G'aybga imon
Dunyo faqat bizning cheklangan sezgilarimiz idrok eta oladigan narsalar bilan cheklanmaydi; haqiqat moddiy shahodat olamidan ancha kengroqdir. Ruh — bizning hayotimiz siri — uning mohiyatini sezgilarimiz bilan to'liq anglash qiyin bo'lishiga qaramay, mavjud haqiqatdir va biz bunga imon keltiramiz. Shu bois g'aybga imon mo'minni ajratib turadi: u moddiy narsalarning ortida yotgan narsalarni Allohning haqqoniy xabariga tayanib qabul qiladi, bu esa eng oliy darajadagi qat'iyatdir.
Allohning hikmati va rahmati shundaki, U bizga aqlimiz yolg'iz idrok eta olmagan narsalarni xabar qilib berdi, va bu xabarlar bizning o'zimizdan tashqaridan kelgan vahiylar orqali yetkazildi. Bu ilohiy xabarlar barqaror yo'llar bilan yetkazildi; eng yuqori shakli — farishtalar orqali saylanib olingan rasullarga shariatni yuborish edi; natijada bu bizni modda cheklovlaridan chiqargan, Allohni va oxiratni bilish hamda ularga amal qilishga yo'naltiruvchi bayon bo'ldi.
Fazilatli axloq faqat iymoniy e'tiqod ustida barpo etilganda mustahkam bo'ladi; Alloh uni sirida va oshkorasida ko'rishini qat'iy bilgan mo'mingina yaxshilikka yopishadi va yomonlikdan tiyiladi, ta'na yoki maqtov bor-yo'qligidan qat'i nazar. Boshqa tomondan, o'z amallarini faqat moddiy sabablar bilan izohlovchi odam shaxsiy manfaatlarning quliga aylanib, ruhiy kamolot va ulug' insoniy qadriyatlarni chetda qoldiradi.
Xulosa qilib aytganda, g'aybga imon koinot qonunlari bilan ziddiyatlashmaydi; Alloh sabablar va natijalarni yaratuvchidir. Ba'zi kishilarning ilm bilan ayrim g'aybiy narsalar o'rtasida ziddiyat bor deb hisoblashi — aslida tushunishdagi yetishmovchilikdir. Masalan, ob-havo ma'lumoti g'aybni bilish emas; u Allohning moddiy hodisalardagi sunnatlarini kuzatib chiqishdir, xuddi pochta kelishini oldindan taxmin qilib aytuvchiga o'xshash.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.