Qadarga iymon

Islomda qadarga iymon majburlik yoki bo'yniga yuk olish (tavakkalchilik) demak emas, balki bu Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati biz kishilarning cheklangan mezonlari bilan o'lchanmaydi; masalan, talaba ustozining intizomi zulmdek tuyulishi mumkin, biroq bu ba'zida uning manfaatiga xizmat qiladigan adolatdir. Allohning taqdiri bizga murakkab ko'rinishi mumkin, lekin uning mohiyati — hikmat va adolat — bo'lib, biz buni to'liq anglay olmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda ato etgan va uni faqat imkoniyatlari va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburlikni anglatuvchi matnlar — bandaning zimmasiga yuklanmaydigan, bizning qo'limizdan kelmaydigan koinotiy holatlarga ishora qiladi; holbuki savob va jazo olib keluvchi amallar insonning o'z erki bilan qilgan tanlovidir. Shuning uchun hidoyat va zalolat insonning o'z mehnati va erkin irodasi bilan qilgan amallaridan kelib chiqadi.

Solih avlodlar qadrga iymonni ish va jihod, sabablarni ko'rish uchun turtki qilib olishgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga ishongan holda jiddiy ishlab, Allohga tavakkal qilar, lekin dangasa bo'lmaydilar. Qadrni tovon yoki gunohni oqlash uchun dalil qilib ko'rsatish esa ojiz va rad etiladigan bahonadir; chunki inson kelajakni bilmaydi, aksincha ko'pincha nafsiga ergashadi. Shunday ekan, Allohning buyurganlarini tark etishda hech kimga haqqoniy uzr bo'lmaydi.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.