පොතට හැඳින්වීම
සකල ලෝකවාසීන්ට කරුණාවක් ලෙස එවනු ලැබූ, පොරොන්දු ඉටු කරන, විශ්වාසවන්ත අබ්දුල්ලාහ්ගේ පුත් අපගේ නායක මුහම්මද් ﷺ තුමාණන් කෙරෙහිත්, එතුමාණන්ගේ පවුලේ සාමාජිකයන් සහ උතුම් සහාබාවරුන් කෙරෙහිත්, විනිශ්චය දිනය දක්වා යහපත් අයුරින් ඔවුන් අනුගමනය කරන්නන් කෙරෙහිත් අල්ලාහ්ගේ ප්‍රශංසාව, උතුම්ම ආශිර්වාදය සහ පූර්ණ ශාන්තිය අත්වේවා! අල්ලාහ්, ඔබ අපට ඉගැන්වූ දෙය හැර අපට වෙනත් දැනුමක් නැත, ඔබ සුවිශුද්ධය. අල්ලාහ්, අපට ප්‍රයෝජනවත් දේ අපට උගන්වනු මැනව, ඔබ අපට ඉගැන්වූ දෙයින් අපට ප්‍රයෝජනය ලබා දෙනු මැනව, අපගේ දැනුම, ඉවසීම සහ ප්‍රඥාව වැඩි කරනු මැනව. සැබවින්ම ඔබ සියල්ල දන්නා, ඉවසිලිවන්ත, ප්‍රඥාවන්තයාණන්ය. මාගේ දෙවියනි, මාගේ පපුව (හදවත) පුළුල් කරනු මැනව, මාගේ කතාව ඔවුන්ට අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා මාගේ දිවේ ගැටය ලිහිල් කරනු මැනව.
ඉන්පසුව, මාගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ග්‍රන්ථය වන 'සෆ්වත් අල්-අහාදීත් අන්-නබවයියා අෂ්-ෂරීෆා' (නබි ﷺ තුමාගේ උතුම්ම හදීස්) වෙතින් තෝරාගත්, නබි ﷺ තුමාගේ සංක්ෂිප්ත එහෙත් අර්ථවත් වදන් සමූහයක් ගරුකටයුතු පාඨකයා වෙත ඉදිරිපත් කිරීමට මම සතුටු වෙමි. මේවා හදීස් කලාවේ ඉමාම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු විසින් එහි සත්‍යතාව පිළිගෙන ඇති හදීස් වේ. වසර කිහිපයකට පෙර අල්ලාහ්ගේ අනුග්‍රහයෙන් මා විසින් රැස් කර, සකස් කර, වර්ගීකරණය කර සහ එහි ඇති දුෂ්කර වචන පැහැදිලි කර සම්පාදනය කරන ලද, විශ්වකෝෂීය මූලාශ්‍රයක් බඳු වූ 'අල්-සෆ්වා' ග්‍රන්ථය ලැබූ සාර්ථකත්වයෙන් පසුව මෙය සිදු කෙරේ. එම ග්‍රන්ථය ලොව පුරා අරාබි සහ ඉස්ලාමීය විද්වත් සමාජය තුළ මහත් පිළිගැනීමකට ලක් විය. ඊට හේතුව වූයේ, හදීස් ඉමාම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු විසින්ම සත්‍යතාව තහවුරු කරන ලද, මුස්ලිම්වරයෙකුට තම ආගමික හා ලෞකික ජීවිතයට අත්‍යවශ්‍ය වන වඩාත් වැදගත් සහ ශක්තිමත් හදීස් එහි අන්තර්ගත වීමයි. 'අල්-සෆ්වා' ග්‍රන්ථය තුළ මම විශ්වාසයන්, නමස්කාරයන්, නීති රීති, නබිත්වයේ ප්‍රඥාවන්, යහපතට පොළඹවන සහ අයහපතින් වළක්වන කරුණු, ගුණාංග, ආචාර ධර්ම, දැනුම, වෛද්‍ය විද්‍යාව, අල්-කුර්ආන් අර්ථකථනය, අවසාන කාලයේ පෙරනිමිති, විනිශ්චය දිනයේ ස්වභාවය, ස්වර්ගය සහ නිරය පිළිබඳ විස්තර මෙන්ම මුස්ලිම්වරයෙකුට මෙලොව හා පරලොව ජීවිතයට ප්‍රයෝජනවත් වන සියලුම උපදෙස් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළෙමි. එය පර්යේෂකයන්ට පහසුවෙන් පරිශීලනය කළ හැකි හදීස් මූලාශ්‍රයක් වීමටත්, හදීස් ඉමාම්වරුන් අතර සත්‍යතාව තහවුරු වූ හදීස්, ඒවා වාර්තා කළ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රයන්හි සංකේත සහිතව දැක්වෙන ලේඛනගත ග්‍රන්ථයක් වීමටත් මම අදහස් කළෙමි.
මෙම ග්‍රන්ථය බොහෝ විද්වතුන්, හදීස් විශාරදයින් සහ චින්තකයින්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක් වූ අතර, වඩාත් නිවැරදි සහ ශක්තිමත් හදීස් අන්තර්ගත වූ පරිපූර්ණ සමකාලීන හදීස් මූලාශ්‍රයක් ලෙස ඔවුන් එය සැලකූහ. මෙවැනි ක්‍රමවේදයකට අනුව මීට පෙර කිසිවෙකු මෙවැනි ග්‍රන්ථයක් සම්පාදනය කර නොතිබුණි. එහි දහහතරවන මුද්‍රණයෙන් පසුව, හදීස්වල සත්‍යතාව තහවුරු කර ගැනීමට කැමති අයට එය ඉතා වැදගත් විද්‍යාත්මක මූලාශ්‍රයක් වුවද, එය බොහෝ විට විද්වතුන් සහ පර්යේෂකයන්ට පමණක් සීමා වන බව මට වැටහුණි. එබැවින්, සමහර විද්වතුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි 'අල්-සෆ්වා' ග්‍රන්ථය සංක්ෂිප්ත කිරීමට මම තීරණය කළෙමි. එහිදී, ආරම්භක වචනවල වෙනස්කම් හෝ අමතර වචන කිහිපයක් නිසා හෝ වාර්තාකරුවන්ගේ වෙනස්කම් නිසා අර්ථය සමාන වුවද නැවත නැවත සඳහන් වූ හදීස් ඉවත් කිරීමට මම කටයුතු කළෙමි. මෙය හදීස් කටපාඩම් කිරීමට කැමති අයට පහසුවක් වනු ඇත. යමෙකුට කිසිදු සැකයකින් තොරව සියලුම සත්‍ය හදීස් සමූහය අවශ්‍ය නම්, ඔවුන් සම්පූර්ණ 'සෆ්වත් අල්-අහාදීත් අන්-නබවයියා අෂ්-ෂරීෆා' ග්‍රන්ථය පරිශීලනය කළ යුතුය. මෙම සංක්ෂිප්ත ග්‍රන්ථය ආගමික හා ලෞකික විද්‍යාවන් හදාරන සියලුම සිසුන්ට පහසුවෙන් පරිශීලනය කළ හැකි වනු ඇත. එමඟින් නබි ﷺ තුමාණන්ගේ වදන්වල ඇති අලංකාරය සහ ප්‍රඥාව මනාව පැහැදිලි වේ. ඇදහිලිවන්තයෙකු හෝ වේවා, ඇදහිලිවන්තයෙකු නොවන විචාරකයෙකු හෝ වේවා, මෙම වදන් දෙස බලන විට, අකුරු නොදත් නබි ﷺ තුමාණන්ට අල්ලාහ් ලබා දුන් දිව්‍යමය ඥානය මනාව පැහැදිලි වනු ඇත. සර්වබලධාරී අල්ලාහ්, 'අපි ඔබව ලෝකවාසීන්ට කරුණාවක් ලෙස මිස එවනු නොලැබුවෙමු' යනුවෙන් පැවසූ පරිදිත්, නබි ﷺ තුමාණන් තමන් ගැන පවසන විට 'සැබවින්ම මම (ලොවට) තිළිණ කරන ලද කරුණාවකි' යනුවෙන් පැවසූ පරිදිත්, මෙම හදීස් උතුම් ඉස්ලාමීය සහ මානුෂීය සාරධර්ම හා සදාචාරය සමඟ මනාව ගැලපේ. ලොව පුරා සිටින සාධාරණ සහ ගරුකටයුතු චින්තකයින් සහ විද්වතුන් මෙම වදන් අගය කරනු ඇත.
එසේම, විදේශ රටවල වෙසෙන අපගේ සහෝදරයන් වෙත මෙම මුහම්මද් ﷺ තුමාණන්ගේ ප්‍රඥාවන්ත වදන් ඉදිරිපත් කිරීමට මම අදහස් කළෙමි. ඔවුන් අතර සිටින දක්ෂයින්ට මෙම ග්‍රන්ථය ඔවුන් වෙසෙන රටවල ජීවමාන භාෂාවන්ට පරිවර්තනය කරන ලෙස මම ඉල්ලා සිටිමි. එය සාමය, යුක්තිය සහ උතුම් සදාචාරය මත පදනම් වූ සහජීවනය අපේක්ෂා කරන්නන් සඳහා කරුණාව, ආදරය සහ සහෝදරත්වය පිරි දැවැන්ත ඉස්ලාමීය චින්තනය විශ්වීය පණිවිඩයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමට මග පාදනු ඇත.
නබි ﷺ තුමාණන්ගේ සුන්නාව (මගපෙන්වීම) අරාබි සහ ඉස්ලාමීය ශිෂ්ටාචාරය ගොඩනැගීමේදී සුවිශේෂී කාර්යභාරයක් ඉටු කරන අතර ඉස්ලාමීය නීති සම්පාදනයේදී මූලික ස්ථානයක් ගනී. නබි ﷺ තුමාණන්ගේ ඉගැන්වීම් අනුගමනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවය පිළිබඳව අල්ලාහ් සෘජු නියෝගයක් ලබා දී ඇත. සර්වබලධාරී අල්ලාහ් අල්-කුර්ආනයෙහි මෙසේ පවසයි: 'තවද රසුල්වරයා (නබි ﷺ) ඔබට ලබා දෙන දේ ලබා ගන්න, එතුමාණන් ඔබව වළක්වන දෙයින් වැළකී සිටින්න.' තවද අල්ලාහ් එතුමාණන් ගැන පවසන විට, 'සැබවින්ම ඔබ සෘජු මාවතකට මග පෙන්වන්නෙහිය' යනුවෙන්ද, ඇදහිලිවන්තයන්ට පවසන විට, 'අල්ලාහ්ව සහ අවසාන දිනය බලාපොරොත්තු වන, අල්ලාහ්ව බොහෝ සේ සිහිපත් කරන අයට අල්ලාහ්ගේ රසුල්වරයා තුළ උතුම් ආදර්ශයක් ඇත' යනුවෙන්ද පවසා ඇත.
එසේම, සර්වබලධාරී අල්ලාහ් තම උතුම් රසුල්වරයාට ﷺ තමන් වෙත පහළ වූ දේ දන්වන ලෙස මෙසේ අණ කළේය: 'ඕ රසුල්වරයාණෙනි, ඔබේ දෙවියන්ගෙන් ඔබට පහළ කරන ලද දේ දන්වන්න.' තවත් වැකියක අල්ලාහ් පවසන්නේ, මිනිසුන්ට පහළ කරන ලද දේ ඔවුන්ට පැහැදිලි කර දීම සඳහා තමන් මෙම උතුම් මතක් කිරීම (අල්-කුර්ආනය) පහළ කළ බවයි: 'මිනිසුන්ට පහළ කරන ලද දේ ඔබ ඔවුන්ට පැහැදිලි කර දීම පිණිසත්, ඔවුන් ඒ ගැන සිතා බැලීම පිණිසත් අපි ඔබට මෙම මතක් කිරීම පහළ කළෙමු.' තවද ඇදහිලිවන්තයෙකුගේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වන්නේ අල්ලාහ් සහ ඔහුගේ රසුල්වරයා තීරණය කළ දෙයට අවනත වීම බව අල්ලාහ් මෙසේ අවධාරණය කරයි: 'අල්ලාහ් සහ ඔහුගේ රසුල්වරයා යම් කරුණක් තීරණය කළ විට, කිසිදු ඇදහිලිවන්ත පුරුෂයෙකුට හෝ ස්ත්‍රියකට තම කරුණෙහි තෝරා ගැනීමක් කිරීමට අයිතියක් නැත. යමෙකු අල්ලාහ්ට සහ ඔහුගේ රසුල්වරයාට අකීකරු වන්නේ නම්, ඔහු පැහැදිලි මගකැරීමකින් මග වැරදී ගියේය.' තවද නබි ﷺ තුමාණන් තම අභිමතය පරිදි කතා නොකරන බවත්, එය දිව්‍යමය එළිදරව්වක් බවත් අල්ලාහ් මෙසේ පවසයි: 'එතුමාණන් තම අභිමතය පරිදි කතා නොකරයි.' එසේම ඇදහිලිවන්තයන්ට එතුමාණන්ට කීකරු වන ලෙස අණ කළ අල්ලාහ්, රසුල්වරයාට ﷺ කීකරු වීම තමන්ට කීකරු වීම හා සමාන කරමින් මෙසේ පැවසීය: 'යමෙකු අල්ලාහ්ට සහ රසුල්වරයාට කීකරු වන්නේද, ඔවුන් අල්ලාහ් අනුග්‍රහය දැක්වූ නබිවරුන්, සත්‍යවාදීන්, දිවි පිදූවන් සහ යහපත් පුද්ගලයන් සමඟ වන්නෝය. ඔවුන් කෙතරම් උතුම් මිතුරන්ද!' නබි ﷺ තුමාණන්ගේ ඉගැන්වීම් අනුගමනය කිරීමටත්, එතුමාණන් තහනම් කළ දේවලින් වැළකී සිටීමටත්, එතුමාණන්ගේ සුන්නාව තදින් අල්ලා ගැනීමටත් පොළඹවන තවත් බොහෝ වැකි අල්-කුර්ආනයෙහි ඇත.
අල්-කුර්ආනය ඉස්ලාමීය නීති සම්පාදනයේ පළමු මූලාශ්‍රය වන අතර, නබි ﷺ තුමාණන්ගේ වදන් සහ ක්‍රියාවන්ගෙන් සමන්විත සුන්නාව දෙවන මූලාශ්‍රය බවට සැකයක් නැත. එය අල්-කුර්ආනයේ නීති පැහැදිලි කරයි, පොදු කරුණු සීමා කරයි, සාමාන්‍ය කරුණු විස්තර කරයි, සහ අල්-කුර්ආනයේ සඳහන් නොවන කරුණු පවා නීතිගත කරයි. මෙම උතුම් ස්ථානය නිසාම, ඉස්ලාමීය උම්මතයේ විද්වතුන් සහ ඉමාම්වරු හදීස් කලාව කෙරෙහි දැඩි අවධානයක් යොමු කළහ. ඔවුන් හදීස් රැස් කිරීමට සහ ඒවා නිවැරදිව ලේඛනගත කිරීමට තම වටිනා කාලය සහ ශ්‍රමය වැය කළහ. ඔවුන් තම අරමුණු සහ ඉලක්ක අනුව නබි හදීස් රැස් කිරීමටත්, ඒවා පෙළගැස්වීමටත්, ඒ සඳහා සංචාරය කිරීමටත්, ඒවා ලේඛනගත කිරීමටත් මහත් උනන්දුවකින් කටයුතු කළහ.
ගෞරවනීය සහාබාවරුන් උතුම් වූ හදීස් කලාව තම මතකයේ තැන්පත් කර ගැනීමෙන් සහ එය තම හදවත් තුළ ගැඹුරින් රඳවා ගැනීමෙන් මෙම ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය. ඔවුහු එය කටපාඩම් කිරීමටත් එහි නිරවද්‍යතාවය තහවුරු කර ගැනීමටත් එකිනෙකා සමඟ තරඟ කළහ. මන්දයත්, දහම ප්‍රචාරය කළ මුල් අවධියේදී, උතුම් වූ අල්-කුර්ආනය සමඟ හදීස් මිශ්‍ර වේ යැයි බියෙන්, උතුම් නබි ﷺ තුමාණන් ඒවා ලිවීම මුලින් තහනම් කර තිබූ බැවිනි. පසුව, අල්ලාහ්ගේ ආශිර්වාදය එතුමාණන් කෙරෙහි වේවා, අලි බින් අබි තාලිබ්, අබූ ෂා සහ ජාබිර් බින් අබ්දුල්ලාහ් වැනි සමහර සහාබාවරුන්ට ලිවීමට අවසර ලබා දුන්හ. ඉන්පසු අබ්දුල්ලාහ් බින් අම්ර් බින් අල්-ආස් හටද අවසර ලැබුණි. ඔහු නබි ﷺ තුමාණන් පවසන සෑම දෙයක්ම ලියනු දුටු සමහර සහාබාවරු, 'නබි ﷺ තුමාණන් කෝපයෙන් මෙන්ම සතුටින්ද සිටින මිනිසෙකු වන අතර, එතුමාණන් පවසන සෑම දෙයක්ම ඔබ ලියන්නෙහිද?' යැයි ඇසූහ. ඔහු ඒ බව නබි ﷺ තුමාණන්ට පැවසූ විට, එතුමාණන් තම මුව දෙසට ඇඟිල්ල දිගු කරමින්, 'ලියන්න, මාගේ ප්‍රාණය යමෙකුගේ අතෙහි තිබේද ඔහු මත දිවුරා පවසමි, මෙයින් සත්‍යය මිස අන් කිසිවක් පිට නොවන්නේය' යැයි පැවසූහ. අබූ හුරෙයිරා ද මෙය තහවුරු කරමින් මෙසේ පැවසූහ: 'අබ්දුල්ලාහ් බින් අම්ර් හැර නබි ﷺ තුමාණන්ගෙන් මට වඩා වැඩි හදීස් ප්‍රමාණයක් වාර්තා කළ වෙනත් සහාබාවරයෙකු නොවීය. මන්ද ඔහු ලියමින් සිටි අතර මම නොලිව්වෙමි.' අබ්දුල්ලාහ් බින් අම්ර් බින් අල්-ආස්ගේ ලේඛනය සහාබාවරුන් අතර ප්‍රසිද්ධ වූ අතර ඔවුහු එය 'අස්-සහීෆා අස්-සාදිකා' (සත්‍යවාදී ලේඛනය) ලෙස හැඳින්වූහ. මේ සියල්ල නබි ﷺ තුමාණන්ගේ වදන් සහ ක්‍රියාවන් කටපාඩම් කර ගැනීමට ගෞරවනීය සහාබාවරුන් දැක්වූ උනන්දුවට සහ සැලකිල්ලට සාක්ෂියකි. ඔවුහු එය තම ජීවිතයේ සෑම කුඩා හා විශාල කරුණකදීම ප්‍රායෝගික මාවතක් සහ ක්‍රියාකාරී සම්ප්‍රදායක් ලෙස අනුගමනය කළහ. ඔවුන්ගේ ප්‍රබල මතක ශක්තිය සහ පිරිසිදු හදවත් මෙන්ම, ඔවුන්ගෙන් පිරිසක් හදීස් විශාල ප්‍රමාණයක් ලිඛිතව තබා ගැනීම මෙයට උපකාරී විය. මෙලෙස මදීනා මුනව්වරා හි සහාබාවරුන්ගේ සමාජය, උතුම් වූ සුන්නහ්ව තදින් වැළඳගත් ප්‍රථම ඉස්ලාමීය සමාජයේ සම්පූර්ණ චිත්‍රය නිර්මාණය කළේය. සහාබාවරුන්ගෙන් පසුව මෙම උරුමය තාබිඊන්වරුන් වෙත ගලා ගිය අතර, තාබිඊන්වරුන්ගේ ප්‍රමුඛ වාර්තාකරුවන් මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ වස්තු සම්භාරය සහ වටිනා දායාදයන් තමන්ගෙන් පසු එන පරම්පරාවන් වෙත සම්ප්‍රේෂණය කළහ.
ඉස්ලාමය ව්‍යාප්ත වී ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය පුළුල් වෙද්දී සහ සහාබාවරුන් විවිධ ප්‍රදේශවල විසිරී යද්දී, හදීස් ක්‍රමානුකූලව ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමේ අවශ්‍යතාවය මතු විය. මෙම කාර්යය කෙරෙහි මුලින්ම අවධානය යොමු කළ අය අතර කලීෆා උමර් බින් අබ්දුල් අසීස් ප්‍රමුඛ වේ. ඔහු තම නිලධාරීන්ට සහ විවිධ ප්‍රදේශවල විද්වතුන්ට හදීස් එක්රැස් කර ග්‍රන්ථාරූඪ කරන ලෙස නියෝග කළේය. මෙම කාර්යය මුලින්ම ආරම්භ කළ අය අතර ඉබ්නු ෂිහාබ් අල්-සුහ්රි (හිජ්රි 124), ඉබ්නු ඉස්හාක් (හිජ්රි 151) සහ සුෆ්යාන් අල්-තවුරි (හිජ්රි 161) වෙති. එම යුගයෙන් අප වෙත ලැබී ඇති වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ග්‍රන්ථ අතර ඉමාම් මාලික්ගේ (හිජ්රි 93-179) 'මුවත්තා' ග්‍රන්ථයද, පසුව අබ්දුර් රසාක්ගේ (මරණය හිජ්රි 211) 'මුසන්නෆ්' සහ ඉබ්නු අබි ෂෙයිබාගේ (මරණය හිජ්රි 235) 'මුසන්නෆ්' සහ තවත් අයගේ කෘතිද වේ. ඉන්පසු උතුම් හදීස් වර්ගීකරණයේ නව අවධියක් ආරම්භ විය. එහිදී නබි ﷺ තුමාණන්ගෙන් වාර්තා වූ සියල්ල එක්රැස් කළ පිරිසක් සිටි අතර, ඔවුහු 'මුස්නද්' ග්‍රන්ථ සම්පාදනය කළහ. මේවා හදීස්වල සත්‍ය අසත්‍යතාවය වෙන් නොකර, ඒවායේ වාර්තාකරුවන්ගේ දාමයන් සමඟ නබි ﷺ තුමාණන්ගේ හදීස් ඇතුළත් කළ ග්‍රන්ථ වේ. මුස්නද් ග්‍රන්ථ මුලින්ම සම්පාදනය කළ අය අතර ඉමාම් අහ්මද් (හිජ්රි 164-241) සහ උස්මාන් බින් අබි ෂෙයිබා (හිජ්රි 156-239) ප්‍රමුඛ වෙති. තවත් පිරිසක් දුර්වල හදීස් බැහැර කර සහීහ් (නිවැරදි) හදීස් පමණක් එක්රැස් කිරීමට කැප වූහ. මෙම ක්‍රමයට මුලින්ම ග්‍රන්ථ සම්පාදනය කළේ ඉමාම් බුහාරි (හිජ්රි 256) සහ ඉමාම් මුස්ලිම් (හිජ්රි 261) ය. ඉන්පසු තවත් ශ්‍රේෂ්ඨ ඉමාම්වරුන් රැසක් ඔවුන්ගේ මාවත අනුගමනය කළහ. පසුව මුස්නද්, සහීහ්, සුනන්, මුස්තද්රක්, මුස්තක්රජ් සහ ජාමිඃ වැනි විවිධ වර්ගයේ සහ මට්ටම්වල හදීස් ග්‍රන්ථවලින් හදීස් සාහිත්‍යය පිරී ගියේය. මේ සියල්ල පසුව හදීස් වාර්තාකරණය සහ අධ්‍යයනය පිළිබඳ විද්‍යාවන්හි පදනම බවට පත් විය.
ඉතිහාසයේ කිසිදු විද්‍යාවක්, නබි ﷺ තුමාණන්ගේ සුන්නහ්වට හිමි වූ මෙම උතුම් ස්ථානය මෙන්, විශ්වාසවන්ත, නිරවද්‍ය සහ මතක ශක්තියෙන් හෙබි වාර්තාකරුවන්ගේ අඛණ්ඩ දාමයකින් (අසානීද්) යුක්ත වූ බවක් අපට අසන්නට ලැබී නැත. මෙම උම්මතයේ විද්වතුන් සහ ඉමාම්වරුන් ඒ සඳහා අතිමහත් අවධානයක් යොමු කළ අතර, ඉතිහාසයේ අසමසම වූ දැවැන්ත පුස්තකාලයක් ගොඩනැගීමට ඔවුහු සමත් වූහ. නබි ﷺ තුමාණන්ගේ හදීස් එක්රැස් කිරීමේදී සහ ඒවා සැකසීමේදී ඔවුහු විවිධ දක්ෂතා දැක්වූහ. මෙය නබිත්වයේ මුල් අවධියේ සිටම ආරම්භ විය. අද වන විට හදීස් ග්‍රන්ථ සිය ගණනක් අප වෙත ලැබී ඇති අතර, මෙම ග්‍රන්ථ බොහොමයක සහීහ් (නිවැරදි), හසන් (යහපත්), දඊෆ් (දුර්වල) සහ සමහර මව්දූඃ (ගොතන ලද) හදීස්ද අන්තර්ගත වේ.
මාගේ බුද්ධිමය ජීවිතයේ ආරම්භයේ සිටම මාගේ ප්‍රියතම විනෝදාංශය වූයේ සුන්නහ් සහ හදීස් ග්‍රන්ථ කියවීම සහ අධ්‍යයනය කිරීම බව මම ඔබට නොසඟවමි. මුස්තෆා ﷺ තුමාණන්ගේ හදීස් අධ්‍යයනය කරමින්, ඒවා තහවුරු කරමින් සහ විශ්ලේෂණය කරමින් සිටින විට මම බොහෝ විට දැඩි ප්‍රීතියකට සහ සතුටකට පත් වීමි. කෙසේ වෙතත්, උතුම් ෂරීආවේ අරමුණු සමඟ නොගැලපෙන සමහර ගැටලුකාරී හදීස් තිබීම මාගේ එම ප්‍රීතියට බාධාවක් විය. මුස්ලිම්වරයෙකුට තම ආගමික සහ ලෞකික ජීවිතයට අවශ්‍ය වන වැදගත්ම සහ ප්‍රබලම සහීහ් හදීස් එක්රැස් කළ තනි ග්‍රන්ථයක් අපට ලබා දෙන ලෙස මම බොහෝ විට විද්වතුන්ගෙන් සහ හදීස් විශාරදයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටියෙමි. මන්දයත්, විවිධ හදීස් ග්‍රන්ථවල යම් හදීසයක් සොයන ශිෂ්‍යයෙකුට, ලක්ෂයකට අධික හදීස් ප්‍රමාණයක් හමුවේ තමන් අතරමං වී ඇති බව හැඟෙන බැවිනි. එමෙන්ම එක් එක් හදීසයේ නිවැරදි හෝ දුර්වල භාවය පිළිබඳව ඉමාම්වරුන්ගේ අදහස්ද එකිනෙකට වෙනස් වේ. විශේෂඥයින් පවා අතරමං වන දස දහස් සංඛ්‍යාත හදීස් අතරින්, තම ෂරීආවේ දෙවන වැදගත්ම මූලාශ්‍රය පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට සාමාන්‍ය මුස්ලිම්වරයෙකුට කෙසේ නම් හැකි වේදැයි මම මාගෙන්ම ප්‍රශ්න කළෙමි.
මෙම තත්ත්වය හදීස් වාර්තාකරණය සහ අධ්‍යයනය පිළිබඳ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ හදීස් ග්‍රන්ථ නැවත අධ්‍යයනය කිරීමට මා පොළඹවන ලදී. මාගේ මෙම නිහතමානී පර්යේෂණය දිගටම කරගෙන යන විට, තමන්ගේ ග්‍රන්ථවල සහීහ් හදීස් පමණක් ඇතුළත් කිරීමට කොන්දේසි පැනවූ සහ හදීස් පිළිගැනීම සඳහා නීති රීති සකස් කළ හදීස් විශාරදයින් සුළු පිරිසක් සිටින බව මම සොයා ගත්තෙමි. ඔවුන් අතරින් වඩාත් වැදගත් අය පිළිබඳව ඉමාම් සුයුති තම 'අල්-ජාමිඃ අල්-කබීර්' ග්‍රන්ථයේ හැඳින්වීමේ සඳහන් කර ඇති අතර, ඔවුන්ගේ ග්‍රන්ථ 'සහීහ් ලෙස සලකුණු කරන ලද' ඒවා බව පෙන්වා දී ඇත. මාගේ මුත්තණුවන් වන ප්‍රකට හදීස් විශාරද ඉමාම් මුහම්මද් බින් ජඃෆර් අල්-කත්තානි ද තම 'අර්-රිසාලා අල්-මුස්තත්රෆා' ග්‍රන්ථයේ මෙම අදහස තහවුරු කරමින්, 'සහීහ් හදීස් පමණක් ඇතුළත් කිරීමට එහි කතුවරුන් බැඳී සිටි ග්‍රන්ථ' ගැන සඳහන් කර ඇත. මෙම ඉමාම්වරු නබි ﷺ තුමාණන්ගෙන් වාර්තා වූ සෑම කරුණකම නිරවද්‍යතාවය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා තම කාලය, ධනය සහ ශ්‍රමය නොමසුරුව කැප කළහ. බොහෝ හදීස් ඉමාම්වරු නබි හදීස් ප්‍රධාන වර්ග තුනකට බෙදීමට එකඟ වී ඇත, එනම්:
සහීහ් (නිවැරදි), හසන් (යහපත්) සහ දඊෆ් (දුර්වල). ඒ පිළිබඳ විස්තර මෙසේය:
පළමුවැන්න: සහීහ් හදීස් යනු, විශ්වාසවන්ත සහ මතක ශක්තියෙන් හෙබි වාර්තාකරුවෙකු විසින්, තවත් එවැනිම විශ්වාසවන්ත සහ මතක ශක්තියෙන් හෙබි වාර්තාකරුවෙකුගෙන්, එහි අවසානය දක්වා වාර්තා කරන ලද හදීස් වේ. එය කොටස් තුනකි:
මුතවාතිර් හදීස්: මෙය බොරුවක් මත එකඟ වීම කළ නොහැකි තරම් විශාල පිරිසක් විසින් තවත් විශාල පිරිසකගෙන් වාර්තා කරන ලද හදීස් වේ.
මෂ්හූර් හදීස්: මෙය අවම වශයෙන් විශ්වාසවන්ත වාර්තාකරුවන් තිදෙනෙකු විසින් වාර්තා කරන ලද හදීස් වේ.
ආහාද් හදීස්: මෙය එක් විශ්වාසවන්ත වාර්තාකරුවෙකු විසින් පමණක් වාර්තා කරන ලද සහීහ් (නිවැරදි) හදීස් වේ.
දෙවනුව: හසන් හදීස්. මෙය පිළිගැනීමේ ලක්ෂණ අතුරින් අවම මට්ටමේ ලක්ෂණ සහිත හදීස් වේ.
තෙවනුව: ළඊෆ් (දුර්වල) හදීස්. මෙය පිළිගැනීමේ ලක්ෂණ කිසිවක් අන්තර්ගත නොවන හදීස් වන අතර මෙහි බොහෝ වර්ග පවතී.
කුද්සි හදීස් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ඒවා නබි ﷺ තුමාණන් සර්වබලධාරී අල්ලාහ් දෙවියන්ගෙන් උපුටා දක්වන හදීස් වේ. මෙම හදීස් ද අනෙකුත් නබි වදන් මෙන්ම සහීහ්, හසන්, ළඊෆ් සහ සමහරක් මව්දූඃ (ගොතන ලද) ලෙස පවතී.
මෙම පුළුල් හදීස් අධ්‍යයනයන්හි ආලෝකය යටතේ, මගේ පළමු ග්‍රන්ථය වන 'සෆ්වත් අල්-අහාදීත් අන්-නබවයියා' හි මම අවධානය යොමු කළේ සහීහ් හදීස් ඉමාම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු විසින්ම එහි නිවැරදිභාවය පිළිබඳව එකඟ වූ හදීස් කෙරෙහි ය. විවිධ මතවාද, ස්ථාන සහ කාලයන්ට අයත් සහීහ් හදීස් ඉමාම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු විසින් හදීසයක් සනාථ කර ඇති විට, එයින් අදහස් වන්නේ ඔවුන් සෑම කෙනෙකුම එය ගෞරවනීය නබි ﷺ තුමාණන් වෙත ආරෝපණය කිරීමේ නිවැරදිභාවය තහවුරු කර ගැනීමට උපරිම උත්සාහයක් ගෙන ඇති බවයි. මෙය එහි විශ්වාසනීයත්වය තහවුරු කිරීම සඳහා බුද්ධිමය, භූගෝලීය සහ ඓතිහාසික මානයක් ලබා දෙයි. ඒ අනුව, 'සෆ්වත් අල්-අහාදීත්' හි ඇති හදීස්, ගෞරවනීය නබි ﷺ තුමාණන් වෙත ආරෝපණය කිරීමේ නිවැරදිභාවය පිළිබඳ ස්ථිර නිශ්චිතභාවයේ මට්ටමට ඔසවා තබයි. මන්දයත්, ඔවුන් සියල්ලන්ම වැරැද්දක් මත හෝ නොසැලකිලිමත්කමක් මත හෝ ඔවුන් සියල්ලන්ම රැවටීමකට ලක්වීම මත එකඟ වීම කළ නොහැක්කකි. උදාහරණයක් ලෙස, 'ඔබ ක්‍රියා කරන්න, මන්ද සෑම කෙනෙකුටම තමන් මවන ලද කාර්යය පහසු කරනු ලැබේ' යන උතුම් හදීසය සහීහ් හදීස් පිළිබඳ ශ්‍රේෂ්ඨ ඉමාම්වරුන් දස දෙනෙකුට වඩා වැඩි පිරිසක් වාර්තා කර ඇති බව අප දන්නා විට, එය වඩාත් නිවැරදිම සහීහ් හදීස් අතරින් එකක් බව ස්ථිරවම තීරණය කිරීමට අපව පොළඹවයි.
මේ හේතුවෙන්, යම් හදීසයක සත්‍යතාව පිළිබඳ අපගේ විශ්වාසය වැඩි වන්නේ, සහීහ් හදීස් ඉමාම්වරුන් අතරින් එය වාර්තා කළ සංඛ්‍යාව වැඩි වන විට බව මම පැවසුවෙමි. සහීහ් හදීස් ඉමාම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු විසින්ම එහි සත්‍යතාව පිළිබඳව එකඟ වූ මෙම විශිෂ්ට හදීස් එකතුව, හදීස් හාරදහසකට ආසන්න ප්‍රමාණයකින් සමන්විත වේ. මෙය ඇදහිල්ල, වත්පිළිවෙත්, ගනුදෙනු, දඬුවම්, ආචාර ධර්ම, සදාචාරය, පාලනය සහ තවත් බොහෝ උතුම් ෂරීආ විෂය පථයන් ආවරණය කරයි. මේ සියල්ලම ශුද්ධ වූ කුර්ආනයට හෝ උතුම් ෂරීආවේ අරමුණු හා ස්ථාවරයන්ට හෝ ස්ථිර විද්‍යාත්මක කරුණුවලට පටහැනි නොවේ.
මම මෙම ග්‍රන්ථයෙහි ඉමාම්වරුන්ගේ සංකේත ඔවුන්ගේ කාලානුක්‍රමික ප්‍රමුඛතාවය අනුව සඳහන් කර ඇත්තෙමි. හදීස් ඉමාම්වරුන් (අල්ලාහ් ඔවුන් කෙරෙහි සතුටු වේවා) වෙනුවෙන් මා තෝරාගත් සහ බොහෝ හදීස් විශාරදයින් එකඟ වූ ප්‍රධාන සංකේත පහත දැක්වේ:
(ඛ) බුහාරි සඳහා, (ම) මුස්ලිම් සඳහා, (ක) ඔවුන් දෙදෙනාම එකඟ වූ හදීස් සඳහා, (ද) අබූ දාවුද් සඳහා, (ත) තිර්මිදි සඳහා, (න) නසාඊ සඳහා, (හ) ඉබ්නු මාජා සඳහා, (අල්-අර්බආ) මෙම සිව්දෙනා සඳහා, (අත්-තලාතා) ඉබ්නු මාජා හැර අනෙක් තිදෙනා සඳහා, (හම්) අහමද් බින් හන්බල්ගේ මුස්නද් ග්‍රන්ථය සඳහා, (අම්) ඔහුගේ පුත් අබ්දුල්ලාහ්ගේ අතිරේක වාර්තා සඳහා, (ක) හාකිම්ගේ මුස්තද්රක් ග්‍රන්ථය සඳහා, (හබ්) ඉබ්නු හිබ්බාන්ගේ සහීහ් ග්‍රන්ථය සඳහා, (ඛ්ස්) ඉබ්නු කුසයිමාගේ සහීහ් ග්‍රන්ථය සඳහා, (තබ්), (තස්), (තස්) තබරානිගේ කබීර්, අව්සත් සහ සගීර් ග්‍රන්ථ සඳහා, (ස) සඊද් බින් මන්සූර්ගේ සුනන් ග්‍රන්ථය සඳහා, (ඛද්) බුහාරිගේ අල්-අදබ් අල්-මුෆ්රද් ග්‍රන්ථය සඳහා, (තඛ්) බුහාරිගේ තාරීක් ග්‍රන්ථය සඳහා, (ද්) දියා අල්-මක්දිසිගේ අල්-මුක්තාරා ග්‍රන්ථය සඳහා, (ෆඊ) ෂාෆිඊගේ මුස්නද් ග්‍රන්ථය සඳහා, (ෂ) ඉබ්නු අබී ෂයිබාගේ මුස්නද් සහ මුසන්නෆ් ග්‍රන්ථ සඳහා, (අබ්) අබ්දුර් රසාක්ගේ ජාමිඃ සහ මුසන්නෆ් ග්‍රන්ථ සඳහා, (අ) අබූ යඃලාගේ මුස්නද් ග්‍රන්ථය සඳහා, (කත්) දාරකුත්නිගේ සුනන් සහ අෆ්රාද් ග්‍රන්ථ සඳහා, (ෆර්) දයිලමිගේ ෆිර්දවුස් ග්‍රන්ථය සඳහා, (හල්) අබූ නුඅයිම්ගේ හිල්යා ග්‍රන්ථය සඳහා, (හබ්, හක්) බයිහකිගේ ෂුඅබ් අල්-ඊමාන්, සුනන්, මඃරිෆා, දලාඉල් අන්-නුබුව්වා සහ අස්මා වස්-සිෆාත් ග්‍රන්ථ සඳහා, (අද්) ඉබ්නු අදිගේ අල්-කාමිල් ග්‍රන්ථය සඳහා, (අක්) උකයිලිගේ අල්-දුඅෆා ග්‍රන්ථය සඳහා, (ඛත්) ඛතීබ්ගේ අල්-ජාමිඃ සහ තාරීක් ග්‍රන්ථ සඳහා, (මි) දාරිමිගේ සුනන් ග්‍රන්ථය සඳහා, (ත) තයාලිසිගේ මුස්නද් ග්‍රන්ථය සඳහා, (කර්) ඉබ්නු අසාකිර්ගේ තාරීක් ග්‍රන්ථය සඳහා, (බ්ස්) බස්සාර්ගේ සුනන් ග්‍රන්ථය සඳහා වේ.
මම මෙම විශිෂ්ට නබි වදන් මගේ 'සෆ්වත් අල්-අහාදීත් අන්-නබවයියා අෂ්-ෂරීෆා' නම් ග්‍රන්ථයෙන් තෝරා ගත් අතර, එය 'ජවාමිඃ අල්-කලිම් අන්-නබවී අෂ්-ෂරීෆ්' ලෙස නම් කළෙමි. එහි අඩංගු වන්නේ හදීස් කලාවේ අතිවිශිෂ්ටතම තෝරාගැනීම්ය. එමගින් උතුම් රසූල් ﷺ තුමාණන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, ප්‍රඥාව, දැනුම, විශ්වීයත්වය, ඉවසීම, නිර්භීතකම මෙන්ම එතුමාණන් අසාධාරණයට හා අසාධාරණකම් කරන්නන්ට එරෙහිව සටන් කළ ආකාරයත්, සත්‍යය තහවුරු කර අසත්‍යය විනාශ කළ ආකාරයත් මැනවින් පැහැදිලි වේ. මෙය අපගේ දරුවන්ට සහ මුළු මහත් උම්මාවටම ආලෝකයක් වනු පිණිස සකස් කරන ලදී.
පොදුවේ උතුම් ඉස්ලාම් දහමටත්, විශේෂයෙන් ගෞරවනීය නබි සුන්නාවටත් මා කළ මෙම සේවය, අල්ලාහ්ගේ කැමැත්ත පරිදි මුස්ලිම්වරුන්ගේ එකමුතුකමට දායක වන ශ්‍රේෂ්ඨ කාර්යයක් වනු ඇතැයි මම අවංකවම අල්ලාහ්ගෙන් ප්‍රාර්ථනා කරමි. එමෙන්ම ඉස්ලාමයේ සදාකාලික ආධ්‍යාත්මික ගුණය ලොව පුරා වෙසෙන උගතුන්ගේ හදවත්වලට සහ බුද්ධිමතුන්ගේ මනසට සමීප කරවනු ඇතැයි මම බලාපොරොත්තු වෙමි. අල්ලාහ් සත්‍යය පවසයි, ඔහු නිවැරදි මාවත පෙන්වයි. 'සෑම දැනුම ඇත්තෙකුටම ඉහළින් සර්වඥයෙකු සිටී' යැයි පැවසූ අල්ලාහ්ට සියලු ප්‍රශංසා හිමි වේ. ඔබ සැමට අල්ලාහ්ගේ ශාන්තිය, කරුණාව සහ ආශිර්වාදය ලැබේවා!
මහාචාර්ය ආචාර්ය අබ්දුල් කාදිර් අල්-මක්කී අල්-කත්තානි
උපදේශක සහ ඉංජිනේරු විද්‍යාව හා උසස් ඉස්ලාමීය අධ්‍යයන පිළිබඳ මහාචාර්ය
නබි ﷺ තුමා මෙසේ පැවසූහ: 'අපගෙන් යමක් අසා, එය ඇසූ පරිදිම (අන් අයට) දන්වන පුද්ගලයෙකුගේ මුහුණ අල්ලාහ් දීප්තිමත් කරත්වා! මක්නිසාද යත්, බොහෝ විට (පණිවිඩය) ලබන්නා, (එය) අසන්නාට වඩා අවබෝධයෙන් යුක්ත විය හැකි බැවිනි.'