Qadrga imon

Islomda qadrga imon majburlik yoki bo‘ysunishga ishora qilmaydi; u Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlaydi. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy me'yorlarimiz bilan o‘lchanmaydi; xuddi o‘qituvchi shogirdni tarbiyalashda ba'zan zo‘r ko‘rinishi bilan haqiqiy adolat qilayotgandek, Allohning qodirlari bizga noaniq tuyulishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat bor va biz buni to‘liq anglay olmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda beradi va faqat uning imkoniyatlari va erkinligi doirasida hisob soraydi. Majburlikni anglatgan matnlar bandaning so‘ralmaydigan koinotiy holatlarga ishora qiladi; mukofot va jazo bilan bog‘liq amallar esa insonning ixtiyorida. Shuning uchun hidoyat va misguidlik insonning o‘z harakatlari va erkin irodasi bilan tanlagan ishlarining natijasidir.

Sahoba va salihlar qadrga imonni ish qilish, jihod va sabablarni qo‘lga olish uchun turtki deb bilishgan; rizq va umr belgilanganini tan olib, astoydil mehnat qilib Allohga tavakkal qilishgan, lekin dangasalik yoki beparvolik qilmaganlar. Qadrni gunoh yoki kamchilikni oqlash uchun dalil qilish esa zaif va rad etiladigan bahodir, chunki inson o‘z g‘oyibini bilmaydi va ko‘pincha nafsiga ergashadi; shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni bajarmaslik uchun hech kimda haqiqiy oqlov yo‘q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.