Муқаддима ба китоб

Ситоиш Аллоҳро, Парвардигори оламиён, ва беҳтарин дуруду комилтарин салом бар он ки раҳмате барои ҷаҳониён фиристода шудааст, сарвари мо Муҳаммад ибни Абдуллоҳ, он содиқи ваъда ва амин, ва бар олу асҳоби ӯ, ки пешвоёни мубораканд, ва бар ҳар касе, ки то рӯзи ҷазо аз онҳо ба некӣ пайравӣ мекунад. Пок ҳастӣ Ту, эй Аллоҳ! Моро илме нест, ҷуз ончи Ту ба мо омӯхтаӣ. Бор Илоҳо! Ба мо ончиро биомӯзон, ки сумандамон бошад ва моро аз ончи омӯхтаӣ, баҳраманд гардон ва бар илму ҳилму ҳикмати мо биафзой, ки ҳамоно Ту Донову Ҳалиму Ҳаким ҳастӣ. Парвардигоро! Синаамро кушода гардон ва гиреҳ аз забонам бикшо, то суханамро дарк кунанд.

Ва баъд: Барои хонандаи гиромӣ пешкаш намудани маҷмӯаи интихобшуда аз «Ҷомеъ-ул-калим»-и набавии шариф маро хушнуд месозад, ки онро аз китоби машҳури худ «Сафват-ул-аҳодис-ин-набавийя-аш-шарифа» баргузидаам. Инҳо ҳадисҳое мебошанд, ки чанде аз имомони ҳадис дар мавриди саҳеҳ будани онҳо иттифоқ кардаанд. Ин иқдом пас аз муваффақияти китоби «Сафват» сурат гирифт — он марҷаи энсиклопедии фарогирест, ки Аллоҳ солҳо пеш маро бо ҷамъоварӣ, омодасозӣ, боббандӣ ва шарҳи вожаҳои душвораш шарафёб гардонида буд. Он китоб бо фазли Аллоҳ дар маҳофили илмии арабӣ ва исломии тамоми ҷаҳон бо пазироӣ ва истиқболи гарм рӯбарӯ шуд, зеро муҳимтарин ва қавитарин ҳадисҳои набавиро дар бар мегирад, ки дар саҳеҳияти онҳо ба далели иттифоқи назари чандин пешвоёни ҳадиси саҳеҳ шакке нест. Инҳо ҳадисҳоеанд, ки мусулмон дар умури дин ва дунёяш ба онҳо ниёз дорад. Ман дар китоби «Сафват» ба ҳадисҳои марбут ба ақоид, ибодот, аҳком, ҳикматҳои набавӣ, тарғибу тарҳиб, фазоил, шамоил, одоб, илм, тиб, тафсир, хабарҳои фитнаҳо ва нишонаҳои қиёмат, тавсифи рӯзи растохез, биҳишту дӯзах ва ҳар ончи ба мусулмон дар дину дунёяш нафъ мерасонад, ва дигар мавоизу пандҳо тамаркуз кардам... то ин ки як марҷаи ҳадисии дастрас ва наздик ба дасти пажӯҳишгарон бошад ва ҳамчун китоби мустанад хидмат кунад, ки дар он ҳадисҳои мавриди иттифоқи пешвоёни ҳадис бо рамзҳои муҳимтарин тахриҷкунандагони онҳо, иншоаллоҳи таъоло, мушаххас шудаанд.

Ин китобест, ки бисёре аз олимон, муҳаддисон ва мутафаккирон бар он тақриз навишта, онро як марҷаи ҳадисии муосири мукаммал аз лиҳози дарбаргирии саҳеҳтарин ва қавитарин ҳадисҳои набавӣ аз назари санаду матн донистаанд. Ин китобест, ки қабл аз ман касе ба ин шева ва дар ин боб нанавишта буд. Пас аз чопи чордаҳуми он, бо вуҷуди аҳамият ва ҷойгоҳи илмияш ҳамчун марҷа ва феҳристи комили саҳеҳтарин ҳадисҳои набавии шариф барои касоне, ки мехоҳанд аз сиҳати ҳадисҳо мутмаин шаванд, мулоҳиза намудам, ки он бештар ба табақаи илмӣ ва фикрии донишҷӯёни илм, олимон ва муҳаддисон тааллуқ дорад. Бинобар ин, бо таваҷҷуҳ ба хоҳиши бархе аз бародарони аҳли илму фазл ва дархости онҳо барои хулоса кардани китоби «Сафват» — ба далели мавҷуд будани бархе ҳадисҳои такрорӣ, ки бо сабаби тафовути ибтидои ҳадис, зиёд будани як ё чанд калима ва ё ихтилофи ровиён дар матнҳо бо вуҷуди мутобиқат ё наздикии маъно омадаанд — мо онҳоро дар «Ҷомеъ-ул-калим» ҳазф кардем. Ин кор барои он сурат гирифт, то харидорӣ ва ҳифзи он барои касоне, ки қасди аз ёд кардан доранд, осон гардад. Аммо ҳар касе, ки маҷмӯаи ҳадисҳои бидуни шак саҳеҳро ба таври комил мехоҳад, бояд ба худи китоби «Сафват-ул-аҳодис-ин-набавийя-аш-шарифа» руҷӯъ кунад. Ҳадаф ин аст, ки китоби «Ҷомеъ-ул-калим-ин-набавий-аш-шариф» барои анвои мухталифи толибони илм ва омӯзандагони улуми динӣ ва дунявӣ дастрас бошад, то зебоиҳои ҳадисҳои Паёмбар ﷺ ва суханҳои ҷомеъ ва суннатҳои ӯ ошкор гардад. Агар муъмин ё ғайримуъмин ва мунаққид ба онҳо назар афканад, барояш он кушоиши раббоние, ки Аллоҳ ба Расули уммӣ ﷺ ато фармудааст, комилан равшан мешавад. Ин ҳадисҳо дар маҷмӯъ суханҳои ҳакимона ва ниҳоят зебоеанд, ки танҳо аз касе содир мешаванд, ки Аллоҳ ӯро барои раҳмат будан ба ҷаҳониён баргузидааст, чуноне ки Офаридгори Азза ва Ҷалла мефармояд: «Ва Мо туро ҷуз раҳмате барои ҷаҳониён нафиристодем». Ва худи ӯ ﷺ дар бораи худ фармудааст: «Ҳамоно ман раҳмати ҳадяшуда ҳастам». Ин ҳадисҳое, ки ин маъноҳоро таъкид мекунанд, бо ҳикматҳо, арзишҳо ва ахлоқи наҷиби исломӣ ва инсонӣ созгоранд, ки тамоми мутафаккирон ва олимони мунсифу шарифи ҷаҳон онҳоро қадр ва эҳтиром хоҳанд кард.

Ҳамчунин хостам ин ҳикматҳо ва осори гаронбаҳои Муҳаммадиро ба бародарони муҳоҷирамон дар кишварҳои ғурбат нигаронам, то кӯшиш кунанд онҳоро ҳамчун матнҳои муқаддаси исломӣ муаррифӣ намоянд. Аз ҳар кадоме аз онҳо, ки тавоноӣ дорад, хоҳиш мекунам, ки барои тарҷумаи он ба забонҳои зиндаи кишварҳояшон талош варзад. Ин иқдом заминае хоҳад буд барои пешкаш кардани андешаи бузурги исломӣ ҳамчун паёми ҷаҳонӣ, ки дар он раҳмату муҳаббат ва бародарӣ барои тарғибгарони ҳамзистии бар пояи сулҳ, адолат ва ахлоқи ҳамида нуҳуфта аст.

Аз он ҷо ки суннати Расули гиромӣ ﷺ дар бинои тамаддуни арабӣ ва исломӣ нақши беназиру хос дорад ва дар ташреъи исломӣ дорои ҷойгоҳи асосӣ мебошад, амри сареҳи илоҳӣ бар зарурати пойбандӣ ба таълимоти Мустафо ﷺ омадааст. Чуноне ки Аллоҳи Субҳонаҳу ва Таъоло дар китоби устувори худ мефармояд: «Ва ончиро, ки Расул ба шумо дод, бигиред ва аз ончи шуморо боздошт, даст бикашед». Ва Аллоҳ Азза ва Ҷалла ӯро хос гардонида, фармудааст: «Ва ҳамоно ту ба роҳи рост ҳидоят мекунӣ». Ва ба муъминон фармудааст: «Ба таҳқиқ барои шумо дар Расули Аллоҳ сармашқи некӯст, барои касе, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират умед дорад ва Аллоҳро бисёр ёд мекунад».

Инчунин Офаридгори Азза ва Ҷалла ба Расули гиромияш ﷺ амр кардааст, ки ончиро ба ӯ нозил шудааст, бирасонад ва фармудааст: «Эй Расул! Ончиро аз ҷониби Парвардигорат ба ту нозил шудааст, бирасон». Дар оятҳои дигар Ҳақ Ҷалла ва Ало баён мекунад, ки Зикри ҳакимро бар Расули гиромияш нозил кардааст, то онро барои мардум шарҳу тавзеҳ диҳад: «Ва бар ту Зикрро нозил кардем, то барои мардум ончиро ба сӯяшон нозил шудааст, баён кунӣ ва бошад, ки онҳо бияндешанд». Ва Ҳақ Таборака ва Таъоло таъкид менамояд, ки аз барҷастатарин сифатҳои муъмин пойбандӣ ба ончи Аллоҳ ва Расулаш ҳукм кардаанд, мебошад ва дар китоби устувораш мефармояд: «Ва ҳеҷ марди муъмин ва зани муъминро нарасад, ки чун Аллоҳ ва Расулаш кореро ҳукм кунанд, дар кори худ ихтиёре дошта бошанд. Ва ҳар кас Аллоҳ ва Расулашро нофармонӣ кунад, пас ба таҳқиқ ба гумроҳии ошкоре гумроҳ шудааст». Ва Субҳонаҳу ва Таъоло таъкид мекунад, ки Расули гиромӣ ﷺ аз рӯи ҳавову ҳавас сухан намегӯяд, балки бо ҳидояти ваҳйи илоҳӣ мегӯяд: «Ва аз рӯи ҳаво сухан намегӯяд». Ҳамчунин муъминонро ба итоати ӯ амр карда ва итоати Расулро ﷺ ба итоати Аллоҳ Азза ва Ҷалла пайваста, фармудааст: «Ва ҳар кас аз Аллоҳ ва Расул итоат кунад, пас онҳо бо касоне ҳастанд, ки Аллоҳ ба онҳо неъмат додааст, аз паёмбарон ва сиддиқон ва шаҳидон ва солеҳон; ва онҳо чӣ некӯ рафиқонанд». Ва оятҳои зиёди дигаре ҳастанд, ки мусулмонро ба пайравӣ аз таълимоти Расул ﷺ, дурӣ аз наҳиҳои ӯ ва чанг задан ба суннаташ бармеангезанд.

Шакке нест, ки Қуръони Карим сарчашмаи аввали ташреъи исломӣ аст ва суннати Паёмбар ﷺ аз гуфтору рафтор сарчашмаи дувум мебошад. Он тавзеҳдиҳандаи аҳкоми Қуръони Карим аст, ки омми онро хос, мутлақи онро муқайяд ва муҷмали онро тафсир мекунад. Балки он гоҳе дар ташреъи умуре, ки аслан дар Қуръони Карим наомадаанд, мустақил мебошад. Ба хотири ин ҷойгоҳ, олимон ва пешвоёни уммат ба он таваҷҷуҳи фавқулода зоҳир карда, дар ҷамъоварӣ ва танзими он гаронбаҳотарин дороии худро сарф намуданд. Онҳо дар ҷамъоварии ҳадиси набавӣ ва тартиб додани он мувофиқи мақсаду аҳдофи худ ҳунарнамоӣ карда, барояш сафарҳо намуданд ва ба тадвину боббандии он машғул шуданд.

Ин раванд бо иқдоми саҳобагони гиромӣ оғоз ёфт, ки ҳадиси шарифро дар синаҳои худ ҳифз намуда, онро дар умқи дилҳои худ ҷой доданд. Онҳо барои ҳифз ва итминон аз он бо ҳам сабқат мекарданд, зеро Расули гиромӣ ﷺ дар ибтидои даъват онҳоро аз навиштани ҳадис манъ карда буданд, то бо Қуръони Карим омехта нашавад. Вале баъдан он ҳазрат ﷺ ба бархе аз саҳобагон, монанди Алӣ ибни Абӯтолиб, Абӯшоҳ ва Ҷобир ибни Абдуллоҳ (раз) ва сипас ба Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос (раз) иҷозати китобат доданд. Ин иҷозат пас аз он буд, ки бархе саҳобагон Абдуллоҳро диданд, ки ҳар чизеро аз Расули Худо ﷺ мешунид, менавишт ва ба ӯ гуфтанд: «Оё ту ҳар чизеро, ки аз Расули Худо мешунавӣ, менавӣ, дар ҳоле ки Расули Худо инсон аст ва дар ҳолати хашму хушнудӣ сухан мегӯяд?» Ӯ ин матлабро ба Расули Худо ﷺ зикр кард ва он ҳазрат ﷺ фармуданд: «Бинавис! Саванд ба он касе, ки ҷони ман дар дасти Ӯст, аз ин (ва ба даҳони муборакашон ишора карданд) ҷуз ҳақ чизе хориҷ намешавад». Ин матлабро Абӯҳурайра низ таъкид карда, гуфтааст: «Ҳеҷ кас аз ёрони Паёмбар бештар аз ман ҳадис ривоят накардааст, магар Абдуллоҳ ибни Амр, зеро ӯ менавишт ва ман наменавиштам». Навиштаҳои Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос дар миёни саҳобагон машҳур гашт ва онро «Саҳифаи Содиқа» номиданд. Ҳамаи ин гувоҳи таваҷҷуҳи саҳобагони гиромӣ (раз) ва кӯшиши онҳо барои аз ёд ҳифз кардани гуфтору рафтори Расули гиромӣ ﷺ буд, то онро ҳамчун як равиши амалӣ ва суннати воқеӣ дар тамоми ҷузъиёти зиндагӣ қарор диҳанд. Дар ин кор ҳофизаи қавӣ ва дилҳои поки онҳо ва инчунин навиштани бисёре аз ҳадисҳо аз ҷониби бархе аз онҳо кумак кард, то ҷомеаи саҳобагон дар Мадинаи Мунаввара сурати комили нахустин ҷомеаи исломии пойбанд ба суннати шарифро ташкил диҳад. Сипас, ин ҳама тавассути саҳобагон (раз) ба ҷомеаҳои тобеин интиқол ёфт ва ровиёни бузурги тобеин ин ганҷинаҳои азим ва захираҳои гаронбаҳоро ба наслҳои оянда расониданд.

Вақте ки Ислом густариш ёфт ва давлати исломӣ вусъат пайдо кард ва саҳобагон дар шаҳрҳои мухталиф пароканда шуданд, ниёз ба тадвини ҳадис дар китобҳои мураттабу комил ба миён омад. Аз нахустин касоне, ки ба ин амр таваҷҷуҳ кард, халифа Умар ибни Абдулазиз буд, ки ба коргузорон ва олимони шаҳрҳо дастур дод, то ҳадисро ҷамъоварӣ ва тадвин кунанд. Аввалин касоне, ки ба ин кор иқдом карданд, Ибни Шиҳоб Зуҳрӣ (вафоташ 124 ҳиҷрӣ), Ибни Исҳоқ (вафоташ 151 ҳиҷрӣ) ва Суфёни Саврӣ (вафоташ 161 ҳиҷрӣ) буданд. Аз машҳуртарин китобҳое, ки аз он давра ба мо расидааст, «Муватто»-и Имом Молик (93-179 ҳиҷрӣ), сипас «Мусаннаф»-и Абдурраззоқ (вафоташ 211 ҳиҷрӣ) ва «Мусаннаф»-и Ибни Абӯшайба (вафоташ 235 ҳиҷрӣ) ва дигарон мебошанд. Сипас марҳалаи нави таснифи ҳадиси шариф оғоз шуд ва бархе аз олимон ҳар он чиро аз Расули Худо ﷺ ривоят шуда буд, ҷамъоварӣ карда, китобҳои «Муснад»-ро таълиф намуданд. Инҳо китобҳое ҳастанд, ки ҳадисҳои Расули Худо ﷺ-ро бо аснодашон бидуни тафовут байни саҳеҳ ва ғайри он дар бар мегиранд. Аз аввалин касоне, ки «Муснад»-ҳоро таълиф карданд, Имом Аҳмад (таваллуд 164 ва вафот 241 ҳиҷрӣ), Усмон ибни Абӯшайба (156-239 ҳиҷрӣ) ва дигарон буданд. Бархеи дигар танҳо ҳадисҳои саҳеҳро ҷамъоварӣ карда, аз ҳадисҳои заиф ҷудо намуданд. Аввалин касе, ки бо ин равиш китоб тасниф кард, Имом Бухорӣ (вафоташ 256 ҳиҷрӣ) ва сипас Имом Муслим (вафоташ 261 ҳиҷрӣ) буданд ва шуморе аз имомони бузург аз пайи равиши онҳо рафтанд. Баъд аз он таълифоти ҳадисӣ бо тамоми шаклу суратҳояш фарогир шуд, ки шомили «Муснад»-ҳо, «Саҳеҳ»-ҳо, «Сунан»-ҳо, «Мустадрак»-ҳо, «Мустахраҷ»-ҳо ва сипас «Ҷомеъ»-ҳо ва дигар китобҳои ҳадис ва истилоҳоти он бо анвоъ ва маротиби мухталифашон гардид. Инҳо дар маҷмӯъ баъдан ҳастаи илмҳои ҳадис, чи аз назари ривоят ва чи аз назари дироят, шуданд.

Ба мо нарасидааст, ки ягон илме аз илмҳо дар таърих аз пайвастагии аснод тавассути ровиёни боэътимод, одил ва дақиқкор ба ин мақоми волое, ки Суннати Набавӣ соҳиб шудааст, бархурдор бошад. Олимони уммат ва пешвоёни он ба ин амр таваҷҷуҳи фавқулода зоҳир карданд, то он ки тавонистанд китобхонаи азимеро ба вуҷуд оранд, ки дар таърих камназир аст. Онҳо дар ҷамъоварӣ ва тартиби ҳадиси набавӣ маҳорати хос нишон доданд ва ин кор аз рӯзҳои аввали даъвати набавӣ оғоз шуда буд. Имрӯз садҳо китоби ҳадис ба мо расидааст, ки аксари ин китобҳо ҳадисҳои саҳеҳ, ҳасан, заиф ва бархе ҳадисҳои мавзӯъро дар бар мегиранд.

Пинҳон намедорам, ки ман аз оғози ҳаёти фикрии худ ба мутолиа ва омӯзиши китобҳои суннат ва ҳадисҳо шавқи зиёд доштам. Бисёр вақт ҳангоми омӯзиш, таҳқиқ ва таҳлили ҳадисҳои Мустафо ﷺ худро дар ниҳояти шодмонӣ ва сурур меёфтам. Аммо он чизе, ки ин шодмонии маро халалдор мекард, мавҷудияти бархе ҳадисҳои мушкилофарин буд, ки бо мақосиди шариати дурахшон созгор набуданд. Ман борҳо аз олимон ва муҳаддисон хоҳиш мекардам, ки ба мо як китобе пешкаш кунанд, ки муҳимтарин ва қавитарин ҳадисҳои саҳеҳи набавиро, ки мусулмон дар дин ва дунёяш ба онҳо ниёз дорад, дар як ҷо гирд оварад. Зеро толибилме, ки дар китобҳои мухталифи ҳадис ба дунболи ҳадисе мегардад, аксаран худро дар муқобили маҷмӯаи бисёр бузурги ҳадисҳо мебинад, ки шумораашон аз сад ҳазор мегузарад ва назари имомон дар бораи дараҷаи саҳеҳӣ ё заифии ҳар кадоми онҳо мутафовит аст. Ман аз худ мепурсидам: чӣ гуна як мусулмон метавонад аз дуюмин манбаи муҳими шариати худ дар миёни даҳҳо ҳазор ҳадисе, ки ҳатто мутахассисон дар баҳрҳои он саргардон мешаванд, огоҳ гардад?!

Ин амр маро водор сохт, ки муҳимтарин китобҳои машҳури ҳадисро аз нигоҳи ривоят ва дироят аз нав омӯзам. Таҳқиқи хоксоронаи худро идома додам, то он ки дарёфтам, ки танҳо иддаи каме аз муҳаддисон дар китобҳои худ шарти саҳеҳ буданро гузошта ва барои қабули ҳадис қоидаву меъёрҳо муайян кардаанд. Муҳимтарини онҳо касоне ҳастанд, ки Имом Суютӣ дар муқаддимаи китоби худ «Ал-Ҷомеъ ал-Кабир» зикр карда ва ишора намудааст, ки китобҳои онҳо «бо нишони саҳеҳ мушаххас шудаанд». Ин матлабро бобои бузургворам, имом ва муҳаддис Муҳаммад ибни Ҷаъфар ал-Каттонӣ дар китоби худ «Ар-Рисола ал-Мустатрафа фӣ баёни машҳури кутуб ас-сунна ал-мушаррафа» таъкид карда, гуфтааст: «Ва аз ҷумлаи онҳо китобҳое ҳастанд, ки муаллифонашон дар онҳо ба саҳеҳ будан пойбанд шудаанд». Ин имомон вақт, мол ва кӯшиши гаронбаҳои худро сарф карданд, то аз дурустии ҳар як ҷузъиёти аз Паёмбар ﷺ нақлшуда итминон ҳосил кунанд. Аксари пешвоёни ҳадис бар он иттифоқ кардаанд, ки ҳадиси набавӣ ба се навъи асосӣ тақсим мешавад:

Саҳеҳ, ҳасан ва заиф. Ва ин аст тафсилоти онҳо:

Аввал: Ҳадиси саҳеҳ он аст, ки ровии одил ва дақиқкор аз ровии одил ва дақиқкори дигар то охири санад ривоят карда бошад ва он се қисм аст:

Ҳадиси мутавотир: он ҳадисест, ки гурӯҳи зиёде аз гурӯҳи зиёди дигар ривоят кардаанд, ба гунае ки иттифоқи онҳо бар дурӯғ аз рӯи ақл номумкин бошад.

Ҳадиси машҳур: он ҳадисест, ки ҳадди ақал се нафар аз ровиёни боэътимод онро ривоят кардаанд.

Ҳадиси оҳод: он ҳадиси саҳеҳест, ки дар ривояти он танҳо як ровии боэътимод танҳо мондааст.

Дувум: Ҳадиси ҳасан. Он ҳадисест, ки дорои ҳадди ақали сифатҳои пазируфташуда мебошад.

Севум: Ҳадиси заиф. Он ҳадисест, ки ҳеҷ яке аз сифатҳои пазиришро надорад ва он дорои қисмҳои зиёд аст.

Аммо ҳадисҳои қудсӣ: онҳо ҳадисҳое мебошанд, ки Паёмбар ﷺ аз Парвардигори Азза ва Ҷалла ривоят мекунад. Ин ҳадисҳо низ монанди дигар ҳадисҳои набавӣ дорои навъҳои саҳеҳ, ҳасан, заиф ва баъзе мавзӯъ (сохташуда) мебошанд.

Дар партави ин мутолиоти густурдаи ҳадисшиносӣ, ман дар китоби аввалини худ «Сафват ал-аҳодис ан-набавийя» (Баргузидаи ҳадисҳои набавӣ) бар ҳадисҳое тамаркуз кардам, ки чанде аз имомони ҳадиси саҳеҳ бар дурустии онҳо иттифоқ намудаанд. Зеро вақте ки ҳадис бо тахриҷи чандин пешвоёни ҳадиси саҳеҳ — бо вуҷуди тафовути андешаҳо, маконҳо ва замонҳояшон — муҳр зада мешавад, ин ба он маъност, ки ҳар яке аз онҳо тамоми талоши худро барои итминон аз дурустии нисбати он ба Паёмбари гиромӣ ﷺ ба харҷ додаанд. Ин амр ба тавсиқи он ҳадис ҷанбаи фикрӣ, ҷуғрофӣ ва таърихӣ мебахшад ва дар натиҷа, ҳадисҳои китоби «Сафват ал-аҳодис»-ро ба мартабаи яқини қатъӣ дар мавриди сиҳат ва нисбати онҳо ба Паёмбари гиромӣ ﷺ мерасонад. Зеро имкон надорад, ки ҳамаи онҳо бар хато ё осонгирӣ иттифоқ кунанд ва ё бар ҳамаи онҳо ба таври муштарак ҳадиси сохтае дароварда шавад. Барои мисол, вақте медонем, ки ҳадиси шарифи «Амал кунед, зеро барои ҳар кас он чизе, ки барояш офарида шудааст, осон гардидааст»-ро беш аз даҳ нафар аз имомони бузурги ҳадиси саҳеҳ овардаанд, ин моро ба он водор мекунад, ки қатъан онро аз саҳеҳтарин ҳадисҳои саҳеҳ бидонем.

Аз ин рӯ, ман гуфтам, ки эътимоди мо ба саҳеҳияти ягон ҳадис бо афзоиши шумораи ривояткунандагони он аз миёни пешвоёни ҳадиси саҳеҳ зиёд мешавад. Ин маҷмӯаи олиҷаноби ҳадисҳо, ки шуморе аз пешвоёни саҳеҳ бар дурустии онҳо иттифоқ кардаанд, тақрибан чаҳор ҳазор ҳадисро дар бар мегирад, ки шохаҳои шариати дурахшонро аз ақидаҳо, ибодатҳо, муомилаҳо, муҷозотҳо, одоб, ахлоқ, идора ва ғайра фаро гирифтаанд. Ҳамаи онҳо бо Қуръони Карим, мақсадҳо ва устуворҳои шариати дурахшон ё илми қатъии собитшуда мухолифат надоранд.

Ман дар ин китоби худ нишонаҳои пешвоёнро мувофиқи қадимияти замониашон овардаам ва дар зер муҳимтарин рамзҳоеро, ки барои пешвоёни ҳадис (разӣ Аллоҳу анҳум) интихоб кардаам ва аксари пешвоёни ҳадис бар онҳо иттифоқ доранд, зикр мекунам:

(Х) барои Бухорӣ, (М) барои Муслим, (Қ) барои ончи миёни онҳо муттафақун алайҳ аст, (Д) барои Абӯдовуд, (Т) барои Тирмизӣ, (Н) барои Насоӣ, (Ҳ) барои Ибни Моҷа, (Чаҳоргона) барои ин чаҳор нафар, (Сегона) барои онҳо ба ҷуз Ибни Моҷа, (Ҳм) барои Аҳмад ибни Ҳанбал дар Муснадаш, (Ам) барои зиёдаҳои писараш Абдуллоҳ, (К) барои Ҳоким дар Мустадракаш, (Ҳб) барои Ибни Ҳиббон дар Саҳеҳаш, (Хз) барои Ибни Хузайма дар Саҳеҳаш, (Тб), (Тс), (Тс) барои Табаронӣ дар Кабир, Авсат ва Сағир, (С) барои Саид ибни Мансур дар Сунанаш, (Хд) барои Бухорӣ дар Ал-Адаб, (Тх) барои Бухорӣ дар Таърих, (З) барои Зиёуддини Мақдисӣ дар Ал-Мухтора, (Фай) барои Шофеӣ дар Муснадаш, (Ш) барои Ибни Абӯшайба дар Муснади Мусаннаф, (Аб) барои Абдурраззоқ дар Ал-Ҷомеъ ва Ал-Мусаннаф, (А) барои Абӯяъло дар Муснадаш, (Қт) барои Дорақутнӣ дар Сунан ва Афрод, (Фр) барои Дайламӣ дар Фирдавс, (Ҳл) барои Абӯнуайм дар Ҳиля, (Ҳб, Ҳқ) барои Байҳақӣ дар Шуъабул-имон, Сунан, Маърифа, Далоилун-нубувва ва Асмо ва сифот, (Ад) барои Ибни Адӣ дар Ал-Комил, (Ақ) барои Уқайлӣ дар Зуафо, (Хт) барои Хатиб дар Ал-Ҷомеъ ва Таърих, (Мӣ) барои Доримӣ дар Сунанаш, (Т) барои Таёлисӣ дар Муснадаш, (Кр) барои Ибни Асокир дар Таърихаш, (Бз) барои Баззор дар Сунанаш.

Ман ин шоҳкорҳои ҳадисҳои набавиро аз китоби худ «Сафват ал-аҳодис ан-набавийя аш-шарифа» интихоб кардам ва онро «Ҷавомеъ ал-калим ан-набавий аш-шариф» номидам. Дар он баргузидаи баргузидаҳо ва қуллаи шоҳкорҳои ҳадисӣ мавҷуд аст, ки бузургии Паёмбари Карим ﷺ, ҳикмат, илм, ҷаҳонишамулӣ, ҳилм, шуҷоат, муборизаи ӯ бо зулму золимон ва барқарор кардани ҳаққу нест кардани ботилро тасдиқ мекунанд, то чароғи роҳе барои фарзандони мо ва тамоми уммат бошад.

Ман аз Аллоҳ содиқона умедворам, ки барои Исломи бузург ба таври умум ва барои суннати набавии шариф ба таври хос, амали ҷалиле пешкаш карда бошам, ки иншоаллоҳ дар муттаҳид кардани сафи мусулмонон саҳм гузорад ва Исломро бо рӯҳонияти ҷовидонааш ба қалбҳои фарҳангиён ва ақлҳои мутафаккирони шариф дар шарқу ғарби замин наздик созад. Ва Аллоҳ ҳақро мегӯяд ва Ӯст, ки ба роҳи рост ҳидоят мекунад. Ва сипос Аллоҳеро, ки фармудааст: «Ва болотар аз ҳар соҳиби илме, доное ҳаст». Ва салом бар шумо ва раҳмату баракати Аллоҳи Мутаол бод.

Профессор доктор Абдулқодир ал-Маккӣ ал-Каттонӣ
Мушовир ва профессори муҳандисӣ ва таҳсилоти олии исломӣ

Фармуд ﷺ: «Аллоҳ рӯшанӣ бахшад ба касе, ки аз мо чизе шунид ва ончиро чун шунида ба дигарон расонд; ки шояд касе, ки ба ӯ расонида мешавад, бештар дарк кунад аз касе, ки шунидааст.»