Taqdirga imon
Islomda taqdirga imon majburlik yoki dangasalik demak emas; u Allohning iroda-sini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning tor insoniy mezonlarimiz bilan o'lchanmaydi; xuddi shogird ustoz tomonidan tarbiyalanganini zulm deb bilishi mumkin, holbuki o'sha ta'lim uning manfaatiga bo'lgan haqiqiy adolatdir. Shu sababli Allohning taqdirlari bizga ba'zan noaniq ko'rinsa-da, ularning mohiyati hikmat va adolatga asoslangan bo'lib, biz ularning barcha jihatlarini to'liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Majburlikni anglatgan kabi ko'ringan matnlar odatda bizning iqtidordan tashqaridagi koinotiy holatlarga ishora qiladi — bunday narsalar uchun band so'ralmaydi; holbuki savob va jazo olib keluvchi amallar insonning o'zi erkin tanlagan ishlaridandir. Shu bois hidoyat va gu'ayrat insonning erkin irodasi bilan qilgan sa'y-harakatlari natijasidir.
Soliho-salaf bu e'tiqodni mehnat, jihod va sabablarni qo'lga olish uchun turtki sifatida qabul qilgan; ular rizq va ajalning taqdirlanganini bilgan holda ham tinmay ishlagandilar va Allohga tavakkal qilgandilar, befarqlik yoki dangasalikdan yiroq edilar. Taqdirni oqlovchi qilib ishlardan bo'shash yoki gunohlarni yashirish — asossiz va rad etiladigan bahona hisoblanadi, chunki inson o'z g'aybini bilmaydi va ko'pincha nafsiga bo'ysunadi; shuning uchun Allohning buyruqlarini tark etishga hech kimda haqiqiy uzr yo'q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.