Oxiratga imon
Musulmon kishiga o'lim mavjudlikning oxiri emasligiga ishonadi; u ishlar makonidan abadiy hayotga o‘tish — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishdir. Oqibatsizlar o'limni maqsad deb ko'rsa, mo'min uni dunyo bexushligidan uyg'onish deb biladi; Barzax hayoti boshlanadi, u abadiy lazzat yoki og'ir azobga olib boruvchi holatdan oldingi davrdir, shu bois mo'min Alloh bilan uchrashishga tavba va istig'for hamda huquqlarni egalariga qaytarish orqali doimo tayyor turadi.
Oxiratni yodga olish mo'minning hayotini tartibga soluvchi muhim ustun hisoblanadi; u jasadlar va qabristonlarni ko‘rib, o‘z taqdirini eslaydi, ammo vahimaga tushmay, o‘zini erta hisobga oladi. Haqiqiy mo‘min uchun oxiratni eslash ibodatlarda sabrga yordam va gunohlarni sodir etmaslik uchun kuchli undov bo‘lib, Allohning rozi bo‘lishini istab va uning azobidan qo‘rqib — o‘sha kunda yuraklar va ko‘zlar tebralganda ham — nafsni ushlashga sabab bo‘ladi.
Qiyomat qo‘zg‘alganida va odamlar qabrlardan jonlantirilganda, har bir kishi o‘lgandek holatda tiriltiriladi; hamma yig‘ilib ilohiy adolat mahkamasi oldida turadi. O‘sha qiyin kunda har bir insonga uning amallari yozilgan kitob o‘qiladi; unda mavqe yoki boylik foyda bermaydi; najot topadigan faqat yaxshi amali bo‘lgan kimsadir, nafsiga ergashgan va Robbini itoat qilmagan kishi esa manglayi kunduzdan mahrum bo‘ladi — har kimga imoni va amali darajasiga qarab mukofot yoki jazo bor.
Mo‘minlarning Jannatdagi martabalari ularning samimiyligi va jihodiga ko‘ra farq qiladi; bu joyni Alloh taqvodorlar uchun, dunyoda haqiqatni sabr bilan qo‘llab kelganlarga tayyorlagan. Inkori va qarshilik ko‘rsatgan kimsalar esa kufrga yopishishlarining natijasini ko‘radilar; Qiyomat kuni afsus hech qanday foyda bermaydi. Shuning uchun mo‘min Allohning rahmati va kechirganligini umid qilib o‘ng tomon ahli bo‘lishga intiladi va Allohning g‘azabini va azobini chaqiruvchi narsalardan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.