Qadarga imon
Islomda qadarga imon majburlik yoki beparvolik demak emas; balki bu Allohning iradasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tan olishdir. Allohning adolati insonlarning cheklangan mezonlari bilan o'lchanmaydi; masalan, shogird ustozi tomonidan berilgan tarbiya zulm deb ko'rishi mumkin, holbuki bu uning manfaatiga xizmat qiluvchi haqiqiy adolatdir. Allohning taqdirlari bizga sirli yoki noaniq tuyulishi mumkin, lekin ularning mohiyati hikmat va adolatdan iborat bo'lib, biz ularning barcha jihatlarini to'liq anglab yetolmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda ato etgan, va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Majburlikni anglatgan matnlar odatda bandaning qo'liga kirmaydigan, koinotga oid voqealarga ishora qiladi — bunday masalalar uchun bandaning javobi so'ralmaydi; holbuki savob va jazoga olib keladigan amallar insonning tanlovida. Shunday ekan, hidoyat va dalolat insonning o'z sa'y-harakatlari va erkin iroda bilan tanlagan amallari natijasidir.
Soliḥ salaf qadarga imonni mehnat va jihodga, hamda imkoniyatlardan foydalanishga turtki sifatida ko'rishgan; ular rizq va umr oldindan belgilanganini tushunib, mehnat qilib, Allohga tawakkul qilishgan — beparvolik yoki dangasalik bilan emas. Qadarga suyanib mas'uliyatdan qochish yoki gunohni oqlash esa asossiz bahona; chunki inson o'z g'aybini bilmaydi va ko'pincha nafsining vasvasasiga beriladi, shuning uchun Allohning amrlarini tark etishga hech kimda haqiqiy uzr yo'q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.