Имон ба тақдир
Имон ба тақдир дар Ислом маънои маҷбурӣ ё беамаливу танбалиро надорад, балки он иқрор ба хости Худованд ҳамроҳ бо эътирофи масъулияти инсон аст. Адолати Худоро бо меъёрҳои ноқиси башарӣ санҷидан мумкин нест; ҳамон гуна ки шогирд тарбияи муаллимашро зулм мепиндорад, дар ҳоле ки он ба манфиати ӯ ва айни адолат аст, тақдироти Худо низ метавонад ба назари мо печида намояд, аммо дар асл онҳо ҳикмату адолате ҳастанд, ки мо тамоми ҷанбаҳои онҳоро дарк карда наметавонем.
Худованд ба инсон ақлу ирода ато кардааст ва ӯро танҳо дар доираи тавоноӣ ва ихтиёраш ба ҷавобгарӣ мекашад. Оятҳо ва ҳадисҳое, ки гӯё ба маҷбурӣ ишора мекунанд, ба умури умумие марбутанд, ки аз тавони мо берунанд ва банда барои онҳо пурсида намешавад. Аммо аъмоле, ки сабаби савобу ҷазо мешаванд, дар доираи ихтиёри инсон қарор доранд. Аз ин рӯ, ҳидоят ва гумроҳӣ натиҷаи кӯшишу талош ва аъмоли худи шахс аст, ки бо иродаи озоди худ интихоб кардааст.
Гузаштагони солеҳ имон ба тақдирро ангезае барои кор, кӯшишу талош ва аз пайи сабабҳо шудан қарор дода буданд. Онҳо бовар доштанд, ки ризқу аҷал муайян шудааст, аз ин рӯ, бо ҷиддият кор мекарданд ва бе танбаливу сустӣ ба Худо таваккул менамуданд. Аммо баҳона овардани тақдир барои сафед кардани камбудӣ ё гуноҳ як далели сусту радшуда аст, зеро инсон ғайбро намедонад, балки танҳо аз пайи ҳавову ҳаваси худ меравад. Бинобар ин, ҳеҷ кас барои тарк кардани он чи ки Худо ба он амр кардааст, узре надорад.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.