهُ
أذْهَلَتْكَ الأنوارُ والأنواءُجيڪڏهن اوهان سندن ﷺ خوش مزاجي ۽ سخاوت ڏسندا ته نور ۽ نعمتون اوهان کي حيران ڪري ڇڏينديون.
أَوْ بتقبيلِ راحةٍ كانَ لل
هِ وباللَّه أخذها والعطاءُيا هڪ اهڙي هٿ جي چمي سان ﷺ، جنهن جو هر وٺڻ ۽ ڏيڻ الله جي لاءِ ۽ سندس الهامي ارادي سان هو.
تَتَّقِي بأْسَها الملوكُ وَتحْظَى
بالغِنَى من نَوَالِهَا الفُقَراءُبادشاهه ان هٿ جي طاقت کان ڊڄندا هئا ﷺ، جڏهن ته غريب ان جي سخاوت مان مالدار ٿي ويندا هئا.
لا تَسَلْ سَيْلَ جُودِها إنما يَك
فِيك مِنْ وكْفِ سُحْبها الأنداءُسندن ﷺ سخاوت جي سيلاب بابت نه پڇو، ڇاڪاڻ ته ان جي ڪڪرن مان صرف شبنم جا قطرا ئي اوهان لاءِ ڪافي آهن.
دَرَّتِ الشاةُ حينَ مرَّتْ عَلَيها
فلها ثَرْوَةٌ بها وَنَماءُرڍ کير ڏيڻ لڳي جڏهن پاڻ ﷺ ان وٽان گذريا، ۽ سندن برڪت سان ان کي خوشحالي ۽ واڌارو مليو.
نَبَعَ الماءُ أَثْمَرَ النخلُ في عا
مٍ بها سَبَّحَتْ بها الحصباءُپاڻي ڦٽي نڪتو، کجور جا وڻ هڪ ئي سال ۾ سندن ﷺ برڪت سان ڦل ڏيڻ لڳا، ۽ ڪنڪريون به سندن موجودگيءَ ۾ الله جي تسبيح ڪنديون هيون.
أحْيَتِ المُرْمِلِينَ مِنْ مِوْتِ جَهْدٍ
أَعْوَزَ القَوْمَ فيه زادٌ وماءُپاڻ ﷺ محتاجن کي مشڪلات جي موت کان جيئرو ڪيو، اها حالت جنهن ۾ ماڻهن وٽ نه کاڌو هو ۽ نه پاڻي.
فتغَدَّى بالصَّاعِ أَلْفٌ جِياعٌ
وتَرَوَّى بالصَّاعِ ألفٌ ظِمَاءُاهڙيءَ طرح، هڪ صاع کاڌي سان هزار بکيا ماڻهو سير ٿيا، ۽ هڪ صاع پاڻي سان هزار اڃيا ماڻهو سيراب ٿيا.
وَوَفَى قدرُ بَيْضَةٍ مِنْ نُضَارٍ
دَيْنَ سَلْمَانَ حِينَ حانَ الوفاءُ۽ هڪ آنا جي وزن جي برابر خالص سون سلمان جو قرض ادا ڪيو جڏهن قرض چڪائڻ جو وقت آيو.
كانَ يُدْعَى قِنّاً فأُعْتِقَ لَمَّا
أيْنَعَتْ مِنْ نَخيلِه الأَقْنَاءُکيس (سلمان کي) غلام سڏيو ويندو هو، پر کيس آزاد ڪيو ويو جڏهن سندس کجور جي وڻن مان ڦل پڪا ٿيا.
أفلا تَعْذُرُونَ سَلْمَانَ لَمَّا
أَنْ عَرَتْهُ مِنْ ذِكْرِهِ العُروَاءُته پوءِ اوهان سلمان کي معاف ڇو نه ڪندا جڏهن سندن ﷺ ذڪر تي ئي کيس خوف جا ڇرڪ لڳندا هئا؟
وَأَزالَت بِلَمْسِهَا كلَّ دَاءٍ
أكْبَرَتْهُ أطِبَّةٌ وَإِسَاءُ۽ ان جي ڇهڻ سان، هر اها بيماري ختم ٿي وئي جنهن کي طبيبن ۽ علاج ڪندڙن لاعلاج سمجهيو هو.
وعُيُونٌ مَرَّتْ بها وَهْي رُمْدٌ
فأَرَتْهَا مَا لَمْ تَرَ الزَّرْقَاءُ۽ اکيون سندن ﷺ وٽان گذريون جڏهن اهي سوريل هيون، پر ان کين اهو ڏيکاريو جيڪو تيز نظر وارا به نه ڏسي سگهيا.
وأَعادَتْ عَلَى قَتَادَةَ عَيْنَاً
فَهْيَ حتى مماتِه النَّجْلاءُ۽ ان قتاده کي هڪ اک واپس ڏني، جيڪا سندس وفات تائين وڏي ۽ خوبصورت رهي.
أَوْ بِلَثْمِ التُّرَابِ مِنْ قَدَمٍ لا
نَتْ حَياءً من مَشْيِهَا الصَّفْواءُيا هڪ اهڙي قدم جي مٽي کي چمڻ سان ﷺ، جنهن جي هلڻ سان سخت پٿر به حيا کان نرم ٿي ويندو هو.
مَوْطِئُ الأخمَصِ الَّذِي منه للقل
لبِ إذا مَضْجَعي أَقَضَّ وِطاءُسندن ﷺ قدم جي تري جو اهو هنڌ، جتي پاڻ هلندا هئا، دل لاءِ هڪ نرم آرامگاهه فراهم ڪري ٿو جڏهن منهنجو پنهنجو بسترو بي آرام ٿي وڃي.
حَظيَ المسجدُ الحرامُ بمَمْشا
ها ولم يَنْس حَظه إِيلِيَاءُحرم شريف سندن ﷺ قدمن جي برڪت سان نوازيو ويو، ۽ بيت المقدس به سندن برڪت جو پنهنجو حصو نه وساريو.
وَرَمَتْ إذْ رَمَى بها ظُلَمَ اللي
لِ إلى اللَّه خوفُه والرَّجاءُ۽ سندن ﷺ قدم رات جي اونداهين کي ختم ڪري ڇڏيو جڏهن پاڻ ان سان گڏ پنهنجو خوف ۽ اميد الله ڏانهن موڙيندا هئا.
دَمِيَتْ في الوَغَى لِتَكْسِبَ طِيباً
ما أراقتْ من الدَّمِ الشُّهداءُسندن ﷺ قدم جنگ ۾ رت وهائي اهڙي خوشبو حاصل ڪئي جيڪا شهيدن جي وهندڙ رت به حاصل نه ڪري سگهي.
فَهْيَ قُطْبُ المحرابِ وَالْحَرْبِ كم دا
رت عليها في طاعة أَرحاءُاها (قدم) محراب ۽ جنگ ٻنهي جو محور آهي، جنهن جي چوڌاري ڪيتريون ئي چڪيون فرمانبرداريءَ ۾ گھميون آهن.
وَأُرَاهُ لو لم يُسَكِّنْ بها قب
لُ حِراءً ماجَتْ بِهِ الدَّأْمَاءُ۽ منهنجو خيال آهي ته جيڪڏهن پاڻ ﷺ حرا کان اڳ ان (دنيا) ۾ آباد نه ٿين ها ته وجود جي وسعت ۾ طوفان اچي وڃي ها.
عَجَباً للكُفّارِ زادوا ضلالاً
بالذي فيه للعقول اهتداءُڪافرن تي ڪيڏو نه عجب آهي، جيڪي ان شيءِ ذريعي گمراهي ۾ وڌي ويا جنهن ۾ سڀني عقلن لاءِ واضح هدايت آهي.
والذي يسألون منه كتابٌ
مُنْزَلٌ قد أتاهم وارتقاءُ۽ جيڪو اهي گهري رهيا آهن، اهو هڪ نازل ڪيل ڪتاب آهي جيڪو اڳ ئي انهن وٽ اچي چڪو آهي، جيڪو بلندي ۽ عروج پيش ڪري ٿو.
أَوَ لم يَكْفِهِمْ من اللَّهِ ذِكْرٌ
فيه للناس رحمةٌ وشفاءُڇا انهن لاءِ الله جي طرفان هڪ اهڙو ذڪر ڪافي نه هو، جنهن ۾ سڄي انسانيت لاءِ رحمت ۽ شفا آهي؟
أَعجزَ الإِنسَ آية منه والجن
نَ فَهَلَّا يأتي بها البُلَغاءُان جي هڪ ئي آيت انسانن ۽ جنن ٻنهي کي بيوس ڪري ڇڏيو آهي، ته پوءِ انهن مان سڀ کان وڌيڪ فصيح ڳالهائيندڙ ان جهڙو ڇو نٿا پيش ڪن؟
كلّ يومٍ تُهدَى إلى سامِعِيه
مُعجِزاتٍ من لفظِه القُرَّاءُهر روز، تلاوت ڪندڙ ان جي لفظن مان معجزا پيش ڪن ٿا انهن کي جيڪي ٻڌن ٿا.
تَتَحَلَّى به المسامِعُ والأف
واه فَهْو الحُلِيُّ وَالحَلْوَاءُڪن ۽ وات ان سان سينگاريا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهو زيور به آهي ۽ مٺي لذت به.
رَقَّ لَفْظاً وراق معنىً فجاءَتْ
في حُلاها وحَلْيِها الخَنْسَاءُلفظن ۾ نازڪ ۽ معنيٰ ۾ بلند، اهو پنهنجي حسن ۽ زينت ۾ الخنساء جي شاعري وانگر ظاهر ٿيو.
وأرَتْنَا فيه غوامضَ فضلٍ
رِقَّةٌ مِنْ زُلالِهَا وَصَفاءُ۽ ان اسان کي ان ۾ گهرا فضائل ڏيکاريا، هڪ اهڙي نزاکت جيڪا ان جي خالص، صاف جوهر ۽ پاڪيزگي مان پيدا ٿي.
إنما تُجْتَلَى الوُجُوهُ إذَا ما
جُلِيَتْ عِنْ مِرْآتِهَا الأصْداءُچهرا تڏهن ئي صحيح معنيٰ ۾ ظاهر ٿين ٿا جڏهن انهن جي آئينن مان زنگ صاف ڪيو وڃي.
سُوَرٌ منه أشْبَهَتْ صُوَراً مِن
نَا ومِثْلُ النَّظَائِر النُّظَراءُان مان سورتون اسان مان شڪلين سان مشابهت رکنديون هيون، ۽ بيشڪ، برابرن جو مقابلو برابرن سان ڪيو ويندو آهي.
والأقاويل عندَهمْ كالتماثي
لِ فلا يُوهِمَنَّكَ الخطباءُ۽ انهن جا قول بي جان مجسمن وانگر آهن، تنهنڪري خطيب اوهان کي فريب نه ڏين.
كم أبانَتْ آياتُهُ من علومٍ
عن حُروفٍ أبانَ عنها الهجاءُان جي آيتن ڪيترا ئي علم صرف اکرن مان ظاهر ڪيا آهن، جن کي بيان ڪرڻ سان واضح ڪيو ويو آهي.
فهْي كالحَبِّ والنَّوَى أعجبَ الزُّر
راعَ منهُ سنابلٌ وَزَكاءُسو اهو داڻي ۽ کجور جي ڳوڙهي وانگر آهي، جنهن مان ڪڻڪ جا سٽا ۽ گهڻي واڌ ويجهه هارين کي حيران ڪري ڇڏيو آهي.
فأطالوا فيه التردُّدَ وَالرَّي
بَ فقالوا سِحْرٌ وقالوا افتراءُسو انهن ان بابت پنهنجي هٻڪ ۽ شڪ کي وڌايو، چوندا رهيا ته ”هي جادو آهي،“ ۽ ”هي من گهڙت آهي.“
وإذا البيِّنَاتُ لَمْ تُغْنِ شيئاً
فَالتماسُ الهُدَى بِهِنَّ عَناءُ۽ جيڪڏهن واضح دليل ڪنهن ڪم نه اچن، ته پوءِ انهن ذريعي هدايت ڳولڻ هڪ بيڪار ڪوشش آهي.
وإذا ضلَّتِ العُقول على عِلْ
مٍ فماذا تقوله الفُّصَحاءُ۽ جيڪڏهن عقل علم جي باوجود گمراهه ٿي وڃن، ته پوءِ فصيح ڳالهائيندڙ وڌيڪ ڇا چئي سگهن ٿا؟
قومَ عيسى عاملْتم قومَ موسى
بالذي عامَلَتْكُم الحُنفاءُاي عيسيٰ جا ماڻهو، اوهان موسيٰ جي ماڻهن سان اهڙو ئي سلوڪ ڪيو جهڙو سچا موحدين اوهان سان ڪيو.
صَدَّقوا كُتْبَكُمُ وكذَبْتُمْ
كُتبَهُمُ إنّ ذا لَبِئْسَ البَواءُانهن (سچن موحدين) اوهان جي ڪتابن تي ايمان آندو، پر اوهان انهن جي ڪتابن جو انڪار ڪيو؛ بيشڪ، اها هڪ خراب بدلو آهي.
لو جحدنا جُحُودَكم لاستويْنَا
أوَ للحقِّ بالضَّلالِ استواءُجيڪڏهن اسان به اوهان وانگر انڪار ڪريون ها ته اسين برابر ٿي وڃون ها، پر ڇا سچ ۽ گمراهي جي وچ ۾ برابري ٿي سگهي ٿي؟
مَا لَكُم إِخْوَةَ الكِتابِ أُناساً
ليس يُرْعَى للحقِّ منكم إخاءُاي اهل ڪتاب، اوهان کي ڇا ٿيو آهي جو اوهان اهڙا ماڻهو آهيو جن لاءِ سچ جي خاطر ڀائيچاري جو ڪو به رشتو قائم ناهي؟
يَحْسُدُ الأولُ الأخيرَ وما زا
لَ كذا المُحْدَثُونَ وَالقُدَمَاءُپهريون پوئين تي حسد ڪري ٿو، ۽ نئين ۽ پراڻي نسلن سان هميشه ائين ئي ٿيندو رهيو آهي.
قد عَلِمْتُم بِظلمِ قابيل هابي
لَ ومظلومُ الإِخْوَةِ الأَتْقِيَاءُاوهان يقينن قابيل جي هابيل سان ڪيل ظلم ۽ پرهيزگار ڀائرن مان مظلومن بابت ڄاڻو ٿا.
وسمِعْتم بكَيْدِ أَبناءِ يعقو
بَ أَخَاهم وكلُّهم صُلَحَاءُ۽ اوهان يعقوب جي پٽن جي پنهنجي ڀاءُ خلاف سازش بابت ٻڌو آهي، جيتوڻيڪ اهي سڀ نيڪ هئا.
حِينَ أَلْقَوْهُ في غَيابَةِ جُبٍّ
وَرَمَوْهُ بالإفْكِ وَهْوَ بَراءُجڏهن هنن کيس کوهه جي اوندهه ۾ اڇلايو ۽ مٿس ڪوڙو الزام لڳايو، جيتوڻيڪ هو بي گناهه هو.
فتأَسَّوْا بِمَن مَضَى إذْ ظَلَمتمْ
فالتَّأَسِّي لِلنَّفْسِ فيه عَزَاءُتنهنڪري انهن کان تسلي حاصل ڪريو جيڪي اڳ گذري ويا، ڇاڪاڻ ته اوهان ظلم ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته اهڙي تسلي ۾ روح کي آرام ملي ٿو.
أتُرَاكُم وَفَّيْتُم حينَ خَانُوا
أم تُرَاكُمْ أَحْسَنْتُمُ إذْ أساؤُواڇا اوهان سمجهو ٿا ته اوهان وفادار هئا جڏهن هنن خيانت ڪئي، يا اوهان نيڪ عمل ڪيو جڏهن هنن برائي ڪئي؟
بَلْ تَمَادَتْ عَلَى التَّجَاهُلِ آبَا
ءٌ تَقَفَّتْ آثَارِهَا الأَبناءُبلڪه، پيءُ جهالت ۾ قائم رهيا، ۽ سندن اولاد سندن نقش قدم تي هليو.
بَيَّنَتْهُ تَوْراتُهُمْ وَالأَناجِي
لُ وَهم في جُحُودِهِ شُرَكاءُسندن توريت ۽ انجيل کيس ﷺ واضح ڪيو، پر پوءِ به اهي سندس انڪار ۾ شريڪ آهن.
إنْ تقولوا ما بَيَّنَتْهُ فما زَا
لَتْ بها عن عيونهم غشوَاءُجيڪڏهن اوهان دعويٰ ڪريو ٿا ته هنن کيس ﷺ واضح نه ڪيو، ته پوءِ سندن اکين تان هميشه هڪ پردو کيس ڍڪيندو رهيو آهي.
أو تقولوا قد بَيَّنَتْهُ فما لِلْ
أُذْنِ عما تقوله صَمَّاءُيا جيڪڏهن اوهان دعويٰ ڪريو ٿا ته هنن کيس ﷺ واضح ڪيو، ته پوءِ ڪن ان ڳالهه کان ڇو ٻوڙو آهي جيڪا اها اعلان ڪري ٿي؟
عَرَفُوهُ وَأنْكَرَوهُ وَظُلمَاً
كَتَمَتْهُ الشَّهَادَةَ الشُّهَدَاءُهنن کيس ﷺ سڃاتو ۽ پوءِ انڪار ڪيو، ۽ شاهدن ناحق گواهي لڪائي.
أوَ نُورُ الإِلهِ تُطْفِئُهُ الأَفْ
واهُ وَهْوَ الذي به يُسْتَضاءُڇا الله جو نور رڳو واتن سان وسائي سگهجي ٿو، جڏهن ته اهو ئي نور آهي جنهن سان سڀ روشن ٿين ٿا؟
أوَلا يُنْكِرُونَ مَن طَحَنَتْهُم
بِرَحاها عِنْ أمْرِهِ الْهَيجاءُڇا اهي ان کان انڪار نٿا ڪن ﷺ جنهن کين پنهنجي حڪم سان جنگ جي چڪي ۾ پيڙهي ڇڏيو؟
وَكَساهم ثَوْبَ الصَّغارِ وقد
طُلَّت دِماً منهم وصِينَتْ دِمَاءُ۽ کين ذلت جو لباس پارايو، جڏهن ته سندن رت وهائيو ويو ۽ ٻيو رت بچايو ويو.
كيف يَهدِي الإِله منهم قلوباً
حَشْوُها من حَبِيبِهِ الْبَغْضاءُالله انهن مان دلين کي ڪيئن هدايت ڏئي سگهي ٿو جن جي دلين ۾ سندس محبوب ﷺ لاءِ نفرت ڀريل آهي؟
خَبِّرونَا أهلَ الكِتَابَيْنِ من أَيْ
نَ أَتَاكُم تَثْليثكم والبَداءُاسان کي ٻڌايو، اي ٻن ڪتابن وارا، اوهان وٽ تثليث ۽ "بداء" (خدائي ارادي ۾ تبديلي) جو تصور ڪٿان آيو؟
مَا أتى بالعقِيدَتَيْنِ كتابٌ
واعتقادٌ لا نَصَّ فيه ادِّعاءُڪنهن به خدائي ڪتاب اهي ٻه عقيدا نه آندا، ۽ ڪنهن به صحيفي جي متن کان سواءِ ڪو به عقيدو رڳو هڪ دعويٰ آهي.
والدَّعاوَى ما لم تُقيموا عليها
بَيِّنَاتٍ أبناؤُها أَدْعِياءُ۽ دعوائون، جيستائين اوهان انهن کي واضح دليلن سان ثابت نه ڪيو، سندن اولاد ناجائز آهي.
ليت شعري ذِكرُ الثلاثةِ وَالوا
حِدِ نَقْصٌ في عَدِّكم أمْ نَماءُمون کي حيرت آهي ته ٽن ۽ هڪ جو ذڪر اوهان جي حساب ۾ ڪا گهٽتائي آهي يا واڌارو.
كيف وَحَّدْتُم إِلهاً نَفَى التَّو
حِيدَ عنه الآباءُ والأَبناءُاوهان هڪ اهڙي خدا کي ڪيئن هڪ ڪيو جنهن کان پيءُ ۽ پٽ ٻنهي وحدانيت جي تصور کان انڪار ڪيو؟
أإِلهٌ مُرَكَّبٌ ما سَمِعْنَا
بإِلهٍ لذاتِهِ أَجْزَاءُڇا هو هڪ مرڪب خدا آهي، ڇاڪاڻ ته اسان ڪڏهن به اهڙي ديوتا بابت نه ٻڌو آهي جنهن جو جوهر الڳ الڳ حصن تي مشتمل هجي؟
أَلِكُلٍّ منهم نَصِيبٌ مِنَ المُل
كِ فَهَلَّا تَمَيَّزُ الأَنْصِبَاءُڇا انهن مان هر هڪ کي بادشاهت ۾ حصو آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي، ته اهي حصا واضح طور تي ڇو الڳ نه آهن؟
أم هُمُ حَلّلوُا بها شِرْكَةَ الأب
دَانِ أمْ هُمْ لبعضِهم كُفَلاءُيا هنن ان ذريعي جسمن جي شراڪت جي اجازت ڏني آهي، يا اهي هڪ ٻئي جا ضامن آهن؟
أتراهم لحاجةٍ واضطرارٍ
خَلَطُوهَا ومَا بَغَى الخُلَطَاءُڇا اوهان سمجهو ٿا ته هنن ان کي ضرورت ۽ مجبوريءَ سبب ملايو، ۽ اهو ته ملائيندڙن ڪا به گناهه نه ڪئي؟
أهُوَ الرَّاكِبُ الحمارَ فيا عَجْ
زَ إِلهٍ يَمَسُّهُ الإِعْيَاءُڇا هو اهو آهي جنهن گڏهه تي سواري ڪئي، ڇاڪاڻ ته ڪهڙي ڪمزوري اهڙي خدا کي متاثر ڪري ٿي جنهن کي ٿڪاوٽ ڇهي سگهي؟
أمْ جميعٌ عَلَى الحمار لقد جَل
لَ حِمَارٌ بِجَمْعِهِم مَشَّاءُيا اهي سڀ گڏهه تي آهن؛ واقعي، هڪ گڏهه جيڪو انهن سڀني کي کڻي هلي ٿو، اهو واقعي طاقتور آهي!
أم سِواهم هُو الإِلهُ فما نِسْ
بَةُ عيسى إليه والإِنْتِمَاءُيا انهن کان سواءِ ڪو ٻيو سچو خدا آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ عيسيٰ جو ان سان ڪهڙو تعلق ۽ نسبت آهي؟
أم أردتُم بها الصفاتِ فلمْ خُص
صَتْ ثُلاثٌ بِوصفِه وَثُناءُيا اوهان ان مان خدائي صفتون مراد ورتيون، ۽ جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ سندس وضاحت ۽ تعريف لاءِ رڳو ٽي ڇو چونڊيا ويا؟
أم هُو ابنٌ للَّه ما شاركته
في معاني النُّبُوَّةِ الأَنبياءُيا هو خدا جو پٽ آهي، جنهن کي نبين نبوت جي گهري معنيٰ ۾ شريڪ نه ڪيو؟
قتلَتْهُ اليهودُ فيما زَعَمْتُم
وَلأَمْواتِكم به إحياءُيهودين کيس ماريو، جيئن اوهان دعويٰ ڪريو ٿا، پر سندس ذريعي اوهان جي مئلن لاءِ جيئرو ٿيڻ آهي.
إنَّ قَوْلاً أَطْلَقْتُمُوهُ عَلَى الل
هِ تعالى ذِكْرا لقَوْلٌ هُراءُبيشڪ، اوهان خدا جي باري ۾ جيڪو بيان ڏنو آهي، سندس ذڪر بلند هجي، اهو رڳو بي معنيٰ ڳالهه آهي.
مِثْلَ مَا قَالَت اليهودُ وكلٌّ
لَزِمَتْهُ مقالَةٌ شَنعاءُاهو اهڙو آهي جيئن يهودين چيو، ۽ انهن مان هر هڪ هڪ ناپسنديده قول سان جڙيل آهي.
إذْ همُ اسْتَقْرَؤُوا البَداءَ وكم سا
قَ وَبَالاً إِليهم اسْتِقْرَاءُڇاڪاڻ ته هنن خدا جي ارادي ۾ تبديلي جو اندازو لڳايو، ۽ اهڙي اندازي انهن تي ڪيتري آفت آندي!
وَأَرَاهم لم يجعلُوا الواحِدَ القَه
هارَ في الخَلْقِ فاعلاً ما يشاءُ۽ مان ڏسان ٿو ته هنن هڪ، غالب کي، مخلوق ۾ جيڪو چاهي سو ڪرڻ وارو نه سمجهيو.
جَوَّزُوا النَّسْخَ مِثْلَما جوَّزُوا المس
خَ عَلَيْهِم لو أنهم فُقهاءُهنن منسوخي جي اجازت ڏني جيئن هنن پنهنجي مٿان تبديلي جي اجازت ڏني، جيڪڏهن اهي سچا فقيه هجن ها.
هُوَ إِلَّا أَن يُرْفَعَ الحكمُ بالحك
مِ وخَلْقٌ فيه وأمرٌ سَواءُاهو رڳو اهو آهي ته هڪ حڪم کي ٻئي حڪم سان ختم ڪيو وڃي، ۽ ان ۾، تخليق ۽ حڪم سندس ارادي جي برابر تابع آهن.
ولحُكمٍ من الزمانِ انتهاءٌ
ولحُكم من الزمانِ ابتداءُوقت جي هڪ حڪم لاءِ پڄاڻي آهي، ۽ وقت جي هڪ حڪم لاءِ شروعات آهي.
فَسَلُوهم أكان في مسخِهِم نَسْ
خٌ لآيات اللَّه أم إنشاءُتنهنڪري انهن کان پڇو: ڇا سندن تبديلي خدا جي آيتن جي منسوخي هئي يا هڪ نئين تخليق؟
وَبَدَاءٌ في قَوْلِهمْ نَدِمَ الل
هُ عَلَى خَلْقِ آدمٍ أمْ خَطاءُڇا اها سندن ان دعويٰ ۾ ڪا تبديلي آهي ته الله تعاليٰ آدم جي تخليق تي پشيمان ٿيو، يا اها رڳو هڪ غلطي آهي؟
أم مَحَا اللَّهُ آية الليل ذكراً
بعدَ سَهْوٍ ليوجَدَ الإِمْساءُيا الله تعاليٰ رات جي نشاني کي وسارڻ کان پوءِ ذهن مان مٽائي ڇڏيو، ته جيئن شام وجود ۾ اچي؟
أم بدا للإِلهِ في ذَبْحِ إِسْحَا
قَ وقد كان الأمر فيه مَضاءُيا الله تعاليٰ کي اسحاق جي قرباني بابت ڪا نئين ڳالهه ظاهر ٿي، جڏهن ته ان بابت حڪم اڳ ۾ ئي پڪو ٿي چڪو هو؟
أوَ ما حَرَّمَ الإِلهُ نِكَاحَ ال
أُختِ بعدَ التحليلِ فَهْوَ الزِّناءُيا الله تعاليٰ ڀيڻ سان نڪاح کي حلال ڪرڻ کان پوءِ حرام ڪري ڇڏيو، جنهن ڪري اهو زنا ٿي ويو؟
لا تُكَذِّبْ إنَّ اليَهُودَ وقد زا
غُوا عن الحقِّ مَعْشَرٌ لُؤَماءُبيشڪ يهودي، حق کان ڀٽڪڻ کان پوءِ، هڪ ذليل قوم آهن، انڪري انڪار نه ڪريو.
جَحَدُوا المصطفى وآمن بالطا
غُوتِ قومٌ همْ عندهمْ شُرَفاءُهنن چونڊيل ﷺ جو انڪار ڪيو، جڏهن ته بتن تي ايمان آندو، اهڙي قوم تي جنهن کي هو پاڻ معزز سمجهن ٿا.
قتَلوا الأَنبياءَ وَاتَّخَذُوا العِج
لَ أَلا إنهم هم السُّفَهاءُهنن نبين کي قتل ڪيو ۽ گابي کي (پوجا لاءِ) اختيار ڪيو؛ بيشڪ اهي ئي حقيقي بيوقوف آهن.
وسَفيهٌ من ساءَه المنُّ والسَّلْ
وَى وأَرضاهُ الفُومُ وَالقِثَّاءُ۽ بيوقوف آهي اهو جنهن کي من ۽ سلويٰ ناپسند آيو، پر لوسڻ ۽ ڪڪڙيون پسند آيون.
مُلِئَتْ بالخبيثِ منهم بُطُونٌ
فَهْيَ نَارٌ طِباقُها الأمعاءُسندن پيٽ بدڪاري سان ڀريل هئا، تنهنڪري اهي اهڙي باهه آهن جنهن جا پرت سندن آنڊا آهن.
لو أُرِيدُوا في حال سَبْتٍ بخيرٍ
كان سَبْتَاً لديهمُ الأَربِعاءُجيڪڏهن انهن لاءِ سبت جي ڏينهن تي ڪا چڱائي مقصود هجي ها، ته اربع جو ڏينهن سندن سبت هجي ها.
هُوَ يومٌ مُبارَكٌ قيلَ للتص
ريفِ فيه من اليهود اعتداءُاهو هڪ بابرڪت ڏينهن آهي، پر چيو ويو ته يهودين ان جي پابندي ۾ حد کان وڌي ويا.
فَبِظُلْمٍ منهمُ وكفْرٍ عَدَتْهُم
طَيِّبَاتٌ في تَرْكِهنَّ ابْتِلاءُاهڙيءَ طرح، سندن ظلم ۽ ڪفر سبب، سٺيون شيون کانئن پري ڪيون ويون، ۽ انهن کي ڇڏڻ ۾ هڪ سخت آزمائش هئي.
خُدِعوا بالمنافقين وهل يَنْ
فُقُ إلَّا على السفيهِ الشَّقاءُانهن کي منافقن ڌوڪو ڏنو، ڇاڪاڻ ته مصيبت بيوقوف کان سواءِ ڪنهن تي به ناهي ايندي؟
واطمأنوا بقَوْلِ الَاحزاب إِخوا
نِهِمُ إِننا لكم أولياءُ۽ هنن پنهنجن ڀائرن، يعني اتحادي گروپن جي انهن لفظن ۾ اطمينان محسوس ڪيو، جن چيو ته "بيشڪ اسين اوهان جا مددگار آهيون."
حالَفوهم وخالفوهم ولمْ أَدْ
رِ لماذا تخالَفَ الحُلفاءُهنن سان اتحاد ڪيائون ۽ پوءِ انهن جي مخالفت ڪيائون، ۽ مون کي خبر ناهي ته اتحادي پاڻ ۾ ڇو اختلاف ۾ پئجي ويا.
أسلَمُوهم لأَوَّلِ الحَشْرِ لا مِي
عادُهم صادقٌ ولا الإِيلاءُهنن کين پهرين ئي گڏجاڻي ۾ ڇڏي ڏنو، ڇاڪاڻ ته نه سندن واعدو سچو هو ۽ نه ئي سندن قسم پابند ڪندڙ.
سكَنَ الرُّعْبُ والخَرابُ قلوباً
وبُيُوتاً منهمُ نعاها الجَلاءُخوف ۽ تباهي سندن دلين ۽ گهرن ۾ ويهي رهي، جن کي سندن نيڪاليءَ ئي ماتم ڪيو.
وَبِيَوْمِ الأحزابِ إِذْ زاغتِ الأَب
صَارُ فيهم وضلتِ الآراءُ۽ احزاب جي ڏينهن تي، جڏهن انهن ۾ نظرون ڦري ويون ۽ سڀ رايا گمراهه ٿي ويا.
وتَعَدَّوْا إلى النبيّ حدوداً
كان فيها عليهم العُدَوَاءُ۽ هنن نبي ﷺ جي خلاف حدون ٽپيون، اهڙيون حدون جن سندن مٿان دشمني آڻي ڇڏي.
وَنَهَتْهُم وما انتهت عنه قوم
فأُبيدَ الأَمَّارُ والنَّهاءُ۽ هنن کي منع ڪيو ويو، پر هڪ قوم ان کان باز نه آئي، تنهنڪري حڪم ڏيندڙ ۽ حڪم مڃيندڙ ٻئي تباهه ٿي ويا.
وتعاطَوْا في أحمدٍ مُنْكَرَ القَوْ
لِ وَنُطقُ الأَراذِلِ العَوْراءُهنن احمد ﷺ جي خلاف خراب ڳالهيون ڪيون، ڇاڪاڻ ته ذليل ماڻهن جو ڪلام فطري طور تي خراب ۽ انڌو هوندو آهي.
كلُّ رِجْسٍ يَزِيدُه الخُلُقُ السُّو
ءُ سِفاهاً والمِلَّةُ العَوْجاءُهر ناپاڪ شخص پنهنجي خراب اخلاق ۽ پنهنجي ونگن مذهب جي ڪري رڳو بيوقوفي ۾ وڌندو آهي.
فانظروا كيف كان عاقبة القوْ
مِ وَما ساق لِلْبَذِيِّ البَذَاءُسو ڏسو ته ان قوم جو انجام ڇا ٿيو ۽ سندن بيحيائيءَ بدزبان کي ڪهڙي انجام تائين پهچايو.
وجَد السَّبَّ فيه سُمَّاً وَلم يَدْ
رِ إِذْ المِيمُ في مواضِعَ بَاءُهن پاڻ کي ﷺ جي خلاف گاريون ڏيڻ ۾ زهر محسوس ڪيو، پر اهو نه سمجهيو ته 'سم' (زهر) ۾ 'ميم' ڪجهه هنڌن تي 'با' (سب - گاري) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، اهڙيءَ طرح اها گاري پاڻ ڳالهائيندڙ لاءِ زهر بڻجي وئي.
كانَ مِن فيه قتلُه بِيَدَيْهِ
فهو في سوء فِعله الزَّبَّاءُسندس پنهنجو وات ئي سندس هٿن سان سندس تباهيءَ جو ذريعو بڻيو، تنهنڪري هو پنهنجي بري عمل ۾ الزباءَ وانگر هو.
أوْ هُوَ النحلُ قَرْصُهَا يَجْلُبُ الحَت
فَ إليها وما له إنْكَاءُيا هو ماکي وانگر آهي جنهن جو ڏنگ پاڻ لاءِ موت آڻيندو آهي، پر اهو پنهنجي هدف کي ڪو به دائمي نقصان ناهي پهچائيندو.
صَرَعَتْ قومَهُ حبائِلُ بَغْيٍ
مَدَّها المكرُ منهم والدَّهاءُظلم جا ڦندا، جيڪي سندن پنهنجي چالاڪي ۽ فريب وڇايا هئا، سندس قوم کي تباهه ڪري ڇڏيو.
فأتتهم خيلٌ إلى الحرب تختا
لُ وللخيْلِ في الوغَى خُيَلاءُپوءِ جنگ لاءِ گهوڙا آيا، فخر سان ٽپو ڏيندا، ڇاڪاڻ ته گهوڙن ۾ جنگ ۾ هڪ فطري غرور هوندو آهي.
قَصَدَتْ فيهم القنا فقَوافِي ال
طعْنِ منها ما شأنها الإيطاءُنيزن انهن کي نشانو بڻايو، ۽ انهن جي وارن جي 'قافين' کي ورجائڻ جي پرواهه نه هئي، فيصلي سان وار ڪندي.
وأثَارَتْ بأرضِ مكةَ نَقْعَاً
ظُنَّ أن الغُدُوَّ منها عِشاءُ۽ هنن مڪي جي سرزمين ۾ اهڙي مٽي اٿاري جو صبح کي شام سمجهيو ويو.
أحْجَمَتْ عندهُ الحجُون وأكْدى
عِنْد إعطائه القليلَ كَدَاءُسندس ﷺ اڳيان، جبل به پوئتي هٽي ويا، ۽ جڏهن هن ﷺ ٿورو به عطا ڪيو ته بنجر زمين به ڦل ڏيڻ لڳي.
وَدَهَتْ أَوْجُهاً بها وبيوتاً
مُلّ منها الإكفاءُ والإقواءُ۽ ان اتي چهري ۽ گهرن تي اهڙو حملو ڪيو، جو ان جي بيان مان 'اڪفاء' ۽ 'اقواء' جهڙيون شعري خاميون به ٿڪجي پون ها.
فَدَعَوْا أحْلَمَ البريَّةِ والعفْ
وُ جوابُ الحليمِ والإغْضاءُتنهنڪري هنن سڀني مخلوقات ۾ سڀ کان وڌيڪ بردبار ﷺ کي سڏيو، ڇاڪاڻ ته معافي ۽ نظرانداز ڪرڻ حقيقي بردبار جي فطري جواب آهن.
ناشدوه القُرْبَى التي من قُرَيْش
قطعَتْهَا التِّراتُ والشَّحْناءُهنن کيس ﷺ قريش جي رشتي جو واسطو ڏنو، اهو رشتو جنهن کي جهيڙن ۽ دشمنين گهڻو اڳ ئي ٽوڙي ڇڏيو هو.
فعَفا عَفْوَ قَادرٍ لم يُنَغِّصْ
هُ عليهم بما مضى إغراءُتنهنڪري هن ﷺ هڪ طاقتور جي معافي سان معاف ڪيو، اها معافي جيڪا سندن خلاف ماضي جي شڪايتن جي ڪنهن به ترغيب سان داغدار نه هئي.
وإذا كان القطْع وَالوصلُ لل
هِ تَسَاوَى التَّقْرِيبُ وَالإِقْصاءُ۽ جڏهن رشتا ٽوڙڻ ۽ جوڙڻ ٻئي رڳو الله جي خاطر ڪيا وڃن، ته پوءِ ويجهو اچڻ ۽ پري رهڻ ٻئي برابر اهم ٿي وڃن ٿا.
وسواءٌ عليه فيما أتاهُ
مِنْ سِواهُ المَلامُ وَالإطْراءُ۽ سندس ﷺ لاءِ اهو سڀ ڪجهه هڪجهڙو هو، جيڪو ٻين کان سندس بابت آيو، ڀلي اها مذمت هجي يا تعريف.
وَلَو انَّ انتقامَهُ لِهَوَى النَّف
سِ لَدَامَتْ قطيعةٌ وَجَفَاءُ۽ جيڪڏهن سندس ﷺ انتقام ذاتي خواهش جي ڪري هجي ها، ته پوءِ بيگانگي ۽ سختي هميشه لاءِ قائم رهي ها.
قام للَّه في الأُمورِ فأَرْضَى ال
لهَ منه تَبايُنٌ وَوَفاءُهو ﷺ سڀني معاملن ۾ الله لاءِ بيٺو، ۽ اهڙيءَ طرح الله تعاليٰ سندس ﷺ جي منفرد امتياز ۽ اٽل وفاداريءَ کان راضي ٿيو.
فِعْلُهُ كلُّهُ جَمِيلٌ وَهل يَنْ
صَحُ إلّا بمَا حَوَاهُ الإناءُسندس ﷺ سڀئي عمل خوبصورت آهن، ڇاڪاڻ ته ڇا ڪو برتن ان کان سواءِ ٻيو ڪجهه به اوتيندو آهي جيڪو ان ۾ هوندو آهي؟
أطْربَ السامعينَ ذِكْرُ عُلاهُ
يا لَرَاحٍ مَالَتْ بهَا النُّدَماءُسندن ﷺ عظمت جو ذڪر ٻڌندڙن کي مست ڪري ٿو، جيئن شراب جي نشي ۾ ساٿي جهومندا آهن.
النبيُّ الأميُّ أعلمُ مَنْ أس
نَدَ عنه الرُّوَاةُ وَالحكَماءُاُمي نبي ﷺ سڀني کان وڌيڪ علم وارا آهن، جن کان راوين ۽ حڪيمن علم روايت ڪيو آهي.
وَعَدَتْنِي ازْدِيَارَهُ العامَ وَجْنا
ءٌ وَمَنَّتْ بِوَعْدِها الوجْناءُهڪ تيز رفتار اُٺڻي هن سال مون سان سندن ﷺ زيارت جو واعدو ڪيو، ۽ ان مضبوط سواري پنهنجو واعدو پورو ڪيو.
أفلا أنْطَوِي لها في اقْتضائِي
ه لِتُطْوَى ما بَيْنَنا الأَفْلاءُڇا پوءِ مون کي ان سفر کي پورو ڪرڻ لاءِ ان جي پٺيان تيزي نه ڪرڻ گهرجي، ته جيئن اسان جي وچ ۾ وسيع ريگستان جلدي طئي ٿي وڃن؟
بألُوفِ البَطْحاءِ يُجْفِلُهَا النِّي
لُ وقد شَفَّ جَوْفَهَا الإِظْماءُهزارين واديءَ جون اُٺڻيون، نيل نديءَ جي ڪري ڀڄي رهيون آهن، جن جا پيٽ اڃ جي ڪري سڪي ويا آهن.
أنْكَرَتْ مِصْرَ فَهيَ تَنْفِرُ ما لا
حَ بِنَاءٌ لِعَيْنِهَا أوْ خَلاءُان (اُٺڻي) مصر کي رد ڪري ڇڏيو، ۽ ڪنهن به عمارت يا کليل ميدان کان پاسو ڪيو جيڪو ان جي نظرن ۾ آيو.
فأَقَضّتْ عَلَى مبَارِكها بِرْ
كَتهَا فالبُّوَيْبُ فالخَضْراءُائين، هن پنهنجا آرام جا هنڌ برڪت، پوءِ بويب، ۽ پوءِ الخضراءَ تي گذاريا.
فالقِبَابُ التي تَلِيها فبِئْرُ ال
نخْلِ وَالرَّكْبُ قائِلُونَ رِوَاءُپوءِ اهي گنبذ جيڪي ان کان پوءِ آهن، پوءِ بئر النخل، جتي سوار آرام ڪن ٿا، ۽ سندن اڃ وسامي ٿي.
وَغَدَتْ أَيْلَةُ وَحِقْلٌ وَقُرٌّ
خَلْفَها فَالمَغَارَةُ الفَيْحَاءُ۽ ايله، حقل، ۽ قر ان جي پويان رهجي ويا، جنهن کان پوءِ وسيع غار هئي.
فعيونُ الأَقْصَابِ يَتبعُها النَّب
كُ وَيتْلو كُفَافَةَ العَوْجاءُپوءِ الاقصاب جا چشما، جنهن کان پوءِ النبڪ، ۽ پوءِ ڪفافت العوجاءَ.
حاوَرَتْهَا الحوراءُ شَوْقاً فينبو
عٌ فَرَقَّ اليَنْبُوعُ وَالْحَوْراءُخوبصورت اکين واريءَ ان (اُٺڻي) سان شوق مان ڳالهايو، پوءِ ينبوع، جتي چشمو ۽ خوبصورت اکين واري ٻئي نرم ٿي ويا.
لاحَ بالدَّهْنَوَيْنِ بَدْرٌ لها بَع
دَ حُنَيْنٍ وَحَنَّتِ الصَّفْرَاءُالدهناوين ۾ کيس حنين کان پوءِ پورو چنڊ نظر آيو، ۽ الصفراءَ کي سڪ لڳي.
ونَضَتْ بَزْوَةٌ فرابغُ فالجُحْ
فَةُ عنها ما حاكه الإِنضاءُ۽ بزوه، پوءِ رابغ، پوءِ الجحفه ان جي پويان رهجي ويا، ان ٿڪاوٽ سان گڏ جيڪا ان کي پهتي هئي.
وأرَتْهَا الخَلاصَ بئْرُ عَليٍّ
فَعِقَابُ السَّوِيقِ فالخَلصاءُ۽ بئر علي کيس سفر جو انت ڏيکاريو، پوءِ عقاب السويق، پوءِ الخلصاءَ.
فهْيَ من ماء بئْرِ عُسفَانَ أو مِنْ
بَطْنِ مَرٍّ ظمآنةٌ خَمْصَاءُائين، هوءَ بئر عسفان جي پاڻيءَ مان آهي، يا مر جي واديءَ مان، اڃا به اڃايل ۽ ڪمزور.
قَرَّبَ الزَّاهِرَ المساجِدُ منها
بخُطاها فالبُطءُ منها وَحاءُمسجدن الزاهر کي ان جي قدمن سان ويجهو آندو، ان جي ڪنهن به سستي کي بار بڻائيندي.
هذه عِدَّةُ المنازلِ لا ما
عدَّ فيه السّماكُ وَالعَوَّاءُاهي سفر جي منزلن جو حقيقي شمار آهن، نه اهي جيڪي السماڪ ۽ العواءَ (آسماني جسمن) شمار ڪيا آهن.
فكأَني بها أُرَحِّلُ منْ مَك
كَةَ شمساً سماؤُها البَيْداءُڄڻ ته مان ان سان گڏ مڪي کان روانو ٿي رهيو آهيان، هڪ سج جنهن جو آسمان وسيع ريگستان آهي.
مَوْضِعُ البَيْتِ مَهْبِطُ الوَحْي مأْوى ال
رسلِ حيثُ الأنوارُ حيثُ البَهاءُاها بيت جي جاءِ آهي، وحي نازل ٿيڻ جو هنڌ، رسولن جي پناهگاهه، جتي نور ۽ شان و شوڪت ڀريل آهي.
حيثُ فرضُ الطَّوَافِ والسَّعْيُ وَالحل
قُ وَرَمْيُ الجِمار وَالإِهداءُجتي طواف، سعي، وار ڪٽائڻ، جمارن کي پٿر هڻڻ، ۽ قربانيون ڏيڻ سڀ فرض آهن.
حَبَّذا حَبَّذَا معاهِدُ منها
لم يُغَيِّرْ آياتِهِنَّ البِلاءُڪيڏا نه بهترين، ڪيڏا نه بهترين آهن اهي مقدس هنڌ جن جي نشانين کي مصيبت تبديل نه ڪيو آهي.
حَرَمٌ آمِن وَبَيْتٌ حَرامٌ
وَمَقَامٌ فيه المُقامُ تَلاءُاها هڪ محفوظ حرم ۽ هڪ مقدس گهر آهي، ۽ هڪ اهڙو مقام جتي رهڻ پاڻ ۾ هڪ شان آهي.
فَقَضَيْنَا بها مَناسِكَ لا يُح
مَدُ إلّا في فِعْلِهِنَّ القضاءُتنهنڪري اسان اتي اهي مناسڪ ادا ڪيا جن جي الهامي حڪم جي تعريف صرف انهن جي عملي ادائيگي ذريعي ٿئي ٿي.
وَرَمَيْنَا بها الفِجَاجَ إلَى طَيْ
بَةَ والسَّيْرُ بالمطايا رِماءُ۽ انهن سان گڏ اسان طيبه ڏانهن وسيع رستا طئي ڪيا، اسان جو سفر سوارين سان تيرن وانگر تيز هو.
فأصَبْنا عَنْ قَوْسِها غَرضَ القُر
بِ وَنِعْمَ الخَبِيئَةُ الكَوْمَاءُتنهنڪري ان جي ڪمان مان اسان قربت جو نشانو لڳايو، ۽ ڪيڏي نه بهترين هئي اها ٿلهي اُٺڻي، اسان جو سفر لاءِ لڪل خزانو.
فرأينا أرضَ الحَبيبِ يَغُضُّ ال
طرفَ منها الضياءُ وَالْلأْلاءُپوءِ اسان محبوب ﷺ جي سرزمين ڏٺي، جتان نور ۽ چمڪ پاڻ به ادب ۾ پنهنجون نظرون هيٺ ڪن ٿا.
فكأنَّ البَيْدَاءَ مِنْ حيثُما قا
بَلَتِ العَينَ رَوْضَة غَنَّاءُائين هو ڄڻ ته ريگستان، جتي به نظر پئي، هڪ سرسبز، شاندار باغ ۾ تبديل ٿي ويو.
وكأَنَّ البِقاعَ زَرَّتْ عليها
طَرَفَيْها مُلاءَةٌ حَمْرَاءُ۽ ائين هو ڄڻ ته علائقا سجايل هئا، جن جا ٻئي پاسا هڪ ڳاڙهي چادر سان ٻڌل هئا.
وكأَنَّ الأَرجاء تَنشُر نَشْر ال
مِسْكِ فيها الجَنُوبُ وَالجِرْبِياءُ۽ ائين هو ڄڻ ته چوڌاري، ڏکڻ ۽ اتر اولهه جي هوائن سان، مشڪ جي خوشبو پکيڙي رهيون هيون.
فإذا شِمتَ أو شَمِمْتَ رُبَاها
لاحَ منها برقٌ وفاحَ كِباءُتنهنڪري جيڪڏهن توهان ان جي اوچن هنڌن کي ڏٺو يا سونگھيو، ته ان مان بجلي چمڪي ۽ هڪ مٺي خوشبو پکڙجي وئي.
أيَّ نُورٍ وَأيَّ نَوْرٍ شَهِدْنا
يَوْمَ أَبْدَت لَنا القِبَابَ قُباءُڪهڙو نور ۽ ڪهڙي تازگي اسان ڏٺي ان ڏينهن جڏهن قبا اسان کي پنهنجا گنبذ ڏيکاريا!
قَرَّ منها دَمْعِي وفَرَّ اصْطبَارِي
فدُمُوعي سَيْلٌ وصَبْرِي جُفاءُان مان منهنجا ڳوڙها بيحد وهي پيا ۽ منهنجو صبر ڀڄي ويو، تنهنڪري منهنجا ڳوڙها هڪ سيلاب بڻجي ويا ۽ منهنجو صبر ڦوٽ وانگر غائب ٿي ويو.
فترى الرَّكْبَ طائرِينَ من الشَّوْ
قِ إِلى طَيْبَةٍ لَهُمْ ضَوْضاءُتنهنڪري توهان قافلي کي طيبه ڏانهن شوق مان اڏامندي ڏسندا، هڪ شور مچائيندي.
وكأَنَّ الزُّوَّارَ مَا مَسَّتِ البَأْ
ساءُ منهم خَلْقاً ولا الضَّرَّاءُ۽ ائين هو ڄڻ ته ڪنهن به تڪليف يا مصيبت ڪڏهن به زيارت ڪندڙن جي وجود کي ڇهيو نه هو.
كلُّ نفسٍ منها ابتهال وسؤْلٌ
ودُعاءٌ وَرَغْبَة وَابْتِغَاءُانهن مان هر روح التجا ۽ درخواست، دعا، خواهش، ۽ پرجوش طلب سان ڀريل هو.
وَزَفيرٌ تَظُنُّ منه صُدوراً
صادحاتٍ يَعْتادُهُنَّ زُقاءُ۽ هڪ اهڙو ساهه کڻڻ جنهن مان توهان سينن کي ڳائيندڙ پکي سمجهو ها جن جي رڙيون عادت بڻجي ويون هيون.
وَبُكَاءٌ يُغْرِيِهِ بالعين مَدّ
وَنجيبٌ يَحُثُّه اسْتِعلاءُ۽ روئڻ جيڪو اکين کي وهڻ لاءِ آماده ڪري، ۽ هڪ شاندار نوحو جيڪو روحاني بلنديءَ جي ڪري اڀري.
وجُسومٌ كَأَنَّمَا رَحَضَتْهَا
منْ عظيم المَهَابَةِ الرُّحَضاءُ۽ جسم ڄڻ ته انهن کي وڏي رعب جي پگهر سان ڌوتو ويو هو.
وَوجُوهٌ كأَنَّما ألْبَسَتْها
منْ حياءٍ ألوانَها الحرْباءُ۽ چهرا ڄڻ ته انهن کي گرگٽ پنهنجي رنگن سان ڍڪي ڇڏيو هو، شرم جي ڪري.
ودموعٌ كأنّما أرسلتها
من جفونٍ سحابةٌ وطفاءُ۽ ڳوڙها ڄڻ ته اهي اکين مان هڪ ڳريل بادل موڪليا هئا.
فَحَطَطْنا الرِّحالَ حيثُ يحَطُّ ال
وِزْرُ عنّا وترفع الحوجاءُاسان پنهنجا بار اتي لاهي رکيا جتي اسان جا گناهه اسان تان لهي وڃن ٿا ۽ اسان جون ضرورتون پوريون ٿين ٿيون.
وَقَرَأْنا السلامَ أكْرَمَ خلق ال
لَه مِنْ حيثُ يُسمَعُ الإقْراءُ۽ اسان الله جي سڀني مخلوقن ۾ سڀ کان وڌيڪ معزز هستي تي سلام پڙهيا، اهڙي هنڌان جتان اهڙا سلام ٻڌا ۽ قبول ڪيا وڃن ٿا.
وذهلنا عند اللقاء وكم أَذْ
هَلَ صَبَّاً من الحَبيبِ لِقاءُ۽ اسان ملاقات تي حيران ٿي وياسين، ڇاڪاڻ ته محبوب سان عاشق جي ملاقات ڪيتري دفعا کين حيران ڪري ڇڏيندي آهي.
وَوَجمنَا مِنَ المَهَابَةِ حتَّى
لا كلامٌ منا ولا إيماءُ۽ اسان اهڙي رعب ۽ دٻدٻي کان گونگا ٿي وياسين جو اسان مان نه ڪا ڳالهه نڪري سگهي ۽ نه ڪو اشارو.
وَرَجَعْنا وَللقلُوبِ التفاتا
تٌ إليه وللجُسوم انْثِناءُ۽ اسان واپس موٽي آياسين، جيتوڻيڪ اسان جا دل کيس حسرت ڀريون نظرون سان ڏسندي رهيون ۽ اسان جا جسم سندس طرف جهڪيل هئا.
وَسَمحْنا بما نُحِبُّ وقد يَس
مَحُ عند الضرورةِ البُخلاءُ۽ اسان پنهنجي پياري شين مان سخاوت سان ڏنو، ڇاڪاڻ ته ضرورت پوندي ته سڀ کان وڌيڪ ڪنجوس به پنهنجا خزانا ڏئي ڇڏيندا آهن.
يا أبا القاسمِ الذي ضِمنَ إِقسا
مِي عليه مَدْحٌ لهُ وَثَنَاءُاي ابوالقاسم ﷺ، منهنجا پڪا قسم اوهان جي تعريف ۽ ساراهه لاءِ وقف آهن.
بالعلومِ التي عَليكَ مِن الل
هِ بلا كاتِبٍ لها إِمْلاءُان الهامي علم جي قسم، جيڪو الله تعاليٰ اوهان کي عطا فرمايو، جيڪو اوهان کي ڪنهن به لکندڙ جي ضرورت کان سواءِ املا ڪيو ويو.
ومسير الصَّبا بنصْرِك شَهْرا
فكأَنَّ الصَّبا لَدَيكَ رُخاءُ۽ ان اوڀر جي هوا جي قسم، جيڪا هڪ مهيني تائين اوهان جي مدد لاءِ سفر ڪيو، ڄڻ ته اها هوا اوهان جي حڪم تي نرم ۽ فرمانبردار ٿي وئي هئي.
وَعَلِيٍّ لمَّا تَفَلْتَ بِعَيْنَيْ
هِ وكلتاهما مَعاً رمْداءُ۽ علي جي قسم، جڏهن اوهان ﷺ سندس اکين تي ڦوڪيو، جڏهن ته سندس ٻئي اکيون هڪ ئي وقت اکين جي بيماريءَ ۾ مبتلا هيون.
فَغَدا ناظراً بِعَيْنَيْ عُقَابٍ
في غَزاةٍ لها العُقَابُ لِواءُپوءِ هو عقاب جهڙين تيز نظرن سان ڏسڻ جي قابل ٿي ويو، اهڙي جنگ ۾ جتي عقاب پاڻ هڪ فتح جو جهنڊو هو.
وَبِرَيْحانَتَيْنِ طيبُهُما مِن
كَ الذي أودعتهُما الزَّهْراءُ۽ انهن ٻن ريحانن جي قسم، جن جي خوشبو اوهان مان نڪرندي هئي، ۽ جن کي الزهرا اوهان جي پياري سنڀال ۾ ڏنو هو.
كُنْتَ تُؤْوِيهِمَا إليك كما آ
وَتْ من الخَطِّ نُقْطَتَيْهَا اليَاءُاوهان انهن کي پنهنجي ويجهو رکندو هو، جيئن 'يا' اکر پنهنجي ٻن نقطن کي پنهنجي لڪير هيٺ پناهه ڏيندو آهي.
مِنْ شهيدَيْنِ ليس يُنْسِيَني الطَّف
فُ مُصابَيْهِما وَلا كَرْبَلاءُانهن ٻن شهيدن جي ڪري، جن جون مصيبتون نه ته طف جي سرزمين ۽ نه ئي ڪربلا مون کي وساري سگهن ٿيون.
مَا رَعَى فيهما ذِمامَك مرؤو
سٌ وَقد خانَ عَهْدَكَ الرُّؤساءُڪنهن به اڳواڻ انهن جي باري ۾ اوهان جي مقدس امانت جو احترام نه ڪيو، ۽ حقيقت ۾، حڪمرانن اوهان سان ڪيل پنهنجي عهد کي ٽوڙيو.
أبْدَلوا الودَّ وَالحَفيظَةَ في القُرْ
بَى وَأَبدَتْ ضِبَابها النَّافِقاءُانهن محبت ۽ رشتي جي حفاظت کي دشمني سان بدلايو، ۽ منافقت جي لڪيل برائي پنهنجي حقيقي روپ ۾ ظاهر ٿي.
وَقَسَتْ منهم قلوبٌ عَلَى مَنْ
بَكَتِ الأرضُ فقدَهم والسماءُ۽ انهن جا دل انهن جي خلاف سخت ٿي ويا، جن جي وڇوڙي تي زمين ۽ آسمان به روئي پيا.
فابْكِهِمْ ما اسْتَطَعْتَ إنَّ قليلاً
في عَظيمٍ مِن المُصابِ البُكاءُتنهنڪري جيترو ٿي سگهي انهن لاءِ روئو، ڇاڪاڻ ته اهڙي وڏي مصيبت جي سامهون ڪيترو به روئڻ گهٽ آهي.
كلَّ يوْمٍ وَكلُّ أَرْضٍ لِكَرْبي
منهمُ كَرْبَلا وَعاشورَاءُانهن جي غم ۾، هر ڏينهن عاشورا ۽ هر زمين ڪربلا محسوس ٿئي ٿي.
آلَ بَيْتِ النبيِّ إِنَّ فُؤادِي
ليسَ يُسْلِيهِ عَنْكم التَّأْسَاءُاي نبي ﷺ جي اهل بيت، حقيقت ۾ منهنجي دل اوهان جي حالت بابت ڪا به تسلي يا آرام نٿي ڳولي.
غيرَ أَنِّي فَوَّضْتُ أَمْرِي إِلَى الل
هِ وَتَفْوِيضِيَ الأُمورَ بَراءُسواءِ ان جي ته مون پنهنجو معاملو الله جي حوالي ڪيو آهي، ۽ منهنجو سڀني معاملن کي الله جي حوالي ڪرڻ سڀني الزام کان آزادي آهي.
رُبَّ يومٍ بِكَربَلاءَ مُسيئٍ
خَفَّفَتْ بعض وِزْرِهِ الزَّوْراءُڪربلا ۾ ڪيترائي ڏينهن، هڪ گنهگار لاءِ، زورا (بغداد جو هڪ علائقو) سندس گناهن جو ڪجهه بار هلڪو ڪيو آهي.
وَالأَعادِي كَأَنَّ كلَّ طَرِيحٍ
منهمُ الزَّقُّ حُلَّ عَنْه الوِكاءُ۽ دشمن، ڄڻ ته انهن مان هر هڪ ڪريل شخص هڪ مشڪ هو جنهن مان ڍڪڻ هٽايو ويو هو، مڪمل طور تي زندگي کان خالي.
آلَ بيتِ النبيِّ طبتُم فطابَ الْ
مَدْحُ لِي فيكُمُ وَطابَ الرّثاءُاي نبي ﷺ جي اهل بيت، اوهان پاڪ ۽ بهترين آهيو، تنهنڪري اوهان جي لاءِ منهنجي تعريف ۽ منهنجو مرثيو ٻئي سٺا ۽ مناسب آهن.
أنا حَسَّانُ مَدْحِكم فإذَا نُحْ
تُ عليكمْ فإنَّنِي الخنساءُمان اوهان جي تعريف جو حسان آهيان، ۽ جيڪڏهن مان اوهان لاءِ روئان ٿو، ته پوءِ مان الخنساء آهيان.
سُدْتُمُ النّاسَ بالتُّقَى وَسِواكم
سَوَّدَتْهُ البَيْضاءُ والصَّفْراءُاوهان ماڻهن جي اڳواڻي تقويٰ سان ڪئي، جڏهن ته ٻين کي چاندي ۽ سون جي ڪري اڳواڻ بڻايو ويو.
وَبِأصحابك الذين همُ بَعْ
دَكَ فينا الهُداةُ وَالأوْصِياءُ۽ اوهان جي اصحابن جي قسم، جيڪي اوهان کان پوءِ اسان جي وچ ۾ هدايت ڏيندڙ ۽ جانشين آهن.
أَحْسَنُوا بعدكَ الخِلافَةَ فِي الدي
نِ وَكلٌّ لِما تَوَلَّى إزَاءُانهن اوهان کان پوءِ دين ۾ خلافت کي بهترين نموني سنڀاليو، ۽ هر هڪ پنهنجي ذميواري لاءِ مڪمل طور تي موزون هو.
أَغْنياءٌ نزاهَةً فُقَرَاء
عُلَمَاءٌ أَئمَّةٌ أُمَرَاءُاهي ايمانداري ۾ مالدار هئا پر دنياوي مال ۾ غريب، عالم، اڳواڻ ۽ ڪمانڊر هئا.
زَهِدُوا في الدُّنَا فما عُرِفَ المَي
لُ إلَيْهَا منهم وَلا الرَّغْبَاءُانهن دنياوي زندگي کي ترڪ ڪيو، تنهنڪري انهن مان ڪڏهن به ان ڏانهن ڪو به لاڙو يا شديد خواهش معلوم نه ٿي.
أَرْخَصُوا في الوغَى نُفُوسَ مُلُوكٍ
حارَبُوها أسلابُها إغْلاءُجنگ ۾، انهن بادشاهن جي زندگين کي سستو ڪري ڇڏيو جن سان انهن جنگ ڪئي، جيتوڻيڪ انهن جو مال غنيمت قيمتي هو.
كلُّهُمْ في أحكامه ذو اجتهادٍ
وَصَوابٍ وَكُلُّهمْ أَكفاءُانهن سڀني پنهنجي فيصلن ۾ محنت ۽ درستگي رکي، ۽ سڀئي هڪجهڙا قابل هئا.
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمُ وَرَضُوا عَنْ
هُ فأنَّى يَخطو إليهم خَطَاءُالله انهن کان راضي ٿيو، ۽ اهي الله کان راضي ٿيا، پوءِ غلطي ڪيئن انهن جي ويجهو اچي سگهي ٿي؟
جاء قَوْمٌ مِنْ بَعْدِ قَوْمٍ بحَقٍّ
وَعَلَى المَنْهَجِ الحَنِيفِيِّ جاؤوانسلون هڪ ٻئي پٺيان حق کي قائم رکندي آيون، ۽ انهن سڌي ابراهيمي طريقي جي پيروي ڪئي.
ما لموسى وَلا لعِيسى حَوارِي
يُونَ في فَضْلِهم وَلا نُقَبَاءُنه ته موسيٰ ۽ نه ئي عيسيٰ جا اهڙا حواري يا سردار هئا جن جي فضيلت اصحابن جي برابر هجي.
بأَبي بَكْرٍ اِلذي صَحَّ لِلنَّا
سِ به في حياتك الإِقتِداءُابوبڪر جي قسم، جنهن جي پيروي ماڻهن اوهان جي ﷺ حياتي ۾ صحيح نموني ڪئي.
والمُهَدِّي يَوْمَ السَّقِيفَةِ لَما
أرْجَفَ الناسُ أنه الدَّأْدَاءُ۽ ان هدايت ڏيندڙ جي قسم، سقيفه جي ڏينهن تي، جڏهن ماڻهن افواهون پکيڙيون ته اها هڪ وڏي مصيبت هئي.
أَنقذَ الدينَ بعدَ ما كان للد
دينِ عَلَى كلِّ كُرْبَةٍ إشْفَاءُهن دين کي بچايو جڏهن ته اهو هر مصيبت جي ڪناري تي هو.
أَنْفَقَ المالَ في رِضَاكَ وَلا مَن
نٌ وَأَعْطَى جَمَّاً وَلا إكْداءُهن اوهان جي خوشي لاءِ مال خرچ ڪيو، پنهنجي سخاوت تي فخر ڪرڻ کان سواءِ، ۽ هن گهڻو ڪجهه ڏنو، ڪڏهن به هٿ نه روڪيو.
وأبي حَفْصٍ الذي أظهر الل
هُ به الدينَ فارعَوى الرُّقباءُ۽ ابوحفص (عمر) جي قسم، جنهن جي ذريعي الله دين کي ظاهر ڪيو، جنهن سان نگراني ڪندڙ دشمنن کي روڪيو ويو.
والذي تَقْرُبُ الأباعِدُ في الل
هِ إليه وَتَبْعُدُ القُرَباءُ۽ اهو جنهن جي وسيلي پري وارا الله جي ويجهو ٿين ٿا ۽ ويجهو وارا پري ٿين ٿا.
عُمَر بن الخطابِ مَنْ قَوْلُهُ الفَص
لُ ومَنْ حُكْمُهُ السَّوِيُّ السّواءُعمر بن خطاب، جنهن جو قول فيصلو ڪندڙ آهي ۽ جنهن جو فيصلو بلڪل انصاف وارو آهي.
فَرَّ منه الشيطانُ إذْ كانَ فارو
قاً فلِلنَّارِ مِنْ سَنَاهُ انْبِراءُشيطان کانئس ڀڄي ويو، ڇاڪاڻ ته هو الفاروق هو، ۽ سندس روشن نور کان دوزخ جي باهه به پوئتي هٽي ٿي.
وَابْن عفَّانَ ذِي الأيادي التي طا
لَ إلى المصطفى بها الإِسْدَاءُ۽ ابن عفان، اهڙن ڪمن جو مالڪ جنهن جي چڱائي رسول ﷺ ڏانهن گهڻي وقت تائين رهي.
حَفَر البِئْرَ جَهَّزَ الجَيْشَ أهْدَى الْ
هَدْيَ لما أنْ صَدَّهُ الأعْداءُهن کوهه کوٽايو، لشڪر تيار ڪيو، ۽ قرباني جا جانور پيش ڪيا جڏهن دشمنن کيس روڪيو.
وَأبَى أنْ يَطُوفَ بالبيتِ إذْ لمْ
يَدْنُ منه إلى النبيِّ فِناءُ۽ هن ڪعبي جو طواف ڪرڻ کان انڪار ڪيو جڏهن نبي ﷺ جي ساٿين مان ڪو به ان جي ويجهو نه هو.
فَجَزَتْهُ عنها بِبِيعَةِ رِضْوا
نٍ يَدٌ مِنْ نَبِيِّهِ بَيْضَاءُپوءِ سندس نبي ﷺ جي هڪ بابرڪت هٿ کيس ان جي بدلي ۾ بيعت رضوان سان نوازيو.
أدَبٌ عنده تَضَاعَفَتِ الأع
مالُ بالترْكِ حَبَّذَا الأُدَباءُاهڙو هو سندس ادب، جنهن سان عمل ترڪ ڪرڻ سان وڌي ويا؛ ڪيڏا نه سٺا آهن اهي سڀ ادب وارا!
وَعَلِيٍّ صِنْوِ النبيّ وَمَنْ دِي
نُ فُؤادِي وِدادُهُ وَالوَلاءُ۽ علي، نبي ﷺ جو مائٽ، جنهن جي محبت ۽ وفاداري منهنجي دل جو دين آهي.
وَوَزيرِ ابن عَمِّه في المعالي
ومِنَ الأهلِ تُسْعَدُ الوُزَراءُ۽ سندس سؤٽ جو وزير اعليٰ ڪمن ۾، ڇاڪاڻ ته خاندان مان وزير بابرڪت ٿين ٿا.
لم يَزِدْهُ كَشْفُ الغِطاءِ يَقِيناً
بَل هُوَ الشمْسُ ما عليه غِطاءُپردو هٽائڻ سان سندس يقين ۾ واڌ نه ٿي، بلڪه هو سج وانگر آهي جنهن تي ڪو پردو ناهي.
وبباقِي أصحابِكَ المُظْهِرِ التَّرْ
تيبِ فينا تَفْضِيلُهم والولاءُ۽ توهان جي باقي اصحابن جي ڪري، جن جي فضيلت ۽ وفاداري اسان جي وچ ۾ سندن درجي بندي ۾ ظاهر آهي.
طَلْحَةِ الخَيْرِ المُرْتَضِيهِ رَفيقاً
وَاحداً يومَ فَرَّت الرُّفَقَاءُطلحه الخير، جنهن کي پاڻ ﷺ هڪ اڪيلو ساٿي چونڊيو ان ڏينهن جڏهن ٻيا ساٿي ڀڄي ويا.
وَحَوارِيِّكَ الزُّبَيْرِ أبي القَرْ
مِ الذي أَنْجَبَتْ بِهِ أسماءُ۽ توهان جو شاگرد الزبير، ان عظيم هستي جو پيءُ، جنهن کي اسماءَ جنم ڏنو.
وَالصَّفِيَّيْنِ تَوْأَمِ الفضل سَعْدٍ
وسَعِيدٍ إنْ عُدَّتِ الأصْفياءُ۽ ٻه چونڊيل، فضيلت جا جوڙا، سعد ۽ سعيد، جيڪڏهن پاڪيزه ماڻهن کي ڳڻيو وڃي.
وابْنِ عَوْفٍ مَنْ هَوَّنَتْ نفسُه الدُّن
يَا بِبَذْلٍ يُمِدُّهُ إثْراءُ۽ ابن عوف، جنهن جي روح سخاوت سان دنيا کي گهٽ سمجهيو، جنهن کي سندس دولت برقرار رکيو.
والمُكَنَّى أبا عُبيْدَةَ إذْ يَعْ
زِي إليه الأمانةَ الأُمَناءُ۽ اهو جيڪو ابو عبيده جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ڏانهن امانتدار امانتداري منسوب ڪن ٿا.
وَبِعَمَّيْكَ نَيِّرَي فَلَكِ المَج
دِ وكلٌّ أتَاهُ منك إتاءُ۽ توهان جي ٻن چاچن جي ڪري، عظمت جي آسمان جا ٻه روشن ستارا، ۽ توهان کان ئي هر هڪ کي عطا ملي.
وبأمِّ السِّبْطَيْنِ زَوْجِ عَلِيٍّ
وَبَنِيها وَمَنْ حَوَتْهُ العَبَاءُ۽ ٻن نواسن جي ماءُ، علي جي گهر واري، ۽ سندس پٽن، ۽ هر ان کي جنهن کي چادر ڍڪيو.
وَبِأَزواجكَ اللَّواتي تَشَرَّفْ
ن بأنْ صانَهُنَّ منك بِناءُ۽ توهان جي گهر وارين جي ڪري، جن کي توهان جي طرفان هڪ عمارت جي حفاظت سان عزت ملي.
الأمانَ الأمانَ إنَّ فُؤادِي
من ذُنوبٍ أَتَيْتُهُنَّ هَواءُپناهه، پناهه! ڇاڪاڻ ته منهنجي دل انهن گناهن کان بلڪل بي نقاب ۽ لرزان آهي جيڪي مون ڪيا آهن.
قد تَمَسَّكْتُ مِنْ وِدَادِكَ بالحَب
لِ الذي اسْتَمْسَكَتْ به الشفَعاءُمون توهان جي محبت جي رسي کي مضبوطيءَ سان پڪڙيو آهي، اها ئي رسي جنهن کي سڀني شفاعت ڪندڙن پڪڙيو آهي.
وَأبى اللَّهُ أنْ يَمَسَّنِيَ السُّو
ءُ بحالٍ وَلِي إليك الْتِجاءُالله تعاليٰ انڪار ڪيو آهي ته ڪو به نقصان مون کي ڪڏهن به پهچي، ڇاڪاڻ ته مون توهان وٽ پناهه ورتي آهي.
قد رَجَوْناكَ للأُمورِ الّتي أب
رَدُها فِي فُؤَادِنا رَمْضاءُاسان توهان کان سڀني معاملن ۾ اميد رکي آهي، جنهن مان ننڍي ۾ ننڍو به اسان جي دلين ۾ تيز گرم ريت وانگر محسوس ٿئي ٿو.
وَأَتَيْنا إليكَ أَنْضاءَ فَقْرٍ
حَمَلَتْنا إلى الغِنَى أَنْضاءُاسان توهان وٽ غربت کان ٿڪل ٿي آيا آهيون، ڇاڪاڻ ته اها ئي ٿڪاوٽ اسان کي حقيقي دولت ڏانهن کڻي آئي آهي.
وانْطَوَتْ في الصُّدُورِ حاجاتُ نفسٍ
ما لها عَنْ نَدَى يَدَيْكَ انْطِوَاءُ۽ اسان جي دلين ۾ روح جون ضرورتون لڪيل آهن، جيڪي توهان جي هٿن جي سخاوت کان سواءِ حل يا پوريون نه ٿي سگهن ٿيون.
فأَغِثْنَا يَا مَنْ هُوَ الغَوثُ والغَيْ
ثُ إذا أَجْهَدَ الورَى اللّأْوَاءُسو اسان جي مدد فرماءِ، اي اهڙا جيڪي مدد ۽ رحمت جي برسات آهيو، جڏهن انسان مشڪلاتن کان ٿڪجي پوي ﷺ.
وَالجَوَادُ الذِي به تُفْرَجُ الغُم
مَةُ عَنا وتُكْشَفُ الحَوْباءُ۽ اهو سخي جنهن جي وسيلي اسان کان غم دور ٿئي ٿو ۽ مصيبت ختم ٿئي ٿي.
يا رحيماً بالمؤمنين إذا ما
ذَهِلَت عن أبنائها الرُّحَماءُاي مؤمنن تي رحم ڪندڙ، جڏهن ماڻهن مان سڀ کان وڌيڪ رحم ڪندڙ به پنهنجن ٻارن کي وساري ڇڏين.
يا شفيعاً في المُذنبين إذا أش
فقَ مِنْ خَوفِ ذَنْبِهِ البُرَآءُاي گنهگارن جا شفاعت ڪندڙ، جڏهن بي گناهه به پنهنجن گناهن جي خوف کان لرزن ٿا.
جُدْ لعاصٍ ومَا سِوايَ هُوَ العا
صِي وَلكنْ تَنَكُّرِي اسْتِحْياءُهڪ گنهگار تي سخاوت فرماءِ، ۽ جيتوڻيڪ مان ئي گنهگار آهيان، پر منهنجو انڪار فقط حيا جو پردو آهي.
وتَدَارَكْهُ بالعناية ما دا
مَ له بالذِّمامِ منك ذماءُ۽ ان تائين پنهنجي سنڀال سان پهچو، جيستائين ان وٽ توهان جي حفاظت ۽ عهد جو ڪو به نشان باقي آهي.
أخَّرَتْهُ الأعمالُ والمالُ عَمَّا
قدَّمَ الصَّالحُونَ والأغنياءُسندس عملن ۽ دولت کيس ان چڱائي کان روڪي ڇڏيو آهي جيڪا صالحن ۽ مالدارن پيش ڪئي آهي.
كل يومٍ ذُنُوبُهُ صاعداتٌ
وعليها أنفاسُهُ صُعَدَاءُهر روز سندس گناهه مٿي چڙهي رهيا آهن، ۽ سندس ساهه انهن جي وزن هيٺ ڳرا آهن.
أَلِفَ البِطْنَةَ المُبَطِّئَة السَّيْ
رِ بدار بها البِطانُ بِطَاءُهو پيٽ ڀرڻ جو عادي ٿي ويو، جيڪو سفر کي سست ڪري ٿو، اهڙي گهر ۾ جتي پيٽ ڀريندڙ فطري طور سست هوندا آهن.
فَبَكَى ذَنْبَهُ بِقَسْوَةِ قَلْبٍ
نَهَتِ الدَّمْعَ فالبُكاءُ مُكاءُپوءِ هن پنهنجي گناهه تي سخت دل سان روئڻ شروع ڪيو، جنهن ڳوڙهن کي روڪي ڇڏيو، ۽ سندس روئڻ رڳو هڪ خالي آواز بڻجي ويو.
وغَدَا يَعْتِبُ القَضَاءُ ولا عذ
ر لعاص فيما يسوق القضاءُ۽ هو تقدير تي الزام هڻڻ لڳو، پر گنهگار لاءِ ڪو به عذر ناهي ان ۾ جيڪو تقدير آڻي ٿي.
أوثقته من الذنوب دُيُونٌ
شَدَّدَتْ فِي اقْتِضائِها الغُرَماءُگناهن جي قرضن کيس جڪڙي ڇڏيو آهي، ۽ قرضدار بي رحميءَ سان پنهنجي ادائيگي جو مطالبو ڪري رهيا آهن.
ما لَهُ حِيلَةٌ سِوَى حِيلَةِ المُو
ثَقِ إِمَّا تَوَسُّلٌ أَوْ دُعَاءُان وٽ ڪو به رستو ناهي سواءِ ان جي جيڪو قيد ٿيل وٽ هوندو آهي: يا ته شفاعت جي طلب يا دعا.
رَاجِياً أَنْ تعودَ أعمالُه السُّو
ءُ بِغُفْرَانِ اللَّهِ وَهْيَ هَباءُاميد رکندي ته سندس بڇڙا عمل الله جي بخشش سان بيڪار ٿي ويندا.
أَوْ تُرَى سَيِّئاتُهُ حَسَناتٍ
فيقَالُ اسْتحالتِ الصَّهْباءُڇا سندس بڇڙا ڪم نيڪيون نظر اچن ٿا، جيئن چيو وڃي ته ڳاڙهي شراب به تبديل ٿي وئي آهي؟
كلُّ أمْرٍ تُعنَى به تُقْلَبُ الأعْ
يانُ فيه وتَعْجَبُ البُصَراءُهر اهو معاملو جنهن تي اوهين ڌيان ڏيو ٿا، ان جا اصل جوهر تبديل ٿي وڃن ٿا، جيڪو بصيرت وارن کي حيران ڪري ڇڏي ٿو.
رُبَّ عَيْنٍ تَفَلْتَ في مائها المِلْ
حِ فأضْحَى وَهْوَ الفُراتُ الرَّوَاءُڪيترا ئي اهڙا چشما هئا، جن جي کاري پاڻي ۾ اوهان ﷺ ٿڪ وڌو، ۽ پوءِ اهو مٺو، وهندڙ فرات بڻجي ويو.
آهِ مِما جَنَيْتُ إنْ كانَ يُغْنِي
ألِفٌ مِنْ عَظيمِ ذنْبٍ وهاءُافسوس ان تي جيڪو مون ڪيو آهي، جيڪڏهن هڪ وڏي گناهه جو معمولي حصو به ڪافي ٿي سگهي ها!
أرْتَجِي التَّوْبَةَ النَّصُوحَ وفِي القَلْ
بِ نفَاقٌ وفي اللسانِ رِياءُمان سچي توبه جي اميد رکان ٿو، پر منهنجي دل ۾ منافقت ۽ زبان تي رياڪاري آهي.
ومتى يَسْتَقيمُ قَلْبِي ولِلْجِسْ
مِ اعْوِجَاجٌ مِنْ كَبْرتي وانْحِناءُ۽ منهنجي دل ڪڏهن سڌي ٿيندي، جڏهن ته منهنجو جسم منهنجي وڏي عمر ۽ ڪمزوريءَ سبب جهڪيل ۽ وڪڙيل آهي؟
كُنْتُ في نَوْمَةِ الشَّبابِ فما اسْتَيْ
قَظْتُ إِلَّا ولِمَّتي شَمْطاءُمان جوانيءَ جي ننڊ ۾ گم هوَس، ۽ تيسين نه جاڳيس جيستائين منهنجا وار اڇا نه ٿي ويا.
وتمادَيْتُ أَقْتَفي أَثَرَ القَوْ
مِ فطالَتْ مَسَافَةٌ واقْتِفَاءُ۽ مان ٻين جي پيروي ڪرڻ ۾ لڳو رهيس، تنهنڪري سفر ۽ پيروي تمام ڊگهي ٿي وئي.
فوَرا السائرينَ وهْوَ أمامِي
سُبُلٌ وَعْرَةٌ وأرضٌ عَراءُنيڪ سفر ڪندڙن جي پويان، پر اڃا به منهنجي اڳيان، ڏکيا رستا ۽ ويران، سڃيون زمينون آهن.
حَمِدَ المُدلِجونَ غِبَّ سُرَاهُم
وكَفَى مَنْ تَخَلَّف الإِبْطاءُجن رات جو محنت سان سفر ڪيو، انهن کي پنهنجي سفر کان پوءِ ساراهه ملي، جڏهن ته پوئتي رهجي ويلن لاءِ، اها دير ئي ڪافي سزا هئي.
رِحلةٌ لَمْ يَزَلْ يُفنِّدني الصَّي
فُ إِذَا مَا نَوَيْتُها والشِّتاءُهي هڪ اهڙو سفر آهي جنهن کان اونهارو هميشه مون کي روڪي ٿو، جڏهن به مان ان جو ارادو ڪريان ٿو، ۽ سيارو به.
يَتَّقِي حُرُّ وجْهِي الحَرَّ والبَرْ
دَ وَقَدْ عَزَّ مِنْ لَظى الاتِّقاءُمنهنجو معزز چهرو گرمي ۽ سردي ٻنهي کان بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڀڙڪندڙ شعاعن کان بچڻ انتهائي مشڪل ٿي ويو آهي.
ضِقْتُ ذَرْعاً مِمَّا جَنَيْتُ فَيوْمِي
قَمْطَرِيرٌ وليلَتي دَرْعاءُمون جيڪو ڪيو آهي ان تي مان انتهائي پريشان آهيان، تنهنڪري منهنجو ڏينهن اداس ۽ منهنجي رات اونداهي آهي.
وَتَذَكَّرْتُ رَحْمَةَ اللَّهِ فالبِش
رُ لِوَجْهِي أنّى انْتَحَى تِلْقاءُپوءِ مون کي الله جي رحمت ياد آئي، ۽ منهنجي چهري تي خوشي چمڪي جتي به اهو ڦريو.
فألحَّ الرَّجاء والخوفُ بالقَلْ
بِ ولِلْخَوفِ والرَّجا إِخْفاءُتنهنڪري اميد ۽ خوف منهنجي دل ۾ قائم رهيا، ڇاڪاڻ ته خوف ۽ اميد ٻنهي ۾ هڪ لطيف پوشيدگي آهي.
صَاحِ لا تأسَ إنْ ضَعُفْتَ عَنِ الطَّا
عةِ واسْتَأْثَرَتْ بها الأقوياءُاي دوست، مايوس نه ٿي جيڪڏهن تون اطاعت ۾ ڪمزور آهين، ۽ طاقتورن ان تي اجاره داري ڪري ورتي آهي.
إنَّ للَّهِ رَحمةً وأحَقُّ ال
ناسِ منه بالرَّحمةِ الضُّعَفَاءُبيشڪ، الله رحمت جو مالڪ آهي، ۽ سندس رحمت جا سڀ کان وڌيڪ حقدار ڪمزور آهن.
فابقَ في العُرْجِ عندَ مُنْقَلَبِ الذَّوْ
دِ ففِي العَوْدِ تَسْبِقُ العَرْجاءُتنهنڪري رڍن جي موٽڻ واري هنڌ تي لنگڙن سان گڏ رهو، ڇاڪاڻ ته واپسيءَ ۾ لنگڙو به اڳتي وڌي سگهي ٿو.
لا تَقُلْ حاسداً لِغَيْرِك هذَا
أثْمَرَتْ نَخْلَهُ ونَخْلِي عَفاءُحسد ۾ ٻئي لاءِ ائين نه چئو ته، ”سندس کجيءَ جو وڻ ڦل ڏنو، جڏهن ته منهنجو کجيءَ جو وڻ ويران آهي.“
وائْتِ بالمَسْتَطاع مِنْ عَمَل البر
ر فقدْ يُسْقِطُ الثِّمارَ الإِتاءُ۽ جيڪي نيڪ ڪم ڪري سگهين، اهي ڪر، ڇاڪاڻ ته گهڻو ڦل به ڪجهه کي ڪري سگهي ٿو.
وبِحُبِّ النبيِّ فابْغِ رِضَى الل
هِ فَفِي حُبِّهِ الرِّضا والحِبَاءُتنهنڪري، نبي ﷺ جي محبت سان، الله جي رضا طلب ڪريو، ڇاڪاڻ ته سندس محبت ۾ الهامي رضا ۽ گهڻو ثواب ٻئي موجود آهن.
يا نبيَّ الهُدَى اسْتِغَاثَةَ مَلْهو
فٍ أَضَرَّتْ بحالِه الحوْبَاءُاي هدايت جا نبي ﷺ، هي هڪ انتهائي پريشان شخص جي پرجوش التجا آهي، جنهن جي حالت گناهه سبب سخت متاثر ٿي آهي.
يَدَّعِي الحُبَّ وهْوَ يأْمُرُ بالسُّو
ءِ ومَنْ لِي أنْ تَصْدُقَ الرَّغْبَاءُهو محبت جو دعويٰ ڪري ٿو، پر برائي جو حڪم ڏئي ٿو، ۽ مان ڪيئن اميد ڪري سگهان ٿو ته منهنجي سچائي جي خواهش سچي هوندي؟
أَيُّ حُبٍّ يَصِحُّ منه وطَرْفِي
لِلْكَرَى واصِلٌ وطَيْفُكَ رَاءُڪهڙي سچي محبت ان مان نڪري سگهي ٿي جنهن جي اک هميشه ننڊ ڏانهن ڇڪجي، جڏهن ته اوهان جو مبارڪ چهرو ﷺ هميشه ڏسڻ لاءِ موجود آهي؟
ليت شِعرِي أَذَاكَ مِنْ عُظمِ ذَنْبٍ
أمْ حُظُوظُ المُتَيَّمِينَ حُظَاءُڪاش مون کي خبر هجي ها ته ڇا هي حالت منهنجي گناهه جي وڏائي سبب آهي، يا اهي صرف انهن جي مقرر ڪيل حصا آهن جيڪي پرجوش طور وقف آهن.
إنْ يكُنْ عُظْمُ زَلَّتي حَجْبَ رُؤْيَا
كَ فقدْ عَزَّ داءَ قلبي الدَّواءُجيڪڏهن منهنجي غلطي جي وڏائي واقعي اوهان ﷺ جي ديدار کي مون کان ڍڪي ڇڏيو آهي، ته پوءِ منهنجي دل جي بيماري جو علاج انتهائي ناممڪن ٿي ويو آهي.
كيف يَصدا بالذَّنْبِ قلبُ مُحِبٍّ
وله ذِكْرُكَ الجميلُ جِلاءُهڪ عاشق جي دل گناهه سان ڪيئن زنگ آلود ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اوهان جو خوبصورت ذڪر ﷺ ان لاءِ چمڪندڙ پالش جو ڪم ڏئي ٿو؟
هذه عِلَّتي وأنت طبيبي
ليسَ يَخفَى عليك في القلبِ داءُهي منهنجي بيماري آهي، ۽ اوهين ﷺ منهنجا طبيب آهيو، ڇاڪاڻ ته دل جي ڪا به بيماري اوهان جي علم کان لڪيل ناهي.
ومِنَ الفَوْزِ أنْ أبُثَّكَ شكوَى
هِيَ شكوَى إليكَ وهْيَ اقْتضاءُهي واقعي هڪ فتح آهي ته مان پنهنجي شڪايت اوهان ﷺ آڏو پيش ڪري سگهان ٿو، اها شڪايت جيڪا اوهان ڏانهن آهي ۽ هڪ جائز دعويٰ به آهي.
ضُمِّنتها مَدَائح مُستطابٌ
فيك منها المَديحُ والإصغاءُمون ان ۾ اهڙيون تعريفون شامل ڪيون آهن، جن مان اوهان ﷺ ڏانهن ساراهه ۽ ڌيان سان ٻڌڻ ٻئي خوشگوار آهن.
قلما حاوَلتْ مَدِيحكَ إِلّا
سَاعَدَتْهَا مِيمٌ ودالٌ وحَاءُگهٽ ئي مون اوهان جي ساراهه ﷺ لکڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته ميم، دال ۽ حا اکرن منهنجي ڪوشش ۾ فوري مدد نه ڪئي هجي.
حقَّ لِي فيكَ أنْ أُسَاحِلَ قوْماً
سَلَّمَتْ منهم لَدَلْوِي الدِّلاءُاوهان ﷺ جي باري ۾ منهنجو اهو جائز حق آهي ته مان انهن شاعرن سان مقابلو ڪريان جن جا ڊول منهنجي شاعريءَ جي طاقت آڏو هار مڃي چڪا آهن.
إنَّ لِي غيرةً وقد زَاحَمَتْني
في معاني مَديحِكَ الشُّعراءُبيشڪ، مون کي هڪ شديد حسد آهي، ڇاڪاڻ ته ٻين شاعرن اوهان جي ساراهه ﷺ جي گهري معنيٰ کي پڪڙڻ ۾ مون سان مقابلو ڪيو آهي.
ولقلبي فيك الغُلوُّ وأنَّى
لِلِساني في مَدْحِكَ الغُلواءُمنهنجي دل ۾ اوهان لاءِ ﷺ انتهائي محبت آهي، پر منهنجي زبان اوهان جي ساراهه بيان ڪرڻ ۾ اهڙي انتها تي ڪيئن پهچي سگهي ٿي؟
فأَثِبْ خاطِراً يَلَذُّ له مَدْ
حُك عِلْماً بأَنه اللَّأْلاءُتنهنڪري، ان ذهن کي انعام ڏيو جيڪو اوهان جي ساراهه ﷺ ۾ خوشي محسوس ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو چڱيءَ ريت ڄاڻي ٿو ته اها ساراهه خالص چمڪ آهي.
حاكَ مِنْ صَنْعَةِ القَرِيض بُرُوداً
لَكَ لم تحْكِ وشْيَها صَنْعَاءُان شاعريءَ جي فن مان اوهان ﷺ لاءِ شاندار لباس ٺاهيا آهن، جن جي نفيس ڪڙهائي صنعا جا ماهر ڪاريگر به نقل نه ڪري سگهيا.
أعجزَ الدُّرَّ نَظمُهُ فاستوتْ في
هِ اليَدَانِ الصَّناعُ والخَرْقَاءُان جي ترتيب موتين کي به ناڪافي بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن سان ماهر ۽ بيوقوف هٿ ٻئي ان جي تخليق ۾ برابر ٿي ويا آهن.
فَارْضَهُ أفْصَحَ امرئٍ نطقَ الضَّا
دَ فقامتْ تَغَارُ منها الظاءُتنهنڪري ان کي قبول ڪريو، اي انسانن ۾ سڀ کان وڌيڪ فصيح ﷺ، جنهن حرف ضاد کي اهڙي ڪمال سان ادا ڪيو جو حرف ظا ان کان حسد ۾ اٿي بيٺو.
أبِذِكْرِ الآياتِ أُوفِيكَ مَدْحَاً
أيْنَ مِنى وأَيْنَ منها الوفَاءُڇا مان واقعي اوهان جي ساراهه ﷺ صرف الهامي آيتن جو ذڪر ڪري پوري ڪري سگهان ٿو، جڏهن ته منهنجي پنهنجي صلاحيت تمام محدود آهي ۽ انهن مان سچي پوري ڪٿي آهي؟
أمْ أُمَارِي بهِنَّ قَوْمَ نَبِيٍّ
ساءَ ما ظَنَّهُ بِيَ الأغبياءُيا ڇا مان انهن آيتن سان هڪ نبي ﷺ جي قوم سان مقابلو ڪريان، بيوقوفن واقعي مون بابت ڪيترو خراب گمان ڪيو آهي!
ولَكَ الأُمَّةُ التي غَبَطَتْهَا
بكَ لَمَّا أتيْتَها الأنبياءُ۽ اوهان کي اها امت ملي، جنهن تي پاڻ نبين به رشک ڪيو جڏهن اوهان ان وٽ آيا.
لَمْ نَخَفْ بَعْدَكَ الضَّلالَ وفينا
وَارِثُوا نُورِ هَدْيِكَ العُلَماءُاوهان کان پوءِ اسان گمراهيءَ کان نه ڊنا آهيون، ڇاڪاڻ ته اسان ۾ اهي عالم موجود آهن جيڪي اوهان جي هدايت جي نور جا وارث آهن.
فانْقَضَتْ آيُ الَانبياءُ وَآيا
تُكَ في الناس ما لَهُنَّ انْقضاءُڇاڪاڻ ته نبين جون نشانيون ختم ٿي ويون آهن، پر ماڻهن ۾ اوهان جون نشانيون اڻکٽ آهن.
والكراماتَ منهمُ مُعجزاتٌ
حازَهَا مِنْ نَوَالِكَ الأولياءُ۽ انهن جون ڪرامتون معجزا آهن، جيڪي ولين اوهان جي سخاوت سان حاصل ڪيون آهن.
إنَّ مِنْ مُعجزاتِكَ العَجزَ عَنْ وص
فِكَ إذْ لا يَحُدُّهُ الإحصاءُبيشڪ، اوهان جي معجزن مان هڪ اها به آهي ته اوهان جي وصف ڪرڻ ناممڪن آهي، ڇاڪاڻ ته ڪا به ڳڻپ اوهان جي ذات کي محدود نٿي ڪري سگهي.
كيفَ يَسْتَوعِبُ الكلامُ سَجَايا
كَ وَهَلْ تَنْزِحُ البحار الرِّكَاءُڪيئن ٿو لفظ اوهان جي اعليٰ خوبين کي سمائي سگهن، ۽ ڇا ٿا اٿلا سمنڊ ڪڏهن سڪي سگهن؟
ليسَ مِنْ غايَةٍ لِوَصْفِكَ أَبغي
ها وللْقَوْلِ غايَةٌ وانتهاءُمان اوهان جي وصف لاءِ ڪا حد نٿو ڳوليان، جيتوڻيڪ ڳالهائڻ جي به هڪ حد ۽ پڄاڻي هوندي آهي.
إنما فضلُكَ الزَّمَانُ وآيا
تُكَ فيما نَعُدُّهُ الآناءُبيشڪ، اوهان جو فضل پاڻ وقت آهي، ۽ اوهان جون نشانيون اهي ئي لمحا آهن جن کي اسين ڳڻيون ٿا.
لَمْ أُطِلْ في تَعْدادِ مَدْحِكَ نُطْقي
ومُرادِي بذلك استقصاءُمون اوهان جي تعريف ڳڻڻ ۾ پنهنجي ڳالهه کي ڊگهو ناهي ڪيو، جيتوڻيڪ منهنجو ارادو مڪمل بيان ڪرڻ جو آهي.
غير إنيَ ظمآنُ وَجْدٍ ومَا لي
بِقَليلٍ مِنَ الورودِ ارْتِواءُپر مان عشق جي اڃ سان سڪل آهيان، ۽ ٿوري پاڻي سان منهنجي اڃ نٿي لهي.
فسلامٌ عليك تَتْرَى مِنَ الل
هِ وَتَبْقَى به لَكَ البَأواءُتنهنڪري اوهان تي الله جي طرفان مسلسل سلام هجي ﷺ، ۽ ان سان اوهان جي عظمت قائم رهي.
وسلامٌ عليك منكَ فما غَي
رُك منه لكَ السلام كِفاءُ۽ اوهان تي اوهان جي طرفان سلام هجي ﷺ، ڇاڪاڻ ته اوهان کان سواءِ ٻيو ڪو به ان سلام جي لائق ناهي.
وَسَلامٌ مِنْ كلِّ ما خَلَقَ الل
هُ لِتحْيا بِذِكْرِكَ الأملاءُ۽ الله جي پيدا ڪيل هر شيءِ طرفان سلام هجي، ته جيئن نسلون اوهان جي ياد سان جيئن.
وَصلاةٌ كالمِسْكِ تَحْمِله مِن
ني شمَالٌ إليكَ أَو نكْباءُ۽ هڪ اهڙي دعا جيڪا مشڪ وانگر هجي، جيڪا مون کان اوهان تائين ﷺ اتر جي هوا يا مخالف هوا سان پهچي.
وَسَلامٌ عَلَى ضَرِيحِكَ تخْضَل
لُ به منه تُرْبَةٌ وَعْساءُ۽ اوهان جي روضي مبارڪ تي سلام هجي ﷺ، جنهن سان ان جي نرم، ريٽي واري مٽي آلي ٿي وڃي.
وَثَنَاءٌ قَدَّمْتَ بينَ يَدَيْ نَجْ
وَايَ إذْ لم يكن لَديَّ ثَراءُ۽ اها تعريف جيڪا مون پنهنجي دعا کان اڳ پيش ڪئي، جڏهن ته مون وٽ ڪا به دولت نه هئي.
ما أَقَامَ الصلاةَ مَنْ عَبَدَ الل
هِ وقامتْ بِربِّهَا الأشياءُڪيئن نه خوبصورتيءَ سان ان نماز قائم ڪئي جنهن الله جي عبادت ڪئي، جڏهن ته سڀ شيون پنهنجي رب جي اڳيان بيٺل هيون!