تقدير تي ايمان

اسلام ۾ تقدير تي ايمان آڻڻ جو مطلب جبر يا توڪل (هٿ تي هٿ رکي ويهڻ) ناهي، پر اهو انسان جي ذميواري کي تسليم ڪرڻ سان گڏ الله جي مرضي جو اقرار آهي. الله جي انصاف کي انسان جي ناقص معيارن سان نٿو ماپي سگهجي؛ جيئن هڪ شاگرد پنهنجي استاد جي سزا کي ظلم سمجهي سگهي ٿو، جڏهن ته اها سندس فائدي لاءِ عين انصاف هوندي آهي، ساڳيءَ طرح اسان کي الله جا فيصلا سمجھ کان ٻاهر لڳي سگهن ٿا، پر حقيقت ۾ اهي اهڙي حڪمت ۽ انصاف تي ٻڌل هوندا آهن، جن جي سڀني پهلوئن جو اسان کي ادراڪ ناهي.

الله تعاليٰ انسان کي عقل ۽ ارادو عطا ڪيو آهي ۽ ان کان صرف ان جي طاقت ۽ آزادي جي دائري ۾ ئي حساب وٺندو. اهي نصوص جيڪي جبر جو تاثر ڏين ٿا، اهي اهڙن ڪائناتي معاملن ڏانهن اشارو ڪن ٿا جيڪي اسان جي طاقت کان ٻاهر آهن ۽ انهن بابت ٻانهي کان سوال نه ڪيو ويندو، جڏهن ته اهي عمل جن تي ثواب ۽ عذاب جو دارومدار آهي، اهي انسان جي اختيار جي دائري ۾ آهن. تنهن ڪري، هدايت ۽ گمراهي انسان جي پنهنجي ڪوشش ۽ انهن عملن جو نتيجو آهن جيڪي هن پنهنجي آزاد مرضي سان اختيار ڪيا.

سلف صالحين تقدير تي ايمان کي عمل، جهاد ۽ اسباب اختيار ڪرڻ لاءِ هڪ محررڪ قوت بڻايو. هنن ان ڳالهه تي يقين رکيو ته رزق ۽ موت مقرر آهن، پوءِ به هنن سستي ۽ ڪاهلي کان سواءِ محنت ڪئي ۽ الله تي توڪل ڪيو. باقي پنهنجي ڪوتاهي يا گناهه کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ تقدير جو بهانو ڳولڻ هڪ ڪمزور ۽ رد ٿيل دليل آهي، ڇاڪاڻ ته انسان غيب نٿو ڄاڻي، بلڪه هو پنهنجي خواهش جي پيروي ڪري ٿو. تنهن ڪري، ڪنهن وٽ به انهن حڪمن کي ڇڏڻ جو ڪو عذر ناهي جيڪي الله تعاليٰ ڏنا آهن.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.