ካብ መጽሓፍ «ህይወት ሰሓባ»
ነብይኻ ፍለጥ
ኣላህ ካብ ኩሎም ይሕጎሰሎም
﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ﴾
ኣገባብ ንባብ
ታሪኽ ከም ምርጫ
ነቲ ፍጻመ እነንብቦ፡ እቲ ሰሓባ ዝገበሮ ምርጫ ንምርዳእ፡ እሞ እቲ ምርጫ ድማ እንታይ እምነትን ስነ-ምግባርን ከም ዝገለጸ ንምርዳእ እዩ።
ዜና ሓላፍነት እዩ
እቲ ሓበሬታ ምስ ምንጩን ደረጃኡን ይቐርብ፣ ኣብ መንጎ እቲ ሓበሬታን ቀሊል ዝኾነ ምብራህን ድማ ፍልልይ ይግበር።
ፍልጠት ከም ኣብነት
ዕላማኡ፡ እቲ ታሪኽ ትርጉም ሓቅነትን ትዕግስትን ምሕረትን ናብ ህይወት ኣንባቢ ንምቕራብ እዩ፣ ከም ርሑቕ ታሪኽ ኮይኑ ንኽቕጽል ኣይኮነን።
ንሰሓባ ምፍላጥ፣ ኣስማትን ታሪኻትን ምእካብ ጥራይ ኣይኮነን፤ የግዳስ፣ ካብ ረሱል ﷺ ወሕይ ዝተቐበሉን እምነት ናብ ህይወት ዝቐየሩን ወለዶ ብቕንዕና፣ ብመስዋእቲ፣ ብጽንዓትን ብምሕረትን ዝርአ ህይወት ምቕራብ እዩ።
መጽሓፍ «ህይወት ሰሓባ» ንዜናታቶም ኣብ ሰለስቲኡ ክፍላቱ የቕርብ: ካብ ጻውዒት፣ መብጽዓ፣ ስደት፣ ደገፍን ጅሃድን ክሳብ ሓድነት ቃል፣ ምውጻእ ገንዘብ፣ ምስ ስምዒታትን ስነ-ምግባርን ምግጣም፣ ድሕሪኡ ድማ እምነት፣ ኣምልኾ፣ ፍልጠት፣ ዝክር፣ ዱዓ፣ ስብከታትን ምኽርታትን ደገፋትን። ካብዚ ኣገባብ እዚ እያ እዛ ገጽ እዚኣ እትጅምር: ንሰብኡትን ኣንስትን ብዝገበርዎም ተግባራት ንፈልጦም።
እዚ ታሪኽ ናይቶም ጻውዒት እስልምና ዝመጸቶም ሰባት እዩ፣ ብእኣ ኣሚኖም፣ ብልቦም ድማ ኣረጋጊጾም፣ ናብ ኣላህን ረሱሉን ምስ ተጸውዑ ድማ ቃሎም እዚ ጥራይ እዩ ነይሩ: ﴿ረቢና ኢንና ሰሚዕና ሙናዲያን ዩናዲ ሊል-ኢማን ኣን ኣሚኑ ቢረቢኩም ፈኣመና﴾።
ዝተመርጹ ዛንታታትን ኩነታትን
35 ዛንታታት ካብ ሰለስቲኡ ክፍላት ዝተወስዱ፣ ብቐሊል ቋንቋ ተመሊሶም ተተርኺቦም፣ ምስ መወከሲን ደረጃ ዜናን ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዛንታ ተዘርጊሑ።
ምሕረት
ሓደ ኻብ ሰሓባዊያን ንኻልእ ሰብ ቅድሚ ባዕሉ ዘድልዮ ነገራት ዘቕርበሉን፣ ንኻልእ ሰብ ዝጠቅም ነገር ከም ተግባራዊ ምርጫ ዝገብረሉን ኩነታት።
ዛንታ 13 — ክፋል ቀዳማይ — ምርጫ
ግማሽ ገንዘብ ክትወስድ ኣየድልን እዩ
ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍን ሳዕድ ኢብን ኣር-ረቢዕን (ኣላህ ይርሓሞም)
ነቢዩ ﷺ ኣብ መንጎ ስደተኛታትን (ሙሃጂሪን) ደገፍትን (ኣንሳር) ሓውነት ምስ መስረቱ፣ ኣብ መንጎ ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍን ሳዕድ ኢብን ኣር-ረቢዕን ሓውነት መስረተ። ሳዕድ ነቲ ስደተኛ ሓዉ ገንዘቡ ክካፈሎ ሓተቶ፣ ካብቶም ኣንሳር ዝበዝሐ ገንዘብ ከም ዘለዎ ድማ ገለጸሉ፣ ከምኡ’ውን ካብ ክልተ ኣንስቱ ሓንቲ ድሕሪ ምውዳእ እዋን ምጽናሓ (ዒዳ) ክፈትሓን ንሱ ድማ ከምርዖን ሓተቶ። እዚ ምሕታት እዚ ናይ ሓቀኛ ምርጫ ምልክት እዩ ነይሩ እምበር ናይ ምትሕብባር ኣይነበረን፤ ንሓዉ ካብ ስደት ዝመጸ ምዃኑን ዘድልዮ ነገራትን ከርሕቖ ስለ ዝደለየ። ዓብዱረሕማን ግን ኣመስገኖን ኣብ ስድራቤቱን ገንዘቡን በረኸት ክህቦ ጸለየሉ፣ ድሕሪኡ ድማ ንኽሰርሕን ንኽረብሕን ብዛዕባ ዕዳጋ ሓተተ፣ ናብ ዕዳጋ በኒ ቀይነቃዕ ድማ ተመሪሑ። እዛ ዛንታ እዚኣ ልግሲ ናይ መዕቆቢ ዝሃበን ክብሪ ናይ ዝመጸን ትሕዝቶ እያ፡ እቲ ኣንሳሪ ዝፈትዎ ሃበ፣ እቲ ስደተኛ ድማ ልግሲ ሓዉ ንምጽዓር መተካእታ ኣይገበሮን።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ምርጫ ናይ ሓገዝ ደገ ይኸፍት፣ ክብሪ ድማ ነዚ ንዘላቒ ድሌት ምትካል ኣብ ክንዲ ምድላው ንናጻ ዓቕሚ ንምህናጽ ይጥቀመሉ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዓብዱል-ራሕማን ኢብን ዓውፍ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙሃጂሩን። ብንግድን ልግስን ዝፍለጥ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ ድማ እዩ ነይሩ።
- ሳዕድ ኢብን ኣል-ረቢዕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም መራሕቲ ኣንሳር ካብ ኣል-ኸዝራጅ፣ ነብዩ ﷺ ኣብ መንጎኡን ዓብዱል-ራሕማን ኢብን ዓውፍን ኣሕዋት ገበሮም። ኣብ ዕለት ኡሑድ ሰማእት ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 459፣ ምዕራፍ ኣል-ሙኣኻት
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍ (ኣላህ ይርሓሞ)
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 17 — ክፋል ካልኣይ — ልግሲ
ምግቢ ጋሻ ኣብ ሓዳር ሓደ ድኻ
ሓደ ሰብ ካብ ኣንስዋርን ሰበይቱን ረዲየላሁ ዓንሁማ
ሓደ ሰብ ናብ ነብዩ ﷺ መጺኡ ብጥሜት ከም ዝሳቐይ ነገሮም። ነብዩ ﷺ ድማ ኣብ ገዛኦም ዝህብዎ ነገር ኣይነበሮምን። ስለዚ ድማ፡ “ሎሚ ምሸት ነዚ ሰብ እዚ ዝቕበሎ መን እዩ፧ ኣላህ ይምሓሮ።” በሉ። ሓደ ሰብ ካብ ኣንስዋር ተንስአ እሞ ናብ ቤቱ ወሰዶ። ኣብኡ ድማ ንቖልዑ ጥራይ ዝኸውን ምግቢ ረኸቡ። እቶም ሰብ ሓዳር ድማ ንቖልዑ ከድቅሱዎምን ንምግቦም ድማ ንጋሻ ክህቡዎን ተሰማምዑ። እታ ሰበይቲ ድማ ንመብራህቲ ኣጥፍኣቶ፡ ከም ዝተበላሸወ ኮይኑ ክርአ፡ ጋሻ ድማ ምሳኦም ከም ዝበልዑ ክሓስብ። ንሳቶም ብጥሜት ሓደሩ፡ ንሱ ድማ ጸገበ። ምስ ወግሐ ድማ ነብዩ ﷺ ኣላህ ብግብሮም ከም ዝተገረመ ነገሮም። ብዛዕባ ከምዚ ዝኣመሰለ ተግባር ድማ፡ ﴿ንሳቶም ድማ ንነፍሶም ይመርጹ፡ እኳ ደኣ ንሳቶም ድኻታት እንተኾኑ እውን።﴾ ዝብል ኣንቀጽ ወረደ። እቲ ቅኑዕ ሓዲስ ነቲ ስም ኣይጠቐሰን፡ ስለዚ እታ ዛንታ ናብ ፍሉይ ሰብ ኣይትውሰድን።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ልግሲ ብዙሕነት ኣይሓትትን እዩ፤ ንሕና ትርጉም ድኽነት እንፈልጥ እኳ እንተኾና፡ ክብሪ እቲ ሓታቲ ክንሕሉ ከለና እዩ ዝረአ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣል-ኣንሳሪን ሰበይቱን ረዲየላሁ ዓንሁማ
ሓደ ሳሓቢ ኣንሳሪን ሰበይቱን ንዕዱም ረሱል ኣላህ ﷺ ኣዕረፉዎ፣ ንምግቢ ደቆም ድማ ሃቡዎ፣ ንሳቶም ድማ ጥሙያት ሓደሩ። እቲ ቅኑዕ ጸብጻብ ስሞም ኣይጠቐሰን፣ ስለዚ ብዘይካ ናብ ፍሉይ ስም ምምልካት ብኣቋውሞኦም ምግላጽ ይኣክል እዩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ ٤١٢–٤١٣፣ ምዕራፍ ኢሳር
መወከሲ: ሰሒሓይ ኣል-ቡኻሪ ወሙስሊም ካብ ኣቡ ሁረይራ ረዲየላሁ ዓንሁ
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ማስታወሻ: እቲ ቅኑዕ ሓዲስ ነቲ ጋሻን ሰበይቱን ኣይሰመዮምን፤ ስለዚ ድማ ምስ ኣቡ ጠልሓ ወይ ኣም ሱለይም ከነተሓሕዞ ኣይደለናን፡ እኳ ደኣ ኣብ ገለ መንገዲታት ስማት እንተተጠቕሰ እውን።
ዛንታ 22 — ክፋል ሳልሳይ — ልግሲ
ካብ ረሱል ኣላህ ﷺ ልዕል ኣይንኸውንን
ኣቡ ኣዩብን ኣም ኣዩብን ኣል-ኣንሳርያን (ኣላህ ይርሓመሎም)
ነቢይ ﷺ ናብ መዲና ምስ መጹ፡ ኣብ ገዛ ኣቡ ኣዩብ ኣል-ኣንሳሪ ሰፈሩ። መጀመርታ፡ ንዝበጽሖም ሰብ ቀሊል ምእንቲ ክኸውን፡ ታሕተዋይ ደርቢ መረጹ። ኣቡ ኣዩብን ኣም ኣዩብን ኣብ ላዕለዋይ ደርቢ ምስ ደቀሱ፡ ካብ ረሱል ኣላህ ﷺ ልዕል ምዃኖም ሓፍረት ተሰምዖም። ስለዚ፡ ኣብ ሓደ ወገን ክፍሊ ኮፍ በሉ። ድሕሪኡ፡ ሓደ ማይ ዝመልአ ኣቕሓ ካብኦም ወደቐ፡ ንሳቶም ድማ ናብኡ ዝበጽሕ ነገር ከይህሉ ብምፍራህ ብቕልጡፍ ኣንቀጹዎ። ናብ ላዕለዋይ ደርቢ ክሰጋገር ሓተቱዎ፡ ድሕሪኡ ድማ ብዙሓት ሰባት ክበጽሑዎ ምስ ጀመሩ ሰገሩ። እዚ ዛንታ እዚ፡ ምቾት ጋሻን መሰሉን ቅድሚ ምቾት በዓል ቤት ከም ዝቐድም ዘርኢ ስነ-ምግባር ምቕባል ጋሻ የርኢ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ምኽባር ጋሻ ማሕበራዊ መግለጺ ጥራይ ኣይኮነን፤ ኣብ ዝጸበበ ኩነታት እውን እንተኾነ፡ ንምቾቱን መሰሉን ዝግበር ተግባራዊ ኣቓልቦ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ ኣዩብ ኣል-ኣንሷሪ ረዲየላሁ ዓንሁ
ኻሊድ ኢብን ዘይድ ኣል-ኣንሷሪ፣ ነብዩ ﷺ ናብ መዲና ምስ መጹ ኣብ ቤቱ ሰፈሩ። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉን ክሳብ ኣብ ውግእ ቁስጥንጢንያ ዝሞት ጅግና ኮይኑ ቀጺሉ።
- እም ኣዩብ ኣል-ኣንሷሪያ ረዲየላሁ ዓንሃ
ሰበይቲ ኣቡ ኣዩብ ኣል-ኣንሷሪን ሓንቲ ካብተን ሰሓባትን፣ ቤታ ንነብዩ ﷺ ኣብ ግዜ ሂጅራ ንምቕባል ተኻፊላ። ኣብ ዜናታት ናይ መጀመርታ ምቕባል መልእኽተኛ ﷺ ኣብ መዲና ትጥቀስ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባህ፡ ሳልሳይ ክፋል፡ ገጽ 29–31፡ ምዕራፍ ፍቕሪ ነቢይ ﷺ
መወከሲ: ኣጥ-ጠበራኒ ሓቢሩዎ፡ ኣብ ገዛ ኣቡ ኣዩብ ምውራዱ ድማ ብሓቂ ተረጋጊጹ ኣሎ።
ደረጃ ኣርትዖት: መበቆሉ ዝተረጋገጸን ዝተፈላለዩ ዝርዝራትን
ማስታወሻ: ኣብ ገዛ ኣቡ ኣዩብ ﷺ ምውራዱ ብሓቂ ተረጋጊጹ ኣሎ። ዝርዝራት ኣብ ሓደ ወገን ክፍሊ ምጽናሕን ኣቕሓ ማይን ግን ኣብ ምንጭታት ሲራን መዝገበ-ቃላትን ብሰንሰለት ሓዲስ ዝተነገሩ እዮም፡ እዚ ድማ ጥንቃቐ የድልዮ።
ዛንታ 27 — ክፋል ቀዳማይ — ትብዓት
ንረሱል ኣላህ ﷺ እትከላኸል ኢድ
ጠልሓ ኢብን ዑበይዱላህ ረዲየላሁ ዓንሁ
ኣብ እዋን ውግእ ኡሑድ፡ ውግእ ኣዝዩ ምስ ደረኸን ቦታ ረሱል ኣላህ ﷺ ምስ ተቓልዐን፡ ጠልሓ ኢብን ዑበይዱላህ ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ ጥቓኡ ጸኒዑ፡ ንዕኡ ካብ ሓደጋ እናከላኸለ ክሳብ ዝቑሰል ጸንሐ። ኣብ ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ እቲ ኢዱ ዝተሰናኸለ ወይ ዝተጎድአ ንነብዪ ﷺ እናከላኸለ ከሎ ምዃኑ ተረጋጊጹ ኣሎ። ከምኡ’ውን ሰሓባ ብዛዕባ እቲ ኣብታ መዓልቲ ዝገበሮ ኣመስጊኖምዎ። ብዛዕባ ቍጽሪ ቁስሉን ተኸታታሊ ምንቅስቓስ ኣብ ሜዳን ግና፡ ዜናታት ብዝተፈላለየ ኣገላልጻ ይገልጽዎ። እቲ ርግጽ ዝኾነ ግን፡ ኣብ ኣዝዩ ጽንኩር እዋን ንርእሱን ንኢዱን ከም ጋሻ ምቕራቡ እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ትብዓት ማለት ንጉድኣት ምድላይ ኣይኮነን፡ የግዳስ ምርጫታት ምስ ጸበቡ፡ ነቲ እምነት ዝተዋህበና ህይወት ንምክልኻል እንኽእሎ ምሃብ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ጣልሓ ኢብን ዑበይድ ኣላህ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ኣብ ኡሑድ ተሳቲፉ ንነብይ ﷺ ተኸላኺሉ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ እውን ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الأول، باب غزوة أُحد والدفاع عن رسول الله ﷺ
መወከሲ: صحيح البخاري عن قيس بن أبي حازم في إصابة يد طلحة يوم أُحد
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ማስታወሻ: እቲ ንነብዪ ﷺ ምክልኻሉን ኢዱ ምጉዳኡን ኣብ ቡኻሪ ርግጽ እዩ፤ ቍጽሪ ቁስሉን ገለ ዝርዝራት ንነብዪ ﷺ ምጽዋሩን ግና ኣብ ታሪኻዊ ጽሑፋት ይፈላለ፡ ስለዚ ሓደ ዘይተሰጋገረ ትርኢት ተገይሩ ኣይተወሰደን።
ዛንታ 29 — ክፋል ካልኣይ — ትሕትና
መዓልቲ ትንሳኤ ጾርካ ክጸረልካ
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ረዲየላሁ ዓንሁ)
ታሪኻት ከም ዝገልጽዎ፡ ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ሓደ ምሸት ንህዝቢ ክምርምር ወጸ። ሓዊ ረኣየ፡ ሓንቲ ሰበይትን ህጻናትን ብጥሜት ክበኽዩ ድማ ረኸበ። ክሳብ ዝድቅሱ ንምህዳኦም ኣብ ሓደ ማዕከን ማይ ዝመልአ ሸክላ ኣንቢራ ነበረት። ንሱ ድማ ናብ መኽዘን መግቢ ብቕልጡፍ ከደ፡ ሓርጭን ስብሕን ኣብ ድሕሪኡ ጾረ፡ ኣገልጋሊኡ ኸኣ ክጸረሉ ኣበየ። ድሕሪኡ ድማ ንህጻናት ክሳብ ዝበልዑን ዝስሕቁን ኣብሰለሎም። ስልጣኑ ኣብ መንጎኡን ኣብ መንጎ ምጽዋር መግቢን ምድላው ምግቢን ዕንቅፋት ኣይረኣየን፤ ብኣንጻሩ፡ ጥሜት እታ ስድራቤት ምብጻሑን ስርሑን ዝሓትት ሓላፍነት ኮይኑ ተሰምዖ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ትሕትና ኣብ ሓላፍነት ዝርአ ባህሪ ጥራይ ኣይኮነን፤ ትእዛዝ ምሃብ ጥራይ ዘይበቅዕ እንተኾይኑ፡ ንጉድኣት ንምእላይ ባዕልኻ ምጽዋር እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስሓባ፡ ካልኣይ ክፋል፡ ምዕራፍ ምሕጋዝ ድኻታትን ምምርማር ህዝቢን
መወከሲ: ኣኽባር ዑመር ኣብ ኢብን ሳዕድ፡ ኣቡ ኑዓይም፡ ኣል-በይሓቂ ኣብ ደላይል ኣን-ኑቡዋ ብብዙሕ ሰነዳትን ቃላትን
ደረጃ ኣርትዖት: ሰነዱ ዘይተረጋገጸ
ማስታወሻ: እዛ ዛንታ ኣብ ታሪኻዊ ጽሑፋት ፍልጥቲ እያ፡ ግናኸ ኣገባባን ዝርዝር ቃላታን መጽናዕቲ ዝሓትት እዩ እሞ ኣብ ክልቲኡ ሰሒሕ ዝተጠቕሰ ሓዲስ ኣይኮነን፤ ብሓፈሻዊ ሓበሬታ ምምርማር ዑመርን ምጽዋር መግቢኡን ተሰሪሓ እያ።
ምሕብባር
ሰሓባዊያን ንዕላማታት ፍልጠት ንምርካብ፣ ንሓባራዊ ማሕበረሰብ ንምግልጋል፣ ከምኡ’ውን ሓባራዊ ሓላፍነት ንምስካም ብሓባር ዝሰርሑሉ ዝነበሩ ኩነታት።
ዛንታ 8 — ክፋል ካልኣይ — ሓባራዊ ሓላፍነት
ብዘይ ምኽሪ ውሳነ የለን
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብን ኣህለ-ሹራን (ረዲየላሁ ዓንሁም)
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ምስ ተወግአን ቁስሉ ናብ ሞት ከም ዝመርሖ ምስ ፈለጠን፣ ንሰባት ብዛዕባ ኸሊፋነት ሓተተ፣ ግን ነቲ ጉዳይ ናብ ውርሻ ወይ ንሓደ ስም ምምዳብ ኣይቀየሮን። ሽዱሽተ ካብ ዓበይቲ ሰሓባ ሰየመ፣ ነብዩ ﷺ ድማ ብኣኦም ተሓጒሱ ከም ዝሞተ ገለጸ፣ ምርጫ ድማ ኣብ መንጎኦም ገበሮ። ወዱ ዓብዱላህ ድማ ካብ ርእይቶኡ ንምጥቃም ኣብ ምኽሪ ኣእተዎ፣ ድሕሪኡ ድማ ንሱ ካብቲ ጉዳይ ምንም ከም ዘይብሉ ብንጹር ገለጸ፣ ምእንቲ ድማ ምትእስሳር ኸሊፋ ናብ መንገዲ ምግዛእ ከይቅየር። ድሕሪ ሞቱ፣ ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍ ንሓላፍነት ምምኻር ተረከበ፣ ንሰባት ሓተተን ነቲ ጉዳይ ንነዊሕ እዋን መርመረን፣ ክሳብ ምርጫ ናብ ዑስማን (ረዲየላሁ ዓንሁማ) ዝበጽሕ። ዋጋ እቲ ኩነታት ኣብ ስም እቶም ሽዱሽተ ጥራይ ኣይነበረን፣ የግዳስ ሓደ ሰብ ተጽዕኖ ክገብር ዝኽእል ዝነበረ፣ ኣገባብ ምትሕልላፍ ካብ ውልቃዊ ድሌቱ ዝሰፍሐ ገበሮ፣ ሓላፍነት ውሳነ ድማ ኣብ ኣህለ-ሹራ ኣትረፎ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ሓላፍነት ዝስምዖ መራሒ ምትሕልላፍ ሓላፍነት ብኸምኡ ከይተሓዝ ይገብር።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
- ኣሕል ኣል-ሹራ ኣል-ሲታ ረዲየላሁ ዓንሁም
እዞም ሽዱሽተ ዑስማን፣ ዓሊ፣ ጠልሓ፣ ዙበይር፣ ሳዕድ ኢብን ኣቢ ወቓስን ዓብዱል-ራሕማን ኢብን ዓውፍን እዮም። ዑመር ድማ ንኸሊፋነት ኣብ መንጎኦም ክምረጽ ገበሮም። ብመሰረት ሓበሬታ ዑመር፣ እዞም ሽዱሽተ ነብዩ ﷺ ብኣኦም ክረድእ ከሎ ዝሞተሎም ዓበይቲ ሳሓባ እዮም።
- ዓብዱላህ ኢብን ዑመር ረዲየላሁ ዓንሁማ
ሓደ ዓቢ ሰሓባን ወዲ ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ እዩ። ብጽኑዕ ምትካል ሱናን ብብዝሒ ሓዲሳት ምትሕልላፍን ይፍለጥ። ኣብ ምኽሪ ኣባላት ሹራ ተሳቲፉ እዩ፣ ግን ኣብ ኸሊፋነት መሰል ኣይነበሮን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ 38–41፣ ምዕራፍ ኣት-ተሻውር
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ዓምር ኢብን መይሙን ብዛዕባ ዜና ምቕታል ዑመርን ሹራን
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 12 — ክፋል ሳልሳይ — ፍልጠት ምድላይ
ሓደ መዓልቲ ንዕኡን ሓደ መዓልቲ ንጎረቤቱን
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብን ሓደ ጎረቤቱን ካብ ኣል-ኣንሳር (ኣላህ ይርሓሞም)
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ኣላህ ይርሓሞ) ኣብ ዓዋሊ ኣል-መዲና ይነብር ነበረ፣ ሓደ ጎረቤት ድማ ካብ ኣል-ኣንሳር ካብ በኒ ኡመያ ኢብን ዘይድ ነበሮ። ንሳቶም ድማ ንረሱል ኣላህ ﷺ ብተራ ይበጽሑ ነበሩ። ሓደ ካብኣቶም ሓደ መዓልቲ ይወርድ፣ ኣብቲ ኣኼባ ድማ ይካፈል፣ ካብቲ ራእይን ፍልጠትን ዜና ነብዩ ﷺ ዝመጸ ይቕበል፣ ድሕሪኡ ድማ ተመሊሱ ንብጻዩ ዝሰምዖ ይነግር፣ እቲ ሓደ ድማ ኣብ ዝቕጽል መዓልቲ ይወርድ፣ እዚ ድማ ዕዮኦምን መነባብሮኦምን ካብ ምንጪ መሪሕነት ከይተሓረሙ ንምግባር እዩ። ነፍሲ ወከፍ ካብኣቶም ምሉእ ትርፍራፍ ግዜ ኣይጽበን ነበረ፣ የግዳስ ግዜን ሓላፍነትን ኣብ መንጎኦም ኣሰናሲኖም፣ ስለዚ ፍልጠት ኣብ መንጎ ጎረባብቲ ዝለዋወጥ ኣደራሽ ኮነ። ኣብዛ ዛንታ እዚኣ ዑመር ንፍልጠትን ምትእስሳርን ዝኸውን ተግባራዊ ኣገባብ ይገልጽ፡ ቀጥታዊ ምትእስሳር ምስ ዝከኣል፣ ድሕሪኡ ድማ ንዝተረፈ ብልክዕ ምትሕልላፍ፣ ምስ ቀጻሊ ምትእስሳር ምስቲ ነብያዊ ኣኼባ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ፍልጠት ምድላይ ኩሉ ግዜ ምሉእ ትርፍራፍ ግዜ ኣይሓትትን፤ ፍትሓዊ ምትሕብባር ሰባት ግዜን ፍልጠትን ዝካፈሉሉ ክፈጥሮ ይኽእል።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثالث، ص ٥٠٢–٥٠٣، موضع تناوب عمر وجاره الأنصاري
መወከሲ: صحيح البخاري عن عمر بن الخطاب رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ዛንታ 14 — ክፋል ቀዳማይ — ምትሕብባር
ዝውዕለ ስንቂን ክልተ መሓውርን
ኣስማእ (ረ.ዐ.) ከምኡ’ውን ኣቡበክር ኣል-ሲዲቕ (ረ.ዐ.)
ረሱል ﷺን ኣቡበክር ኣል-ሲዲቕ (ረ.ዐ.)ን ንሂጅራ ምስ ተዳለዉ፡ ገዛ ኣቡበክር ኣል-ሲዲቕ (ረ.ዐ.) ንምፍናው ጥራይ ዘይኮነስ፡ ኣካል ናይቲ ዝርዝራዊ መርበብ ስራሕ እዩ ነይሩ። ኣስማእ ጓል ኣቡበክር ንኽልቲኦም መግቢ ኣዳልያቶም፡ ንስንቂ ዝእስር ነገር ምስ ሰኣነት ድማ፡ መሓውራ ናብ ክልተ ከፊላቶ። ብሓደ መግቢ ኣሲራ፡ ነቲ ሓደ ድማ ንርእሳ መሓውር ገይራቶ። ስለዚ ድማ፡ “ባዕልቲ ክልተ መሓውር” ተባሂላ ተሰይማ። እዚ ምድላዋ እዚ ሓደ ግዝያዊ ምልክታዊ ምንቅስቓስ ኣይነበረን። ኣብቲ ናይ ምሕባእን ምድላውን እዋን፡ ተግባራዊ ዘድሊ ነገር ኣሳሊፋ። ስራሕ ስድራቤት ድማ ንጕዕዞ ብዘይ ወይውይታን ምዝካርን ንምድላው ወሳኒ ኣበርክቶ ነይርዎ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ዓብዪ ስራሕ ዝርዝራዊ ንኣሽቱ ዕማማት የድልዮ። እቲ ሓደ ሰብ ኣብ ገዝኡ ዝፍጽሞ ድማ ንዓወት ጕጅለ ወሳኒ ክፋል ክኸውን ይኽእል እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣስማእ ቢንት ኣቢ በክር ረዲየላሁ ዓንሃ
ዛቱል-ኒጣቐይን፣ ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑን ጓል ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ። ኣብ ምድላው ሂጅራ ፍሉይ ተራ ነይርዋ፣ ሓዲሳትን ዜናታትን ካብ ሲራ ድማ ጸብጺባ።
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣል-ሰሓባህ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 410–411፣ ምዕራፍ ሂጅራ
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ብዛዕባ ኣስማእ (ረ.ዐ.)፣ ምስ ዝርዝራት ኣብ መጽሓፍቲ ሲራህ
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ማስታወሻ: እቲ ናይ ስንቂ ምድላውን ስያመ “ባዕልቲ ክልተ መሓውር” ኣብ ኣል-ቡኻሪ ተረጋጊጹ ኣሎ። ዝርዝራት ገለ ትርኢታት ምጥባቕን ምብጻሕን ድማ ኣብ ሲራህ ብዝተፈላለዩ ሰነዳት ይንገር።
ዛንታ 16 — ክፋል ቀዳማይ — ምትሕብባር
ቃል ስዱዳት ኣብ ቅድሚ ነጋሽ
ጀዕፈር ኢብን ኣቢ ጣሊብን ኡም ሰለማን (ኣላህ ይርሓሞም)
ልኡኻት ቁረይሽ ንስዱዳት ናብ ሓበሻ ምስ ተኸተሉ ንምምላሶም፣ ነጋሽ ንስዱዳት ኣኪቡ ብዛዕባ እቲ ንህዝቦም ዝፈለዩሉ ሃይማኖት ሓተቶም። ስዱዳት ጀዕፈር ኢብን ኣቢ ጣሊብ ብስሞም ክዛረብ መረጽዎ፣ ንሱ ድማ ቅድሚ እስልምና ዝነበሮም ኩነታት፣ ነብይ ﷺ ናብ ሓቅነትን እምነትን ምትእስሳር ምሕዝነትን ዝጸውዖም ነገራት ገለጸ፣ ድሕሪኡ ድማ ካብ ሱረቱል መርየም ኣንበበ። ነጋሽን ከባቢኡ ዝነበሩ ሰባትን ተገረሙ፣ ንምምላሶም ድማ ኣበየ። ብዝቕጽል መዓልቲ እቶም ክልተ ልኡኻት ብዛዕባ ዒሳ (ሰላም ንዕኡ ይኹን) ንምልዓል ፈተኑ፣ ጀዕፈር ድማ ነብይ ﷺ ብዛዕባኡ ዘምጽኦ ገለጸ፣ ነጋሽ ድማ ንምክልኻሎም ዝያዳ ጸንዐ። ኡም ሰለማ፣ ካብቶም ስዱዳት ዝነበረት፣ ነዚ ታሪኻዊ ፍጻመ እዚ ከም ሓባራዊ ውሳነ ትገልጾ፣ ሰባት ድማ ንዝተዛረበ ብጽቡቕ መሪጾም ሓቅነት ኣቋሞም ሓለዉ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣብ ግዜ ሽግር ምትሕብባር ኩሉ ሰብ ምዝራብ ማለት ኣይኮነን፤ የግዳስ ብሓቅነትን ብፍልጠትን ዝገልጾም ምምራጽ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ጃዕፈር ኢብን ኣቢ ጣሊብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ወዲ ሓወቦ ነብዩ ﷺን ሓው ዓሊን፣ ካብቶም ቀዳሞት ናብ ሓበሻ ዝሰደዱ። ኣብ ሙእታ መራሒ ኮይኑ ሰማእት ኮይኑ፣ ነብዩ ﷺ ድማ ብዙል-ጀናሓይን ሰየሞ።
- ኡም ሰለማ ረዲየላሁ ዓንሃ
ሂንድ ቢንት ኣቢ ኡመያ፣ ካብ ኣዴታት ምእመናንን ካብቶም ቀዳሞት ስደተኛታትን። ብዙሓት ሓዲሳት ዘርገሐት፣ ብልዑል ርእይቶኣን ፍቕሃኣን ትፍለጥ ነይራ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣል-ሳሓባ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 423–427፣ ምዕራፍ ስደት ናብ ሓበሻ
መወከሲ: ኢብን ኢስሓቕ ካብ ሓዲስ ኡም ሰለማ (ኣላህ ይርሓማ)
ደረጃ ኣርትዖት: ሓበሬታ ሲራ
ማስታወሻ: ፍሉጥ ሓበሬታ ሲራ ካብ ኡም ሰለማ ብኢብን ኢስሓቕ ዝተዘርገበ፤ ከም ሓቀኛ ሓዲስ ኣይውሰድን።
ዛንታ 21 — ክፋል ሳልሳይ — ምትሕብባር
ቁርኣን ምእካብ፡ ውሳነ፡ ምምርማርን ኣደራዕን
ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ)፡ ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ኣላህ ይርሓሞ) ከምኡ'ውን ዘይድ ኢብን ታቢት (ኣላህ ይርሓሞ)
ድሕሪ ምውዳቕ ሓያሎ ቃርኢታት ኣብ ኣል-የማማ፡ ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ኣላህ ይርሓሞ) ቁርኣን ምስቶም ዝሓዝዎ ከይጠፍእ ፈሪሑ። ስለዚ ንኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ንኽእክቦ ሓሳብ ኣቕረበሉ። ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ፈለማ ነዚ ተግባር እዚ ነብዩ ﷺ ብኸምዚ ኣገባብ ስለዘይገበሮ ተጠራጠረ። ድሕሪ ምምርማር ግን ኣላህ ልቡ ከፈተሉ። ንዘይድ ኢብን ታቢት ጸውዖ፡ ንሱ ሓደ ካብቶም ጸሓፍቲ ወሕይ ነበረ። ንሱ ነቲ ጉዳይ ዓብዪ ገይሩ ረኣዮ እሞ ድሕሪኡ ተቐበሎ። ቁርኣን ካብ ቆርበት፡ ካብ ጨናፍር ዕምባባን ካብ ኣእምሮ ሰባትን ብጥንቃቐ ኣከበ። እዚ ሓበሬታ እዚ ነቲ ጽሑፍ ምሕላው ብውልቀ ሰባት ብዘይዕላማ ከምዘይነበረ የርኢ፡ ዑመር ሓሳብ ኣቕረበ፡ ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ኣጽደቖ፡ ዘይድ ድማ ብጥንቁቕን ብዝተሰርዐን ኣገባብ ፈጸሞ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ሓባራዊ ኣደራዕ ምትሕብባር፡ ድሕሪኡ ምኽሪ፡ ድሕሪኡ ድማ ብሰናይ ድሌት ጥራይ ዘይኮነ ስሩዕ ስራሕ የድልዮ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
- ዘይድ ኢብን ታቢት ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ጸሓፍቲ ወሕይ ካብ ኣንሷር፣ ኣብ ኸንዳቕን ድሕሪኡን ተሳቲፉ። ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ንቁርኣን ክእክብ ሓላፍነት ሃቦ፣ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ምእካብ ቁርኣን ብዑትማን ተራ ነበሮ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፡ ሳልሳይ ክፋል፡ ገጽ 81–82፡ ምዕራፍ ምሕላው ቁርኣን
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ዘይድ ኢብን ታቢት (ኣላህ ይርሓሞ)
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 24 — ክፋል ሳልሳይ — ኣገልግሎት
ብብዝሒ ስግደት ንርእስኻ ሓግዘኒ
ረቢዓ ኢብን ከዕብ ኣል-ኣስለሚ (ረዲየላሁ ዓንሁ)
ረቢዓ ኢብን ከዕብ ኣል-ኣስለሚ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ንነቢዩ ﷺ የገልግል ነበረ፣ ማይ ውዱእን ካልእ ዘድልዮን ድማ የቕርበሉ ነበረ። ሓደ መዓልቲ ነቢዩ ﷺ፡ “ሕተት” በልዎ። ረቢዓ ድማ ካብ ግዜያዊ ረብሓ ዝሓልፍ ሕቶ መረጸ እሞ፡ “ምስኻ ኣብ ጀነት ክኸውን እሓትት” በለ። ነቢዩ ﷺ ካልእ ዝደልዮ እንተሃለዎ ሓተትዎ፣ ንሱ ድማ ሕቶኡ ምስ ኣረጋገጸ፡ “ብብዝሒ ስግደት ንርእስኻ ሓግዘኒ” በልዎ። እዚ ዛንታ እዚ ኣገልግሎት ከም መገዲ ንምምላስ ወይ ንናጻ ፍሉይ መሰል ኣይገልጾን፣ የግዳስ ርክብ ምምዕባል እዩ ዝገልጽ፡ ቅንዕና ዝመልኦ ኣገልግሎት፣ ድሕሪኡ ልዑል ሕቶ፣ ድሕሪኡ ድማ ንሰብ ንዕላማኡ ዝሕግዞ ኣምልኾን ተግባርን ዝምልከት መምርሒ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? እቲ ቅኑዕ መምህር ተስፋ ብምሃብ ጥራይ ኣይዕገብን፤ ንትምኒት ምስቲ ንሰብ ዘዳሉ ተግባር የራኽቦ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ረቢዓ ኢብን ከዕብ ኣል-ኣስለሚ ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ሰሓባ ካብ ኣህለ ኣል-ሱፋ፣ ንነብዩ ﷺ ኣገልጊሉን ምስኡ ቀሪቡን። ሓዲስ ብዛዕባ ምሕታት ምስታፍ ነብዩ ﷺ ኣብ ጀነት ኣረኸበ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثالث، ص ٣٩٨–٣٩٩، باب خدمة النبي ﷺ
መወከሲ: صحيح مسلم عن ربيعة بن كعب الأسلمي رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ዛንታ 25 — ክፋል ቀዳማይ — ትብዓት
ንሓደ ሰብ፡ ጐይታይ ኣላህ እዩ ስለዝበለ ጥራይ ክትቀትልዎ ዲኹም፧
ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ)
ረሱል ﷺ ኣብ ከዕባ እናሰገዱ ከለዉ፡ ዑቕባ ኢብን ኣቢ ሙዓይጥ ቀሪቡ፡ ክዳኑ ኣብ ክሳድ ነብዩ ﷺ ኣንቢሩ ብብርቱዕ ሓነቖም። ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ብቕልጡፍ ተበጊሱ፡ ንረሱል ﷺ ካብኡ ገፊዑ፡ ﴿ንሓደ ሰብ፡ ጐይታይ ኣላህ እዩ ስለዝበለ ጥራይ ክትቀትልዎ ዲኹም፧ ብርግጽ ድማ ካብ ጐይታኹም መርትዖታት መጺእዎም እዩ።﴾ እናበለ። ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ሓደጋ ክሳዕ ዝሓልፍ ወይ ደገፍቲ ክሳዕ ዝበዝሑ ኣይጸበየን፤ መጥቃዕቲ ከም ዘሎ ምስ ረኣየ፡ ንነብዩ ﷺ ንምክልኻል ብኣካሉን ብቓሉን ተበገሰ። እዚ ድማ ቀደም ዝነበሮ ትብዓት ዝምስክር ሓቀኛ ዛንታ እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ስነ-ምግባራዊ ትብዓት ማለት፡ ጣልቃ ምእታው ዋጋ ዘኽፍል ክኸውን ከሎ ንመጥቃዕቲ ንምምካት ምቅዳም እዩ፡ ሓደጋ ምስ ሓለፈ ጥራይ ብምውጋዝ ምሕላፍ ኣይኮነን።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባ፡ ቀዳማይ ክፋል፡ ምጽዋር ሽግራት ምክልኻል ረሱል ﷺ
መወከሲ: ሳሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ዑርዋ ኢብን ኣዝ-ዙበይር ኣብ ሕቶ ዓብደላ ኢብን ዓምር (ኣላህ ይርሓሞም)
ደረጃ ኣርትዖት: ሳሒሕ
ዛንታ 26 — ክፋል ቀዳማይ — ትብዓት
ለይቲ ሂጅራን ምምላስ ኣደራሻትን
ዓሊ ኢብን ኣቢ ጣሊብ (ኣላህ ይርሓሞ)
መጽሓፍቲ ሲራ ከም ዝገልጽዎ፡ ቑረይሽ ኣብ ለይቲ ሂጅራ ገዛ ነብዩ ﷺ ምስ ከበቡ፡ ዓሊ ኢብን ኣቢ ጣሊብ (ኣላህ ይርሓሞ) ኣብ ዓራቱ ደቀሰ፡ ብብርድኡ ድማ ተሸፈነ፡ ረሱል ﷺ ድማ ናብ መገዲ መዲና ወጹ። ድሕሪኡ ዓሊ ንነብዩ ﷺ ዝነበሮም ኣደራሻት ናብ ወነንቶም ንምምላስ ንብዙሕ መዓልታት ኣብ መካ ተረፈ፡ ገለ ካብቶም ወነንቲ ድማ ካብቶም ዝጸልእዎን ዝጐድእዎን እኳ እንተነበሩ። እዚ ዛንታ እዚ፡ ሓደ መንእሰይ ንርእሱ ንሓደጋ ዘቃልዐሉ ትብዓትን፡ ብሰንኪ ምጽልላይ ወነንቲ መሰላት ዘይወድቕ ኣደራሽነትን የራኽብ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣደራሽነት ብመሰረት ኣረኣእያ ሰባት ኣይፈላለን፤ እሙንነት ድማ ንዝተቓወመና ሰብ መሰሉ ክንሕሉ እንኽእል ከለና ይረአ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዓሊ ኢብን ኣቢ ጣሊብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ወዲ ሓወቦ ነብይ ﷺን ሰብኣይ ፋጢማ ረዲየላሁ ዓንሃን እዩ። ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ራብዓይ ኸሊፋን እዩ። ኣብ ኩሉ ውግኣት ተሳቲፉ እዩ፣ ኣብ ታቡክ ጥራይ ነብይ ﷺ ኣብ መዲና ስለ ዝሓደጎ እዩ ዘይተሳተፈ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባ፡ ቀዳማይ ክፋል፡ ምዕራፍ ሂጅራ
መወከሲ: ሲራ ኢብን ኢስሓቕን ዛንታታት ሲራ ኣብ ዜና ለይቲ ሂጅራን
ደረጃ ኣርትዖት: ዜና ሲራ
ማስታወሻ: እቲ ዓሊ (ኣላህ ይርሓሞ) ምድቃሱን ኣደራሻት ምምላሱን ኣብ መጽሓፍቲ ሲራ ፍሉጥ እዩ፡ ግናኸ ዝርዝራት እቲ ፍጻመን ሰነዳቱን ከምቲ ናይ ሓዲሳት ኣስ-ሳሒሓይን ኣይኮነን፤ ስለዚ ኸም ዜና ሲራ ተባሂሉ ይቐርብ።
ዛንታ 28 — ክፋል ቀዳማይ — ትብዓት
መን እዩ ናብ በኒ ቁረይጻ ዝኸይድ?
ኣል-ዙበይር ኢብን ኣል-ዓዋም ረዲየላሁ ዓንሁ
ኣብ መዓልቲ ኣል-ኣሕዛብ፡ ነብዪ ﷺ ካብ በኒ ቁረይጻ ዜና ዘምጽኣሎም ሰብ የድልዮም ነይሩ። ንሰሓባኦም ድማ፡ «መን እዩ ናብ በኒ ቁረይጻ ዝኸይድ?» ኢሎም ሓተቱ። ኣል-ዙበይር ኢብን ኣል-ዓዋም ረዲየላሁ ዓንሁ ነቲ ዕማም ተመደበ። ነብዪ ﷺ ነቲ ጻውዒት ንኻልኣይ ግዜ፡ ድሕሪኡ ድማ ንሳልሳይ ግዜ ደገምዎ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግዜ ድማ ኣል-ዙበይር እዩ ዝበለ፡ ኣነ። ሽዑ ነብዪ ﷺ፡ «ንነፍሲ ወከፍ ነብዪ ሓዋርያ ኣለዎ፡ ሓዋርያይ ድማ ኣል-ዙበይር እዩ» በሉ። እቲ ተደጋጋሚ ምላሽ፡ ኣብ ፈለማ ጻውዒት ዘይሓላፊ ቅንኣት ዘይኮነስ፡ ርግጽ ዝኾነ ተበግሶ የርኢ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ተኣማንነት ሓደ ግዜ ዕማም ብምቕባል ጥራይ ኣይረአን፡ የግዳስ እቲ ድሌት ክሳብ ዘሎ፡ ብምድላው ይረአ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣል-ዙበይር ኢብን ኣል-ዓዋም ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙስሊምን፣ ወዲ ሓወቦ ነብዩ ﷺ እዩ። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉን ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራን እዩ ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الأول، باب الجهاد والاستطلاع
መወከሲ: صحيحا البخاري ومسلم عن جابر بن عبد الله رضي الله عنهما
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ዛንታ 32 — ክፋል ካልኣይ — ትሕትና
ሓቀኛ እሙን ሰብ ክልእከልኩም እየ
ኣቡ ዑበይዳ ዓሚር ኢብን ኣል-ጀራሕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ኣህሊ ነጅራን ንነቢይ ﷺ ሓደ እሙን ሰብ ክልእከልዎም፡ ንሱ ድማ ከምህሮምን ኣብ ዝተፈላለዩሉ ነገራት ድማ ክፈርድሎምን ለመኑ። ንሱ ድማ ሓቀኛ እሙን ሰብ ክልእከልኩም እየ ኢሉ ቃል ኣተወሎም። ሰሓባ ድማ ነዚ ምስክርነት እዚ ብሃንቀውታ ይጽበይዎ ነበሩ፡ ንመራሕነት ንምርካብ ዘይኮነስ፡ ሓደ ካብኦም ናይዚ ዝኸውን ተስፋ ብምግባር። ነቢይ ﷺ ንኣቡ ዑበይዳ ኢብን ኣል-ጀራሕ ረዲየላሁ ዓንሁ መረጹ እሞ፡ «እዚ እሙን ናይዛ ኡማ እዚኣ እዩ» በሉ። ኣቡ ዑበይዳ ነቲ ዕማም ተቐቢሉ፡ ነቲ ምስጋና ናብ ትዕቢት ወይ ናብ ውልቃዊ ፍሉይነት ከይቀየረ ንምፍጻሙ ከደ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ትሕትና ንሓላፊ እምነት ካብ ምትላል ይከላኸለሉ፤ ንምስጋና ድማ ናብ ስራሕ ዘድልዮ ዕማም ገይሩ ይርእዮ፡ ዘይኮነስ ካብ ሓላፍነት ዘዕፍዮ ቦታ ገይሩ ኣይርእዮን።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ ዑበይዳ ዓሚር ኢብን ኣል-ጀራሕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ነብይ ﷺ 'ኣሚን ናይዛ ኡማ' ኢሉ ሰሚይዎ። ኣብ ሻም ንዝነበሩ ሰራዊት መሪሑ፣ ኣብ ለበዳ ዓምዋስ ድማ ሞይቱ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثاني، باب بعث الدعاة والأمناء
መወከሲ: صحيحا البخاري ومسلم عن أنس بن مالك وحذيفة رضي الله عنهم
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ዛንታ 35 — ክፋል ሳልሳይ — ጥበብ
ሓደ ካብ ኣስያፍ ኣላህ ኣብ ሙእታ
ኻሊድ ኢብን ኣል-ዋሊድ ረዲየላሁ ዓንሁ
ነቢዩ ﷺ ኣብ መዲና ንሰሓባኦም ብዛዕባ እቲ ኣብ ሙእታ ዝተፈጸመ ነገራት ነገሩዎም፡ ባንዴራ ዘይድ ኢብን ሓሪታ ሒዙ ሰማእት ኮነ፣ ድሕሪኡ ጃዕፈር ኢብን ኣቢ ጣሊብ ሰማእት ኮነ፣ ድሕሪኡ ዓብዱላህ ኢብን ረዋሓ ሰማእት ኮነ፣ ኣዒንቲ ነቢዩ ﷺ ድማ ንብዓት የንጠብጥባ ነበራ። ድሕሪኡ ኻሊድ ኢብን ኣል-ዋሊድ ረዲየላሁ ዓንሁ ብዘይ ቅድሚኡ ዝነበረ ኣመራርሓ ባንዴራ ሓዘ፣ ነቢዩ ﷺ ድማ ንዕኡ ሓደ ካብ ኣስያፍ ኣላህ ኢሎም ገለጽዎ፣ ኣላህ ድማ ዓወት ወይ ምድሓን ብኢዱ ገበረ። እቲ ዝተለምደ ዝርዝር ምቕያር ቦታታት ሰራዊትን መደብ ምውጻእን ድማ ኣብ መጽሓፍቲ ሲራ ተጠቒሱ ኣሎ፣ ኩሉ ግን ብቓላት ሓቀኛ ሓዲስ ኣይተረጋገጸን።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣብ እዋን ምፍራስ እቲ ልሙድ ቅደም ተኸተል፣ ሓደ ጉጅለ ብዝነበሮ ተመክሮን ትብዓትን ውሳነ ዝወስድን ንሰባት ዝሕልወን ሰብ የድልዮ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኻሊድ ኢብን ኣል-ወሊድ ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም መራሕቲ ሰሓባ እዩ፣ ቅድሚ ምውራር መካ እስልምና ተቐቢሉ። ነብይ ﷺ ድሕሪ ሙእታ 'ሰይፊን ሚን ስዩፍ ኣላህ' (ሓደ ካብ ኣስያፍ ኣላህ) ኢሉ ሰሚይዎ። ኣብ ውግኣት ሪዳን ምውራር ኢራቕን ሻምን ተሳቲፉ።
- ዘይድ ኢብን ሃሪታ ረዲየላሁ ዓንሁ
ፍቑር መልእኽተኛ ኣላህ ﷺን ባርያኡን እዩ። ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉ እዩ። ነብይ ﷺ ንሰራዊት ሙእታ መሪሑዎ፣ ባንዴራ ሒዙ ክሳብ ዝሰማዕ ድማ ቀጺሉ።
- ጃዕፈር ኢብን ኣቢ ጣሊብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ወዲ ሓወቦ ነብዩ ﷺን ሓው ዓሊን፣ ካብቶም ቀዳሞት ናብ ሓበሻ ዝሰደዱ። ኣብ ሙእታ መራሒ ኮይኑ ሰማእት ኮይኑ፣ ነብዩ ﷺ ድማ ብዙል-ጀናሓይን ሰየሞ።
- ዓብዱላህ ኢብን ረዋሓ ረዲየሏሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ገጣሞትን መራሕትን ዓቀባ ዝነበረ ዓንሷራዊ ሰሓባ እዩ። ድሕሪ ስንክልና ዘይድን ጃዕፈርን፡ ኣብ ውግእ ሙእታ ባንዴራ ሙስሊም ምሪሑ፡ ድሕሪኡ ድማ ሰማእት ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ሳልሳይ ክፍሊ፣ ምዕራፍ ገዝዋ ሙእታ ወል-ኢማራ
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ኣነስ ኢብን ማሊክ ረዲየላሁ ዓንሁ ብዛዕባ ዜና ሙእታ
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ማስታወሻ: ኣብ ኣል-ቡኻሪ ምውሳድ ኻሊድ ንባንዴራ ድሕሪ ምውዳቕ መራሕቲን ስሙ ሓደ ካብ ኣስያፍ ኣላህ ምዃኑን ይረጋገጽ፤ እቲ ዝርዝር ምትእስሳራትን ቁጽሪ ምቕያር መስርዕን ግን ካብ ዝተፈላለዩ ጽሑፋት ሲራ ዝተወስደ እዩ።
ምሃብ
ሓደ ሰብ ካብ ዝፈትዎ ነገራት ንኻልኦት ብጥበብን ብምሕረትን ዝህበሉ ታሪኻት።
ዛንታ 6 — ክፋል ካልኣይ — ምሃብ
ዝፈትዎ ገንዘቡ
ኣቡ ጠልሓ ኣል-ኣንሳሪ ረዲየላሁ ዓንሁ
ኣቡ ጠልሓ ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ መዲና ቢርሓእ እትበሃል ኣታኽልቲ ነበረቶ፣ እዚኣ ድማ ካብ ዝፈትዎ ገንዘቡ ዝነበረት እያ፣ ኣብ ጥቓ መስጊድ እያ ነይራ፣ ካብ ጽቡቕ ማያ ይሰቲ ነበረ፣ ረሱል ﷺ ድማ ናብኣ ይኣትዉ ነበሩ። ቃል ኣላህ ምስ ወረደ፡ ﴿ካብቲ እትፈትውዎ ዘይትወፍዩ እንተኾይንኩም፡ ንጽድቂ ኣይክትረኽብዎን ኢኹም።﴾ ኣቡ ጠልሓ ነቲ ዘይተኣሳሰረሉ ዝተረፈ ገንዘብ ኣይደለየን፣ የግዳስ ናብ ነብዪ ﷺ ከደ እሞ፡ ዝፈትዎ ገንዘቡ ቢርሓእ ምዃኑ፣ ንሳ ድማ ምጽዋት ከም ዝገብራ፣ በረኸታን መዝገባን ኣብ ኣላህ ከም ዝተስፋ ይገብር ምዃኑ ተዛረበ። ነብዪ ﷺ በዚ ምሃብ ተሓጎሱ፣ ናብ ኣዝማዱ ክገብራ ድማ ኣመኸርዎ። ኣቡ ጠልሓ ተሰማምዐ፣ በዚ ድማ እቲ ገንዘብ ካብ ፍሉይ ፍቑር ዝነበረ ናብ ንዝምድና ዝጠቅምን ንማሕበረሰብ ዘገልግልን ተቐየረ። እታ ዛንታ እቲ ምጽዋት ካብ ዝተረፈ ምጥፋእ ጥራይ ከም ዘይኮነ ትገልጽ፣ የግዳስ ሓደ ሰብ ኣብ ነፍሱ ዋጋ ዘለዎ ክመርጽ፣ ድሕሪኡ ድማ ብጥበብ ንዝበለጸ ዝግብኦ ክህብ እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ዋጋ ምሃብ ብዓቐኑ ጥራይ ኣይዕቀንን፣ የግዳስ ብቦታ እቲ እንገድፎን ብጥበብ ናብ ሰባት ምብጻሑን እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ ጠልሓ ኣል-ኣንሳሪ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዘይድ ኢብን ሳህል ኣል-ኣንሳሪ ካብ በኒ ነጃር፣ ካብቶም ኣብ በድርን ኡሑድን ዝተሳተፉ። ብልግስን ጅግንነትን ዝፍለጥ፣ ኣነስ ኢብን ማሊክ ድማ ካብኡ ሓዲሳት ጸብጺቡ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ 407–408፣ ምዕራፍ ምውፋይ
መወከሲ: ሰሒሓ ኣል-ቡኻሪን ሙስሊምን ካብ ኣነስ ረዲየላሁ ዓንሁ
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 15 — ክፋል ቀዳማይ — ምሃብ
እቲ ምሻጥ ረብሓ ኣለዎ ኣቡ ያሕያ
ሱሃይብ ኣል-ሩሚ (ኣላህ ይርሓሞ)
ሱሃይብ ኣል-ሩሚ (ኣላህ ይርሓሞ) ናብ መዲና ክስደድ ደለየ፣ ኾይኑ ግና ቁረይሽ ኣዕገትዎ እሞ ድኻ ኮይኑ ናብ መካ ከም ዝመጸን ድሕሪኡ ድማ ሃብታም ከም ዝኾነን ገለጹሉ። ብገንዘቡን ብነፍሱን ክኸይድ ከም ዘይፈቕዱሉ ድማ ነገሩዎ። ንሱ ድማ ቦታ ገንዘቡ እንተነጊርዎም ክሓድግዎ ከም ዝኽእሉ ነገሮም። ንሳቶም ድማ ተቐበልዎ፣ ንሱ ድማ ቦታ ገንዘቡ ነገሮም እሞ ናብ ነብይ ﷺ ስዱድ ኮይኑ ከደ። መጽሓፍቲ ሲራ ነብይ ﷺ ብቓላት «እቲ ምሻጥ ረብሓ ኣለዎ ኣቡ ያሕያ» ከም ዝተቐበሎ ይገልጹ። እዚ ድማ ንነፍስን ንገንዘብን ንምርዋሕ ኣላህ ምሃብ ማለት እዩ። ዕላማ እዛ ዛንታ ድኽነት ምምስጋን ኣይኮነን፣ የግዳስ ሱሃይብ ናጽነት ስደትን እምነትን ቅድሚ ገንዘብ ከም ዘቐመጠ ንምግላጽ እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ምሃብ ኩሉ ግዜ ካብ ዘለና ትርፊ ዝወሃብ ኣይኮነን፤ የግዳስ ገንዘብ ከይዓግተና ብንቕሓት ዝግበር ምርጫ ክኸውን ይኽእል።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ሱሃይብ ኣል-ሩሚ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑን ናብ መዲና ዝሰደዱን። ብጽንዓትን ልግስን ዝፍለጥ፣ ዑመር ድማ ድሕሪ ምጉዳኡ ንህዝቢ ከሰግድ ሓላፊ ገበሮ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣል-ሳሓባ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 436፣ ምዕራፍ ስደት
መወከሲ: ኣል-በይሓቂን መጽሓፍቲ ሲራን ብዛዕባ ስደት ሱሃይብ
ደረጃ ኣርትዖት: ሓበሬታ ሲራ
ማስታወሻ: እቲ ሓበሬታን ምኽንያት ምውራድን ዝተፈላለዩ እዮም፤ ኾይኑ ግና ሱሃይብ ገንዘቡ ንስደት ምሕዳጉ ኣብ ምንጭታት ሲራን ምትብባዕን ፍሉጥ እዩ።
ዛንታ 18 — ክፋል ካልኣይ — ምሃብ
ሓንቲ ዕንጨይቲ ኣብ ገነትን ሓደ ኣታኽልቲ ኣብ ዓለምን
ኣቡ ዳሕዳሕን ኣም ዳሕዳሕን ረዲየላሁ ዓንሁማ
እቲ ዝተጠቕሰ ሓዲስ ሓደ ሰብ ንሓንቲ ዕንጨይቲ ከም ዝነበሮ ይገልጽ፡ እታ ዕንጨይቲ ድማ ንጎረቤቱ ትጎድእ ነበረት። ነብዩ ﷺ ድማ ኣብ ክንዲ እታ ዕንጨይቲ ሓንቲ ዕንጨይቲ ኣብ ገነት ሃብዎ፡ ንሱ ግን ኣይተቐበለን። እዚ ዜና እዚ ናብ ኣቡ ዳሕዳሕ ምስ በጽሐ፡ ነታ ዕንጨይቲ ካብ ወናኒኣ ብኣታኽልቱ ገዚኡ፡ ድሕሪኡ ድማ ነቲ ድኻ ሃቦ። ናብ ቤቱ ድማ ተመሊሱ ንሰበይቱ ካብቲ ኣታኽልቲ ክትወጽእ ጸውዓ፡ ምኽንያቱ ንኣላህ ኣለቂሕዎ እዩ። ገለ ሓዲሳት ድማ መልሲ ኣም ዳሕዳሕ ብሓጎስን ስምምዕን ይገልጹ። ዕላማ እቲ ዜና ድማ ንቕልጡፍ ምላሽ ኣቡ ዳሕዳሕ ንምርኣይ እዩ፡ ከምኡ ድማ እቲ ኣባላቱ ትርጉም ምሃብ ዝካፈሉ ቤት፡ ነቲ ፍቑር ንብረት ናብ ረብሓን ምሕረትን ክቕይሮ ይኽእል እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣባላት ቤት ኣብ ዕላማ ምስ ተሰማምዑ፡ ምሃብ ውልቃዊ ክሳራ ኣይኸውንን እዩ፡ የግዳስ ሓባራዊ ትርጉም ዝሃንጽ ውሳነ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ ዳሕዳሕ ኣል-ኣንሷሪ ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ኣንሷር ሰሓባ፣ ብልግስን ምሃብን ኣብ መገዲ ኣላህ ዝፍለጥ ነይሩ። ታሪኽ ኣታኽልቱ ኣብ ዝተፈላለዩ ሓዲሳት ብዝተፈላለዩ ቃላትን ዝርዝራትን ይጥቀስ።
- እም ኣል-ዳሕዳሕ ረዲየላሁ ዓንሃ
ሓንቲ ካብተን ኣንሷር ሰሓባ፣ ገለ ሓዲሳት ብዛዕባ ኣታኽልቲ ኣቡ ዳሕዳሕን ስምምዓን ንምሃብን ይዝክርዋ። ስማ ኣብ ኩሉ መገድታት እቲ ዜና ኣይተረጋገጸን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ ٤١٣–٤١٤፣ ምዕራፍ ኢንፋቕ
መወከሲ: ሙስነድ ኣሕመድን ኣል-ሙስተድራኽ ንኣል-ሓኪም ኣብ ዛንታ ኣቡ ዳሕዳሕ
ደረጃ ኣርትዖት: መበገሲኡ ጽኑዕ እዩ፡ ዝርዝራት ግን ይፈላለዩ
ማስታወሻ: እታ ዛንታ ብዝተፈላለዩ ቃላትን ዝርዝራትን ወሪዳ እያ፡ ኣብ ስም እታ ሰበይትን ቃላታን ድማ ፍልልያት ኣለዉ፤ ስለዚ ድማ ኣብዚ ብመሰረት እቲ ዝፍለጥ ትርጉም ተጻሒፋ እያ።
ዛንታ 19 — ክፋል ካልኣይ — ምሃብ
ሰራዊት ዕስራ ምድላው
ዑስማን ኢብን ዓፋን (ኣላህ ይርሓሞ)
ኣብ ውግእ ተቡክ፡ ህዝቢ ብገንዘብን ስንቅን ኣብ ጭንቂ ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ነብዩ ﷺ ንሰራዊት ንምድላው ጸዊዖም። ዑስማን ኢብን ዓፋን (ኣላህ ይርሓሞ) ንሰራዊት ዕስራ ንምድላው ዓብዪ ወፍሪ ኣቕሪቡ። እቲ ሓበሬታታት ብዛዕባ ግመላትን ዲናራትን ዝተፈላለዩ ቁጽርታት ይገልጽ እኳ እንተኾነ፡ ብዛዕባ ዓብዪ ወፍሩን ነብዩ ﷺ ዘቕረብሉ ምስጋናን ግን ይሰማማዕ። እዚ ምሃብ ካብቲ ናይ ህዝቢ ሓቂ ዝተፈልየ ገንዘብ ኣይነበረን፤ የግዳስ፡ ንነዊሕ ጉዕዞ ኣብ ጽንኩር ኩነታት ዝዳሎ ዝነበረ ሰራዊት ሓገዝ ነበረ። ስለዚ፡ እታ ዛንታ፡ ሓብታም ሰብ ኣብ እዋን ሓደጋ ንብረቱ ናብ ህዝባዊ ሓላፍነት ከም ዝቕይር መርኣያ ኮይና ጸኒሓ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ሃብቲ፡ ኣብ እዋን ጭንቂ ናብ ንሓባራዊ ማሕበረሰብ ዘቃልል ተግባራዊ ዓቕሚ ክቕየር ከሎ፡ ስነ-ምግባራዊ ትርጉሙ ይረክብ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑስማን ኢብን ዓፋን ረዲየላሁ ዓንሁ
ሳልሳይ ኸሊፋ ራሺዱን ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑ፣ ንኽልተ ኣዋልድ ነብዩ ﷺ ብምምርዓዉ ድማ ብዙል-ኑረይን ተሰይሙ። ሰራዊት ኣል-ዑስራ ኣዳልዩን ኣብ ግዜ ኸሊፋነቱ ድማ ንህዝቢ ኣብ ሓደ ሙስሓፍ ኣኪቡ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٤١٨، باب الإنفاق
መወከሲ: الترمذي وأحمد والحاكم في مناقب عثمان وتجهيز جيش العسرة
ደረጃ ኣርትዖት: ጽቡቕ
ማስታወሻ: እቲ ሓበሬታታት ብዛዕባ እቲ ዑስማን ዘዳለዎ መጠንን ብዛዕባ ቃላት ምስጋናን ይፈላለዩ፤ ብሓፈሻ ግን፡ ኣብ ምድላው ሰራዊት ዕስራ ዘርኣዮ ዓብዪ ወፍሪ ርግጽ እዩ።
ዛንታ 20 — ክፋል ካልኣይ — ምሃብ
ኣብ መንጎ ፍርቂ ገንዘብን ኩሉን
ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ)ን ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ (ኣላህ ይርሓሞ)ን
ዑመር (ኣላህ ይርሓሞ) ሓደ መዓልቲ ንምጽዋት ከም ዝኣዘዘ ይነግር። እዚ ድማ ምስቲ ዝነበሮ ገንዘብ ተሰማሚዑ። ንሱ ድማ ኣብ ውሽጡ፡ ንኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ሓደ መዓልቲ እንተቐዲምዎ ኪቐድሞ እዩ ኢሉ ሓሰበ። ፍርቂ ገንዘቡ ኣምጺኡ፡ ነብዩ ﷺ ድማ፡ ንስድራቤትካ እንታይ ኣትረፍካ? ኢሎም ሓተትዎ። ንሱ ድማ፡ ከምኡ ዝኣመሰለ። ድሕሪኡ ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ዘለዎ ኩሉ ኣምጺኡ፡ ብዛዕባ እቲ ንስድራቤቱ ዘትረፎ ምስ ተሓተተ ድማ፡ ኣላህን መልእኽተኛኡን ኣትሪፈሎም ኢሉ መለሰ። ዑመር ድማ ሽዑ ንኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ (ኣላህ ይርሓሞ) ኣብ ዝኾነ ይኹን ነገር ከም ዘይቅድሞ ተረዲእዎ። እታ ዛንታ፡ ውድድር ኣብ ሰናይ ተግባራት እያ እተቕርብ እምበር፡ ጽልኢ የብላን። እንተኾነ ግን፡ ንሳ ንሓፈሻዊ ሕሳባዊ ሕጊ ኣይትገብሮን እያ፤ ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ግዴታታቱ ዘድልዮ ወጻኢታትን ክባኽን ዘይግባእ ሓላፍነቱን ኣለዎ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ቅኑዕ ውድድር ናብ ሰናይ ይድፋእ፡ ግን ድማ ንሓላፍነት ምስትውዓል የድልዮ እምበር፡ ንጹህ ንጽጽር ኣይኮነን።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٣٩٨، باب الإنفاق
መወከሲ: سنن أبي داود وجامع الترمذي عن عمر رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ጽቡቕ
ማስታወሻ: ኣል-ተርሚዚ ነቲ ሓበሬታ ኣመሓይሽዎ፡ ገለ ምሁራት ድማ ብዛዕባ ገለ መንገዱ ተዛሪቦም፤ ኣብ ፍሉያት ባህርያት ኣል-ሲዲቕ ይንገር እምበር፡ ንኹሉ ገንዘብ ምውጻእ ሓፈሻዊ ሕጊ ኣይገብሮን።
ዛንታ 31 — ክፋል ካልኣይ — ልግሲ
ካራቫን ናብ ልግሲ ተቐይሩ
ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍ ረዲየላሁ ዓንሁ ካብቶም ኣብ መዲና ዝነበሩ ዝበለጹ ነጋዶ ነይሩ። ሓበሬታታት ሲራ ከም ዝሕብሮ፡ ሓደ ዓቢ ካራቫን ብምግቢን ንብረትን ጽዒኑ መጺኡ ነይሩ። ንሱ ድማ ህዝቢ ዘድልዮም ምስ ረኣየ፡ ንኹሉ ኣብ መገዲ ኣላህ ወፍዩ። ምንጭታት ትርጉማት ካልኦት ብዙሕ ልግስን ንስደተኛታትን ንኣህለ በድርን ንኣዴታት ምእመናንን ዝገበሮ ሓገዝን የርእዩ። እቲ ሓበሬታታት ብዛዕባ ቁጽሪ ገመላትን ዲናራትን ይፈላለ፡ ስለዚ ሓደ ቁጽሪ ምጥቃስ ኣይከኣልን እዩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ሓበሬታታት ብሓባር ከም ዝሕብሮ፡ ንሱ ንዓወት ንግዲ ዝተዓጽወ ዕላማ ኣይገበሮን፡ የግዳስ ዓብዪ ክፋሉ ናብ ካልኦት ዝሓልፍ ረብሓ ቀይርዎ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ዘላቒ ልግሲ ንዘይጠቅም ትርፍ ኣይጽበን እዩ፤ የግዳስ ንዓወት ባዕሉ ንህዝቢ ንምግልጋል ዝዓለመ ምንጪ ይገብሮ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዓብዱል-ራሕማን ኢብን ዓውፍ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙሃጂሩን። ብንግድን ልግስን ዝፍለጥ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ ድማ እዩ ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثاني، باب الإنفاق في سبيل الله وصدقات عبد الرحمن بن عوف
መወከሲ: مسند أحمد والطبقات الكبرى لابن سعد وكتب التراجم في أخبار إنفاق عبد الرحمن بن عوف رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ ዝኾነ መሰረት ዘለዎ እሞ ዝተፈላለዩ ዝርዝራት ዘለዎ
ማስታወሻ: ብዝሒ ወፍሪ ዓብዱረሕማን ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ ምንጭታት ትርጉማት ፍሉጥ እዩ፡ እንተኾነ ግን ቁጽሪ እቲ ካራቫንን መጠን እቲ ምጽዋትን ቃላት ገለ ሓበሬታታትን ይፈላለዩ እዮም፤ ስለዚ እቲ ትረኻ ኣብ ሓደ ፍሉይ ቁጽሪ ኣይተሰረተን።
ካልኦት ክብርታት
ኣብ ህይወት ሰሓባዊያን (ረዲየላሁ ዓንሁም) ዝነበሩ ናይ ጽንዓት፣ መሪሕነት፣ ትዕግስቲ፣ ኣምልኾን ስነ-ምግባርን ዝሓዘሉ ኩነታት።
ዛንታ 1 — ክፋል ቀዳማይ — ምይይጥ
ተቐመጥ እሞ ቅድም ስማዕ
ሙስዓብ ኢብን ዑመይር፣ ኡሰይድ ኢብን ሁደይር፣ ሳዓድ ኢብን ሙዓዝ
ሙስዓብ ኢብን ዑመይር (ረዲየላሁ ዓንሁ) ኣብ መዲና ምስ ኣስዓድ ኢብን ዙራራ ተቐሚጡ ንሰባት ናብ እስልምና ይዕድምን ንዝኣመኑ ቑርኣን የምህርን ነበረ። እዚ ድማ ንኡሰይድ ኢብን ሁደይር በጽሖ፣ ሽዑ ካብቶም ዓበይቲ ህዝቡ ነበረ፣ ብቑጥዓ ሓርበቱ ሒዙ ነቲ ኣኼባ ንምዕጋት መጸ። ሙስዓብ ኣየበሳጨዎ ወይ ኣየፈራርሖን፣ ብኣንጻሩ ብህድኣት ከምዚ በሎ፦ ተቐመጥ እሞ ስማዕ፣ ሓደ ነገር እንተፈቲኻዮ ትቕበሎ፣ እንተዘይፈቲኻዮ ድማ ንሓድገካ። ኡሰይድ ሓርበቱ ኣንቢሩ ተቐመጠ፣ ሙስዓብ ድማ ቑርኣን ኣንቢቡሉ እስልምና ኣረድኦ። ገጹ ተለወጠ፣ ብዛዕባ ናብ ሃይማኖት ምእታው ሓተተ፣ ድሕሪኡ ናብ ህዝቡ ከይዱ ንሳዓድ ኢብን ሙዓዝ ናብቲ ኣኼባ መርሖ፤ ሳዓድ እውን መጸ፣ እቲ ኣኼባ ድማ ብእስልምናኦም ተዛዘመ እሞ ኣብ በኒ ዓብድ ኣል-ኣሽሃል ንዕድመ ሰፊሕ ባይታ ተኸፍተ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ምእማን ብምዕጋት ተቓዋሚ ኣይጅምርን፣ የግዳስ ንሱ ንምስማዕን ንምስማዕን ዝኸውን እኹል ድሕነት ብምሃብ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ሙስዓብ ኢብን ዑመይር ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ዝኾኑ፣ ነብዩ ﷺ ቅድሚ ሂጅራ ናብ መዲና መምህርን ዓዋድን ገይሮም ለኣኹዎ። ብኢዱ ብዙሓት መራሕቲ ኣንሳር ምእሳላሞም ንመዲና ኣብ ምድላው ዓቢ ኣበርክቶ ነበሮ።
- ኣስዓድ ኢብን ዙራራ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ቀዳሞት ኣንሳር ዝኣሰለሙን ካብቶም መራሕቲ ባይዓት ኣል-ዓቀባን። ሙስዓብ ኢብን ዑመይር ቅድሚ ሂጅራ ኣብ ቤቱ ኣብ መዲና ሰፈረ፣ ኣብ ቀዳማይ ዓመት ሂጅራ ቅድሚ በድር ድማ ዓረፈ።
- ኡሰይድ ኢብን ሁደይር ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብ መራሕቲ ኣውስን ካብ በኒ ዓብድ ኣል-ኣሽሃልን፣ ብኢድ ሙስዓብ ኢብን ዑመይር ኣስሊሙ። ምስ ነብዩ ﷺ ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ብልዑል ምግባሩን ጽቡቕ ኣንብቦኡን ይፍለጥ ነይሩ።
- ሳዕድ ኢብን ሙዓዝ ረዲየላሁ ዓንሁ
መራሒ ኣውስን መሪሕ በኒ ዓብድ ኣል-ኣሽሃልን፣ ምስ ኣስለመ ህዝቡ ብእኡ ተኸቲሎም ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ኣስለሙ። በድር፣ ኡሑድን ኣል-ኸንዳቕን ተሳቲፉ፣ ድሕሪ ኣል-ኸንዳቕ ብዝበጽሖ መውጋእቲ ዓረፈ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الأول، ص ٢١٩–٢٢٠، باب الدعوة
መወከሲ: سيرة ابن إسحاق من طريق عبد الله بن أبي بكر وغيره
ደረጃ ኣርትዖት: ዜና ታሪኽ
ማስታወሻ: ፍሉጥ ታሪኻዊ ዜና፤ ከም ታሪኻዊ ዛንታ እምበር ከም ሓቀኛ ሓዲስ ኣይቐርብን።
ዛንታ 2 — ክፋል ቀዳማይ — ጽንዓት
ድሕሪ ሓደ ዓመት ምፍልላይ ዝተገብረ ጉዕዞ
እም ሰለማ (ረዲየላሁ ዓንሃ)
ኣቡ ሰለማ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ናብ መዲና ንምስዳድ ምስ ወሰነ፣ እም ሰለማ ምስኡ ወጸት፣ ግናኸ ቤተሰባ ካብ ምኻድ ኣዕጊቶም ናብ መካ መለስዋ። ድሕሪኡ ቤተሰብ ኣቡ ሰለማ መጺኦም ንወዳ ካብኣ ወሰድዋ፣ በዚ ድማ ምፍልላይ ሰብኣያ፣ ወዳን ሃገራን ተደመረ። ንሳ ድማ ኩሉ ንግሆ ናብ ኣል-ኣብጣሕ ትወጽእ፣ ክሳብ ምሸት ትቕመጥን ትበክን ነበረት፣ ንኣላህ ምልዕዓል ጥራይ እዩ ነይርዋ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣቢሉ ሓደ ሰብ ካብ ቤተሰባ ርሕራሐ ገበረላ፣ ንህዝቡ ድማ ንኽሓድግዋ ኣእመኖም፣ ድሕሪኡ ቤተሰብ ኣቡ ሰለማ ርሕራሐ ገይሮም ንወዳ መለስዋ። ድሕሪኡ ንበይና ምስ ወዳ ወጸት፣ ዑስማን ኢብን ጠልሓ ድማ ረኸባ፣ ብድሕንነት ድማ ክሳብ ኣብ መዲና ምስ ሰብኣያ ትራኸብ ኣብጽሓ። በዚ ድማ ጽንዓታ ሓላፊ ቃል ኣይነበረን፣ የግዳስ ነዊሕ ትዕግስቲ እዩ ነይሩ፣ ስደታ ክሳብ ዝፍጸም ድማ ስራሕ ተኸቲሉ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ብምስኣንን ብግዳማዊ ምዕጋትን፣ ሰብ ብትዕግስቲ፣ ብስራሕን ብምቕባል እሙን ሓገዝን መዓላኡ ይሕሉ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኡም ሰለማ ረዲየላሁ ዓንሃ
ሂንድ ቢንት ኣቢ ኡመያ፣ ካብ ኣዴታት ምእመናንን ካብቶም ቀዳሞት ስደተኛታትን። ብዙሓት ሓዲሳት ዘርገሐት፣ ብልዑል ርእይቶኣን ፍቕሃኣን ትፍለጥ ነይራ።
- ኣቡ ሰለማ ኢብን ዓብድ ኣል-ኣሰድ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ዝኾኑን ቅድሚ ነብዩ ﷺ ሰብኣይ ኡም ሰለማን። ናብ ሓበሻ ድሕሪኡ ናብ መዲና ተሰዲዱ፣ ኣብ ኡሑድ ብዝበጽሖ መውጋእቲ ተሰንኪሉ ዓረፈ።
- ዑስማን ኢብን ጠልሓ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብ በኒ ዓብድ ኣል-ዳር ነይሩ፣ ቅድሚ ምኽፋት መካ ኣስሊሙ ናብ መዲና ተሰዲዱ። ነብዩ ﷺ ኣብ መዓልቲ ምኽፋት መካ ንሱ ንኸዕባ ዝሕሉ ኣብ በኒ ሸይባ ገዲፎምሉ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الأول، ص ٤٣٤–٤٣٥، باب الهجرة
መወከሲ: ابن إسحاق عن أم سلمة رضي الله عنها
ደረጃ ኣርትዖት: ዜና ታሪኽ
ዛንታ 3 — ክፋል ቀዳማይ — ናጽነት ሕልና
ሓደ ሓደ
ቢላል ኢብን ረባሕ ረዲየላሁ ዓንሁ ወኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ
ቢላል ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ መካ ድኹም ነበረ፣ ኡመያ ኢብን ኸለፍ ኣብ ትኩስ ሃሩር የሳቕዮ ነበረ፣ ኣብ ሑጻ የደርብዮን ዓብዪ እምኒ ኣብ ልዕሊ ደረቱ የንብርን፣ ካብ እስልምና ክምለስ ድማ ይሓትቶ ነበረ። ንስቓይ ዝከላኸለሉ ሓይሊ ኣይነበሮን፣ ግናኸ ክወስድዎ ዘይክእሉ ቃል ነበሮ፦ «ሓደ ሓደ»። ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ሓሊፉ፣ ንሓደ ሰብ ብሰንኪ እምነቱ ክሳቐይ ረኣየ፣ ምስ ኡመያ ድማ ንምግዛኡ ተዛረበ። ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ብምኹናን ጥራይ ኣይተረፈን፣ ገንዘብ ከፊሉ ንቢላል ኣድሓኖ እሞ ንኣላህ ኢሉ ሓራ ኣውጽኦ። ቢላል ድሕሪኡ ሙኣዚን ናይ ረሱል ﷺ ኮነ፣ እቲ ኣብ ትሕቲ እምኒ ዝበሎ ቃል ድማ ድኻም ስጋ ምውዳቕ ሕልና ከምዘይኮነ መርኣያ ኮይኑ ተረፈ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ናጽነት እምነት ብምጽዋር ኣብ ቅድሚ ምግሃስን ብሓገዝ ክኢላታት ንግፉዓትን ትሕሎ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ቢላል ኢብን ረባሕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ዝኾኑ፣ ኣብ መካ ተሳቕዩ ድሕሪኡ ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ሓራ ኣውጺእዎ። ነብዩ ﷺ ሙኣዚን ገይሮም መረጽዎ፣ ምስኦም ድማ ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ።
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 347–348፣ ምዕራፍ ምጽዋር ሽግራት
መወከሲ: ራዋያት ኢብን ኢስሓቅ ወኣቢ ኑዓይም ፊል-ሒልያ
ደረጃ ኣርትዖት: ዜና ታሪኽ
ማስታወሻ: እቲ ዝርዝር ናይ ታሪኽ ዝተፈላለየ ኣገባባት ኣለዎ፤ ግናኸ እቲ መሰረታዊ ስቓይ ቢላልን ጽንዓቱን ምውጻእ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ንዑኡን ፍሉጥን ርግጽን እዩ።
ዛንታ 4 — ክፋል ቀዳማይ — ህዝባዊ ኣገልግሎት
እቲ ክወጽእ ዘይግባእ ሰብ
ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ወኢብን ኣድ-ደግና
ኣብ ግዜ ስቓይ ቁረይሽ ምስ በዝሐ፣ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ናብ ሃገር ሓበሻ ክኸይድ ደለየ፣ ናብ ብርክ ኣል-ገማድ ምስ በጽሐ፣ ኢብን ኣድ-ደግና ረኸቦ እሞ ናበይ ከም ዝኸይድ ሓተቶ። ካብ ዓዱ ከም ዝተባረረ ምስ ፈለጠ፣ ከምኡ ዝበለ ሰብ ክወጽእ ወይ ክውጻእ ከም ዘይግባእ ነገሮ፤ ንሱ ንዘይብሉ የጥሪ፣ ዝምድና የራኽብ፣ ንኹሉ ይጸውር፣ ጋሻ የዕቁብ፣ ኣብ ግዜ ሓደጋ ሓቂ ድማ ይሕግዝ። ናብ መካ ኣብ ጥበቃኡ መለሶ፣ ኣብ ቅድሚ ቁረይሽ ድማ ብእዚ ባህርያት እዚ መስከረሉ፣ ንሳቶም ድማ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ ጥበቃኡ ክነብር ተቐበሉ። ግናኸ ድምጹ ብምብራርን ብጸሎትን ከየልዕል ብፍርሂ ህዝቢ ከይተጸልሉ ደረቱ፣ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ጥበቃኡ እውን ጸበቦም፣ ስለዚ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቅ ረዲየላሁ ዓንሁ ንጥበቃ ኢብን ኣድ-ደግና ክመልስን ብጥበቃ ኣላህ ጥራይ ንኣምላኹ ከምልኽን መረጸ። እዚ ታሪኽ እዚ ህዝባዊ ስራሕ ንሰብ ከመይ ገይሩ ምስክር ክኸውን ከም ዝኽእልን፣ መሰረት ድማ ካብ ብዕድል ዝመጽእ ሓለዋ ዝበለጸ ከመይ ከም ዝኸውንን የርኢ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? እቲ ዝበለጸ ምክልኻል ንሰብ፣ ቅድሚ ምክልኻሎም ከድልዮም ኣብ ህይወት ጎረባብቱ ዝገደፎ ኣሰር ክኸውን ይኽእል እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሳሓባ፣ ቀዳማይ ክፋል፣ ገጽ 339–340፣ ምዕራፍ ምጽዋር ሽግራት
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ካብ ዓኢሻ ረዲየላሁ ዓንሃ
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 5 — ክፋል ካልኣይ — ኣመራርሓ ኣብ እዋን ቅልውላው
ሓዘን ንሰባት ናብ ሓቂ ምስ መለሶም
ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ከምኡ'ውን ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ረሱል ﷺ ምስ ዓረፉ፡ እቲ ዜና ንሰሓባ ብጣዕሚ ከቢድ ኮይኑ ወረደ። ዑመር ረዲየላሁ ዓንሁ እኳ ነቲ ነብዪ ከም ዝሞቱ ኣይኣመነን፣ ብስምዒት ስኢንካ ምጽናዕ ድማ ንሰባት ክዛረብ ተንስአ። ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ናብ ረሱል ﷺ ኣተወ፣ ኣብ መንጎ ኣዒንቶም ሰዓሞም እሞ፡ ህያው ኮይንካን ምውት ኮይንካን ጽቡቕ ኢኻ፣ በለ። ድሕሪኡ ናብ ሰባት ወጸ እሞ ሓዘኖም ኣየጥፍአን፣ የግዳስ ናብቲ መሰረት እምነት መለሶም። ነቲ ቃል ኣላህ ኣንበበ፡ ﴿ሙሓመድ ግና፡ ቅድሚኡ ብዙሓት መልእኽተኛታት ዝሓለፍዎም፡ መልእኽተኛ እምበር ኣይኮነን።﴾ ድሕሪኡ ድማ፡ ንሙሓመድ ዝምልኽ ዝነበረ፡ ሙሓመድ ሞይቱ እዩ። ንኣላህ ዝምልኽ ዝነበረ ግና፡ ኣላህ ህያው እዩ ኣይመውትን። በለ። እቲ ሓይሊ ናይቲ ምድናቕ ኣብ ቅድሚ ንጹርነት እታ ጥቕሲ ወደቐ፣ ዑመር ድማ ምስ ሰምዓ እግሩ ከም ዘይጸወረቶ ተዛረበ። እቲ ንግግር ናይ ኣቡ በክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ንፍቕሪ ዝነጸገ ኣይነበረን፣ የግዳስ ንተውሒድን ንዓቕሚ እታ ጉጅለ ድሕሪ ዝዓበየ ምጥፋእ ግቡኣ ንምፍጻምን ዝከላኸል ነበረ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣመራርሓ ኣብ እዋን ስኢንካ ምጽናዕ ንሓዘን ኣይትነጽጎን እያ፤ የግዳስ ሓዘን ንሓቅን ንግቡእን ከየዕንቅፍ ትከላኸል እያ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ 44–45፣ ምዕራፍ ምጥርናፍ ቃል
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ፣ ንሱ ድማ ካብ ዓኢሻን ኢብን ዓባስን ሰሒሕ ዝኾኑ መርትዖታት ኣለዎ።
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 7 — ክፋል ካልኣይ — ስራን ክብርን
እምኒ ኣብ ርእሳ
ኣስማእ ቢንት ኣቢ በክር (ረዲየላሁ ዓንሃ)
ኣስማእ ቢንት ኣቢ በክር (ረዲየላሁ ዓንሃ) ብዛዕባ መጀመርታ ህይወታ ምስ ዙበይር (ረዲየላሁ ዓንሁ) ትነግር። ሽዑ ገንዘብ ወይ ባርያ ኣይነበሮምን፣ እንተኾነ ግን ሓደ ፈረስ ጥራይ ነበሮም። ንሳ ነቲ ፈረስ ትምግብን ተስትንን፣ ንማይ መሳብያኡ ትሰፍን፣ ትወቅዕን፣ ንግመል ማይ መሳብያኦም እምኒ ትወቅዕን፣ ድሕሪኡ ነቲ እምኒ ካብ ርሑቕ መሬት ዙበይር ኣብ ርእሳ ጸይራ ትመጽእ ነበረት። ሓደ መዓልቲ ክትምለስ ከላ፣ ነብዩ ﷺ ምስ ገለ ካብ ሰሓባኡ ረኸባ። ድሕሪኡ ድሕሪኡ ክትስቀል ኣመልከታ፣ ንሳ ግን ምስቶም ሰባት ክትከይድ ሓፈረት፣ ቅንኢ ዙበይር ድማ ዘከረቶ። ስለዚ ነቲ ዝጸረተቶ ሒዛ ቀጸለት። ኣስማእ ነዚ ዛንታ እዚ ብዘይ ድኻም ዝመልአ ፍጹም ስእሊ ንምፍጣር ኣይነገረቶን፣ የግዳስ ነቲ ስራሕ ከም ዝነበረ ገይራ ገለጸቶ፦ ኣብ ውሑድ ንብረት ዘለዎ ቤት መዓልታዊ ጻዕሪ፣ ምስ ሓፍረት፣ ክብርን ሓላፍነት ናይ ምጽዋር ዓቕምን። ስለዚ እዚ ዛንታ እዚ ኣብ ዜና ውግኣትን ውሳነታትን ጥራይ ዘይርአ ገጽ ታሪኽ ስድራቤት ይህበና።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ታሪኽ ብሰብ መናብር ጥራይ ኣይፍጠርን፤ ብዕለት ዕለት ብዝፍጸም ህዱእ ስራሕ እውን ይፍጠር።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኣስማእ ቢንት ኣቢ በክር ረዲየላሁ ዓንሃ
ዛቱል-ኒጣቐይን፣ ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑን ጓል ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ። ኣብ ምድላው ሂጅራ ፍሉይ ተራ ነይርዋ፣ ሓዲሳትን ዜናታትን ካብ ሲራ ድማ ጸብጺባ።
- ኣል-ዙበይር ኢብን ኣል-ዓዋም ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙስሊምን፣ ወዲ ሓወቦ ነብዩ ﷺ እዩ። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉን ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራን እዩ ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ካልኣይ ክፋል፣ ገጽ 517–518፣ ምዕራፍ ኣል-ኣኽላቕ ወል-ሙዓሻራ
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪን ሙስሊምን ካብ ኣስማእ (ረዲየላሁ ዓንሃ)
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 9 — ክፋል ሳልሳይ — ትሕትና ኣብ ቅድሚ ምምርማር
ኩሉ ምድንጓይ ስዕረት ኣይኮነን
ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ ከምኡ'ውን ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ኣብ ሑደይብያ ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ እቲ ናይ ሰላም ውዕል ንሙስሊም ከቢድ ኮይኑ ረኣዮ፣ ስለዚ ብሃይማኖት ዘለዎ ሓልዮት ሰዓሮ እሞ ንነብይ ﷺ ብንጹር ሓተቶ፡ ንሕናዶ ሓቂ ኣይኮናን? ንሳቶምዶ ኣብ ጌጋ ኣይኮኑን? ስለምንታይከ ኣብ ሃይማኖትና ውርደት ንቕበል? ሕቶኡ ንራእይ ምቅዋም ኣይነበረን፣ የግዳስ እቲ ናይ ዓወት ተስፋ ምስዚ ዝረአ ዘሎ ምትዕርራይ ከመይ ከም ዝራኸብ ክርድኦ ደለየ። ድሕሪኡ ናብ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ ከደ እሞ ነተን ዝሓተተን ሕቶታት ከምኡ'ውን ሓተቶ፣ ሽዑ ኣቡበክር ኣስ-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ በሎ፡ ንዕኡ ተኸተል፣ ንሱ ኣብ ሓቂ እዩ። ዑመር ድሕሪኡ ንርእሱ ክምርምር ተመልሰ፣ ክሳዕ ክንደይ ከም ዝበለ ድማ ንቓሉ ብምፍራህ ተግባራት ከም ዝገበረ። ድሕሪኡ ኣላህ እቲ ሰላም ዓወት ከም ዝነበረ ኣርኣየ፣ ሙስሊም ድማ ድሕሪኡ ብሰላም ናብ መካ ኣተዉ። እዛ ዛንታ እዚኣ ንኣማኒ መሰል ሕቶ ትሕሉ፣ ከምኡ'ውን እቲ ጥበብ ክበርሃሉ ከሎ ናይ ምምላስ ስነ-ስርዓት ተምህሮ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ትብዓት ማለት ዘይንሓትት ማለት ኣይኮነን፣ የግዳስ ብስነ-ስርዓት ንሓትት፣ ድሕሪኡ ሰፊሕ ስእሊ ክረኣየና ከሎ ንፍርድና ንምርምር።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ሳልሳይ ክፋል፣ ገጽ 19–20፣ ምዕራፍ እምነት ብዘይርአ
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ኣብ ዛንታ ሰላም ኣል-ሑደይብያ
ደረጃ ኣርትዖት: ትኽክል
ዛንታ 10 — ክፋል ሳልሳይ — ንጡፍ ትዕግስቲ
ድሕሪ እቲ ጸገም ዝመልኦ እዋን
ኸባብ ኢብን ኣል-ኣርት ረዲየላሁ ዓንሁ
ኸባብ ኢብን ኣል-ኣርት ረዲየላሁ ዓንሁ ካብቶም ኣብ መካ መጀመርታ ስቓይ ዝረኣዩ ነበሩ፣ መከራ ምስ በዝሐ ናብ ነብይ ﷺ መጸ፣ ንሱ ድማ ኣብ ጽላል ከዕባ ብብርድኡ ተሰንቂሉ ነበረ፣ ዱዓን ዓወትን እናሓተተ፣ ከምኡ'ውን እናሓተተ፡ ንዓናዶ ዓወት ኣይትሓቱን? ንኣላህዶ ንዓና ኣይትልምንን? ነብይ ﷺ ብስቓዩ ኣይወቐስዎን፣ የግዳስ እቶም ቅድሚኦም ዝነበሩ ኣመንቲ ብመሻጥ ብረት ክሳዕ ኣዕጽምቶም ከም ዝምሸጡ፣ ከምኡ'ውን ክልተ ከፊሎም ከም ዝምቀሉ፣ እዚ ድማ ካብ ሃይማኖቶም ከም ዘየዕግቶም ኣዘኻኸሮም። ድሕሪኡ ኣላህ ነዚ ነገር እዚ ከም ዝፍጽሞ ነገሮ፣ ክሳዕ እቲ ተጓዓዛይ ካብ ሰንዓ ናብ ሓድራማውት ዝኸይድ፣ ንኣላህ ጥራይ ከምኡ'ውን ንተኽላ ኣብ ኣባጊዑ ዘይፈርህ፣ ከምኡ'ውን ይሃርፉ ከም ዘለዉ ነገሮም። ኣብቲ መልሲ ተስፋን ኣድማስን ነበረ፣ ንስቓይ ምኽሓድ ወይ ንግፍዒ ምኽባር ኣይነበረን፤ ስለዚ ኣብዚ ምጽባይ ማለት ኣብ መገዲ ትዕግስቲ ምስ ምቕጻል ርግጸኝነትን ስራሕን እዩ፣ ንዋናዊ ኩነታት ምትዕግጋስ ኣይኮነን።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ተስፋ ነቲ ህጹጽ ስቓይ ኣይትነጽጎን፣ የግዳስ ንፍርሒ ንመጻኢ ከይትገዝእ ትዓግቶ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ኸባብ ኢብን ኣል-ኣራት ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ዝነበሩን ኣብ መካ ዝተሰቃዩ ድኹማትን። ኣብ በድርን ድሕሪኡን ተሳቲፉን ሓዲሳት ኣረኸበ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስ-ሰሓባ፣ ሳልሳይ ክፋል፣ ገጽ 11–12፣ ምዕራፍ ዓብይነት እምነት
መወከሲ: ሰሒሕ ኣል-ቡኻሪ ብዛዕባ ኸባብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ደረጃ ኣርትዖት: ትኽክል
ዛንታ 11 — ክፋል ሳልሳይ — ኣምልኾ
ንነፍሲ ወከፍ መሰሉ ሃቦ
ሰልማን ኣል-ፋሪሲን ኣቡ ኣድ-ደርዳእን (ኣላህ ይርሓሞም)
ነብዩ ﷺ ንሰልማን ኣል-ፋሪሲን ኣቡ ኣድ-ደርዳእን (ኣላህ ይርሓሞም) ኣሕዋት ገበሮም። ሓደ መዓልቲ ሰልማን ንኣቡ ኣድ-ደርዳእ በጽሖ፣ ኣደ ኣድ-ደርዳእ ድማ ብዝተበላሸወ ክዳውንቲ ረኣያ። ብዛዕባ ኩነታታ ምስ ሓተታ ድማ፡ ኣቡ ኣድ-ደርዳእ ኣብዛ ዓለም ምንም ድሌት የብሉን በለቶ። ኣቡ ኣድ-ደርዳእ ንእንግዳኡ ምግቢ ሰርሐ፣ ንሱ ድማ ጾም ከም ዝነበረ ነገሮ። ሰልማን ምስኡ እንተ ዘይበልዔ ክበልዕ ኣበየ፣ ስለዚ ኣቡ ኣድ-ደርዳእ ጾሙ ፈትሐ። ድሕሪኡ ድማ ለይቲ ምስ መጸ ኣቡ ኣድ-ደርዳእ ንምጽላይ ተንስአ፣ ሰልማን ድማ፡ ድቀስ በሎ፣ ስለዚ ደቀሰ። እንደገና ክትንስእ ምስ ፈተነ ድማ፡ ክድቅስ ኣዘዞ፣ ክሳብ መወዳእታ ለይቲ ምስ ኮነ ድማ፡ ሕጂ ተንስእ በሎ፣ ስለዚ ክልቲኦም ጸለዩ። ድሕሪኡ ሰልማን በሎ፡ ንጎይታኻ ኣብ ልዕሌኻ መሰል ኣለዎ፣ ንነፍስኻ ድማ ኣብ ልዕሌኻ መሰል ኣለዋ፣ ንስድራኻ ድማ ኣብ ልዕሌኻ መሰል ኣለዎም፤ ስለዚ ንነፍሲ ወከፍ መሰሉ ሃቦ። እዚ ንነብዩ ﷺ ምስ ተነግሮም ድማ፡ «ሰልማን ሓቂ ተዛሪቡ» በሉ። እታ ዛንታ ንምጽላይ ለይቲ ኣይተንቅፍን፣ የግዳስ ንኣምልኾ ኣብ ሚዛን ተንብር፣ እዚ ድማ ጻዕሪ ናብ ምጥፋእ መሰል ኣካልን ስድራን ከይቅየር ይከላኸል።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ኣምልኾ ኣብ ምእማል ኣካል ወይ ስድራ ኣይተሰርሕን፤ ምሉእነቱ ኣብ ሚዛን መሰል ኣላህን መሰል ሰባትን ዝጥርንፍ እዩ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ሰልማን ኣል-ፋሪሲ ረዲየላሁ ዓንሁ
ሓደ ካብቶም ሰሓባ ካብ ፋርስ ንሓቂ እናደለየ ዝመጸ ክሳብ ንነብዩ ﷺ ዝረኸበ። ንምሕፋር ኸንዳቕ ሓሳብ ሃበ፣ ብፍልጠትን ምጥዓስን ድማ ይፍለጥ ነይሩ።
- ኣቡ ኣል-ደርዳእ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓወይመር ኣል-ኣንሷሪ፣ ሓደ ካብቶም ሰሓባ ነብዩ ﷺን ካብቶም ምሁራትን ኣምለኽትን። ኣብ ግዜ ኸሊፋነት ዑመርን ዑትማንን ኣብ ሻም ተቐሚጡ ንህዝባ ድማ መሃረ።
- ኡም አል-ደርዳእ ኸይራ ቢንት ኣቢ ሃድራድ ረዲየላሁ ዓንሃ
ሓንቲ ካብ ኣንስቲ ሰሓባን ሰበይቲ ኣቡ ደርዳእን እያ። ኣብ ግዜ ነብይ ﷺ ነይራ እሞ ካብኡ ድማ ሓዲሳት ተረኺባ። ንሳ ዓባይ ኡም ኣል-ደርዳእ እያ፣ ካብታ ብፍልጠት ዝፍለጣ ዝነበረት ንእሽቶይ ኡም ኣል-ደርዳእ ዝተፈላለየት እያ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة፣ الجزء الثالث، ص ٥١٦–٥١٧، موضع ما جرى بين سلمان وأبي الدرداء
መወከሲ: صحيح البخاري عن أبي جحيفة رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ቅኑዕ
ዛንታ 23 — ክፋል ሳልሳይ — ንጹህ ልቢ
ሕቡእ ተግባር: ብዘይ ምትላል ዝኾነ ልቢ
ዓብዱላህ ኢብን ዓምር ኢብን አል-ዓስ (ኣላህ ይርሓሞም) ከምኡ'ውን ሓደ ሰብ ካብ ኣንሳር
እቲ ነብይ ﷺ ንሰሓባኦም ንሰለስተ መዓልትታት ሓደ ሰብ ካብ ኣንሳር ክመጾም ከም ዝኾነን ንሱ ኸኣ ካብቶም ናይ ገነት ሰባት ምዃኑን ከም ዝነገሮም ይዝከር። ዓብዱላህ ኢብን ዓምር ተግባሩ ክፈልጥ ደለየ፣ ስለዚ ንሰለስተ ለይቲ ኣብኡ ንኽቕመጥ ፍቓድ ሓተተ። ካብኡ ድማ ካብቲ ልሙድ ንላዕሊ ብዙሕ ኣምልኾ ኣይረኣየን፣ እንተኾነ ግን ኣላህ ከይዘከረ ኣይድቅስን ነበረ። ንሱ ድማ ምኽንያት ምቕማጡ ምስ ነገሮ፣ እቲ ሰብ ንሓደ'ኳ ካብ ሙስሊም ምትላል ከም ዘይረክብ ወይ ንሓደ'ኳ ኣላህ ዝሃቦ ነገር ከም ዘይቀንእ ተዛረበ። ዓብዱላህ ድማ: እዚ'ዩ ናብዚ ዘብጸሓካ በለ። እዚ ሓበሬታ እዚ ናብቲ ሰባት ብሓፈሻ ዘይርእይዎ ሕቡእ ልባዊ ተግባር የቓልሕ፣ ምስቲ ደረጃ ሓዲሱ ግን ንምጥንቃቕ ዝሕብር እዩ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? እቲ ሰባት ዘይርእይዎ ስነ-ምግባር፣ ከም ምጥራፍ ቅንኣትን ምትላልን፣ ካብቲ ካልኦት ዝጭብጭቡሉ ተግባራት ንምህናጽ ሰብ ዝኸበደ ክኸውን ይኽእል።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዓብዱላህ ኢብን ዓምር ኢብን ኣል-ዓስ ረዲየላሁ ዓንሁማ
ሓደ ካብቶም ብዙሕ ዝተረኸቡ ሰሓባ፣ ብኣምልኾን ብፍቓድ ነብዩ ﷺ ሓዲስ ብምጽሓፍን ዝፍለጥ ነይሩ። ካብቶም ፈላጣት ሰሓባን ምሁራንን ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة፣ الجزء الثالث، ص ١٥٩–١٦٠، باب سلامة الصدر
መወከሲ: مسند أحمد والسنن الكبرى للنسائي عن أنس رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: እቲ ሰንሰለት ሓዲስ ዝተፈላለየ እዩ
ማስታወሻ: ገሊኦም ምሁራት ገሊኡ መገድታቱ ሓቂ ወይ ጽቡቕ ኢሎም ኣጽዲቖምዎ፣ ኣብ ሰንሰለቱ ድማ ዘረባ ኣሎ፤ ስለዚ ኣብ ፍጻሜታት ተግባራት ብጥንቃቐ ይዝከር፣ እቲ ኣንሳራዊ ሰብ ድማ ኣብቲ ሓዲስ ስሙ ኣይተጠቕሰን።
ዛንታ 30 — ክፋል ካልኣይ — ትሕትና
ካብቲ መላእኽቲ ዝሓፍርዎ ሰብ ኣይሓፍርን ድየ?
ዑስማን ኢብን ዓፋን (ረዲየላሁ ዓንሁ)
ነብዩ ﷺ ኣብ ገዛኦም ተጋዲሞም ከለዉ፡ ገለ ኻብ ኣእጋሮም ወይ ኣካሎም ተቐሊዑ ነበረ። ኣቡ በክርን ዑመርን (ረዲየላሁ ዓንሁማ) ድማ ንኽኣትዉ ፍቓድ ሓተቱ፡ ንሳቶም ድማ ብሓደ ዓይነት ኩነታት ከለዉ ፈቐደሎም። ዑስማን (ረዲየላሁ ዓንሁ) ፍቓድ ምስሓተተ፡ ረሱል ኣላህ ﷺ ተቐመጡን ክዳውንቶም ኣስተኻኸሉን። ዓኢሻ (ረዲየላሁ ዓንሃ) ብዛዕባ እቲ ዝተፈላለየ ኣቀባብላ ምስሓተተቶም፡ ንሳቶም ድማ፡ «ካብቲ መላእኽቲ ዝሓፍርዎ ሰብ ኣይሓፍርን ድየ?» በሉ። እቲ ሓዲስ ንሕፍረት ከም ምጥባቕ ወይ ድኻም ኣይገልጾን፤ ብኣንጻሩ፡ ንዑስማን ነብዩ ﷺ ዝሓለዉዎ ልዑል ባህሪ ከም ዝነበሮ ይገልጽ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ንኽቡር ባህርያት ሰባት ምሕላው ሓደ ዓይነት ጽቡቕ ምሕዝነት እዩ፤ ምኽንያቱ ኣኽብሮት ንስምዒት ካልኦት ይርኢ እምበር ኣየላግጸሉን።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ዑስማን ኢብን ዓፋን ረዲየላሁ ዓንሁ
ሳልሳይ ኸሊፋ ራሺዱን ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑ፣ ንኽልተ ኣዋልድ ነብዩ ﷺ ብምምርዓዉ ድማ ብዙል-ኑረይን ተሰይሙ። ሰራዊት ኣል-ዑስራ ኣዳልዩን ኣብ ግዜ ኸሊፋነቱ ድማ ንህዝቢ ኣብ ሓደ ሙስሓፍ ኣኪቡ።
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
- ዓኢሻ ቢንት ኣቢ በክር ረዲየላሁ ዓንሃ
ኣደ ምእመናንን ሰበይቲ ነብይ ﷺን ጓል ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ እያ። ካብቶም ዝበለጹ ፍሉጣት ሰሓባ ነይራ፣ ብዛዕባ ሓያእ ዑስማንን ካልእ ትምህርቲ ነብይ ﷺን ሓዲሳት ተረኺባ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: ህይወት ኣስሓባ፡ ካልኣይ ክፋል፡ ምዕራፍ ልዑል ባህርያት ዑስማንን ሕፍረቱን
መወከሲ: ሰሒሕ ሙስሊም ካብ ዓኢሻ (ረዲየላሁ ዓንሃ)
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ዛንታ 33 — ክፋል ሳልሳይ — ትብዓት
ቀዳማይ ተኳሲን ምትብባዕ ነብይን
ሳእድ ኢብን ኣቢ ወቓስ (ረዲየላሁ ዓንሁ)
ሳእድ ኢብን ኣቢ ወቓስ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ብቕድሚት ተኳሲ ምዃኑ ይፍለጥ ነይሩ፣ ኣብ መገዲ ኣላህ ቀዳማይ ፍላጻ ዝወርወረ ንሱ ምዃኑ ድማ ተዘሪቡሉ። ኣብ ክልቲኡ ሓዲሳት ሰሒሕ ከም ዝተመዝገበ፣ ነብዩ ﷺ ኣብ ዕለት ኡሑድ ፍላጻታት እናሃብዎ፡ «ተኹስ፣ ኣቦይን ኣደይን ንዓኻ ይኹኑ» ይብልዎ ነይሩ። እዞም ክልተ ሓበሬታታት ብሓባር ንቕድሚትነት ሳእድን ክእለቱን ክብረቱን ዘመልክቱ እዮም፣ እንተኾነ ግን እቲ ቀዳማይ ፍላጻን ምትብባዕ ኡሑድን ብሓደ እዋን ከም ዝተፈጸሙ ኣይገልጹን። ስለዚ፣ እታ ዛንታ ንነፍሲ ወከፍ ፍጻመ ናይ ባዕላ ኣውድኣ ትሕሉ፣ ክእለት ብኸመይ ብምጅማር ከም ዝዓቢ፣ ድሕሪኡ ድማ ብምትብባዕ ከም ዝዕመም ተርኢ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ብቕዓት ብቕድሚት ምምምማድ ይስራሕ፣ መራሒ ድማ ብግልጺ ብምምስጋን እቲ ብቕዓት ምስ ዝርኢ የዕብዮ።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ሳዓድ ኢብን ኣቢ ወቓስ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ካብቶም ብፍሉይ ብምርማይ ዝፍለጡ ሰሓባ እዩ። ንምውራር ኢራቕ መሪሑ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ እውን ነይሩ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثالث، باب الجهاد والرمي
መወከሲ: صحيح البخاري في أول سهم، وصحيحا البخاري ومسلم في قوله ﷺ لسعد يوم أُحد: ارم فداك أبي وأمي
ደረጃ ኣርትዖት: ሰሒሕ
ማስታወሻ: እቲ ቀዳማይ ፍላጻን ምትብባዕ ነብዩ ﷺን ብሓቀኛ ሓበሬታታት ዝተረጋገጹ እዮም፣ እንተኾነ ግን እዞም ክልተ ፍጻመታት ኣብ ታሪኽ ፍሉያት እዮም፤ ኣብዚ ብሓደ ግዜያዊ ትርኢት ኣይተዋሃሃዱን።
ዛንታ 34 — ክፋል ሳልሳይ — ትብዓት
ምስክርነት ንዓሰርተን ምክልኻል ንሰሓባን
ሰዒድ ኢብን ዘይድ (ረዲየላሁ ዓንሁ)
ሓደ ሰብ ንዓሊ ኢብን ኣቢ ጣሊብ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ኣብ ቅድሚ ሰዒድ ኢብን ዘይድ (ረዲየላሁ ዓንሁ) ምስ ኣጸገሞ፣ ሰዒድ ነዚ ተቓዊሙ እቲ ካብ ረሱል ኣላህ ﷺ ብዛዕባ ክብሪ ገለ ካብ ሰሓባኦም ዝሰምዖ ዘኪሩ። ኣቡበክርን ዑመርን ዑስማንን ዓሊን ጠልሓን ዙበይርን ሳእድን ዓብዱረሕማን ኢብን ዓውፍን ኣቡ ዑበይዳን ሰሚዩ፣ ድሕሪኡ ድማ ንሱ ዓስራዋይ ምዃኑ ገሊጹ፣ ብስራት ገነት ከም ዝተበሰሩ ድማ ተሪኹ። እቲ ዝሓለዎ ብምጥቃስ ዝተረጋገጸ ምክልኻል ነይሩ እምበር ዕውር ጽልኢ ኣይነበረን፣ ኣብቲ ንጽልኢ ምላሽ ዝሓትት ዝነበረ ኣውድእ ድማ ብግልጺ ገሊጽዎ።
ሎሚ ስለምንታይ የገድሰና? ሓቂ ብዝተረጋገጸ ሓበሬታ ምምላስ ትብዓት እዩ፣ ብዘይካ እቲ ክብሪ ናብ ሓድሽ ባእሲ መዓልቦ ምቕያር።
መግለጺ ብዛዕባ እቶም ዝተጠቕሱ ሰሓባ
- ሰዒድ ኢብን ዘይድ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ወዲ ዘይድ ኢብን ዓምር ኢብን ኑፈይል እዩ። ድሕሪ በድር ኣብ ዝተኻየዱ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ስልጣን ካብ ምድላይ ብምርሓቑ እውን ይፍለጥ።
- ኣቡ በክር ኣል-ሲዲቕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ዓብዱላህ ኢብን ኣቢ ቁሓፋ፣ ቀዳማይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ናብ ኢስላም ቀዳሞት ሰባትን። ኣብ ሂጅራ ብጻይ ነብዩ ﷺ ነይሩ፣ ድሕሪ ሞቶም ድማ ኸሊፋ ኮይኑ።
- ዑመር ኢብን ኣል-ኸጣብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካልኣይ ካብቶም ቅኑዓት ኸሊፋታትን ካብቶም ዓበይቲ ብጾት ነብዩ ﷺን። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉ፣ ኣብ ግዝኣቱ ድማ ሃገር ሰፊሓ ምስ ግልጺ ፍትሕን ምኽርን።
- ዑስማን ኢብን ዓፋን ረዲየላሁ ዓንሁ
ሳልሳይ ኸሊፋ ራሺዱን ካብቶም ናብ እስልምና ቀዳሞት ዝኾኑ፣ ንኽልተ ኣዋልድ ነብዩ ﷺ ብምምርዓዉ ድማ ብዙል-ኑረይን ተሰይሙ። ሰራዊት ኣል-ዑስራ ኣዳልዩን ኣብ ግዜ ኸሊፋነቱ ድማ ንህዝቢ ኣብ ሓደ ሙስሓፍ ኣኪቡ።
- ዓሊ ኢብን ኣቢ ጣሊብ ረዲየላሁ ዓንሁ
ወዲ ሓወቦ ነብይ ﷺን ሰብኣይ ፋጢማ ረዲየላሁ ዓንሃን እዩ። ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ራብዓይ ኸሊፋን እዩ። ኣብ ኩሉ ውግኣት ተሳቲፉ እዩ፣ ኣብ ታቡክ ጥራይ ነብይ ﷺ ኣብ መዲና ስለ ዝሓደጎ እዩ ዘይተሳተፈ።
- ጣልሓ ኢብን ዑበይድ ኣላህ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ኣብ ኡሑድ ተሳቲፉ ንነብይ ﷺ ተኸላኺሉ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ እውን ነይሩ።
- ኣል-ዙበይር ኢብን ኣል-ዓዋም ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙስሊምን፣ ወዲ ሓወቦ ነብዩ ﷺ እዩ። ኣብ ውግኣት ተሳቲፉን ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራን እዩ ነይሩ።
- ሳዓድ ኢብን ኣቢ ወቓስ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ካብቶም ብፍሉይ ብምርማይ ዝፍለጡ ሰሓባ እዩ። ንምውራር ኢራቕ መሪሑ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ እውን ነይሩ።
- ዓብዱል-ራሕማን ኢብን ዓውፍ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን ካብቶም ቀዳሞት ሙሃጂሩን። ብንግድን ልግስን ዝፍለጥ፣ ካብቶም ሽዱሽተ ኣባላት ሹራ ድማ እዩ ነይሩ።
- ኣቡ ዑበይዳ ዓሚር ኢብን ኣል-ጀራሕ ረዲየላሁ ዓንሁ
ካብቶም ናብ እስልምና ቅድሚ ዝኣተዉን ካብቶም ዓሰርተ ብጀነት ዝተበሰሩን እዩ። ነብይ ﷺ 'ኣሚን ናይዛ ኡማ' ኢሉ ሰሚይዎ። ኣብ ሻም ንዝነበሩ ሰራዊት መሪሑ፣ ኣብ ለበዳ ዓምዋስ ድማ ሞይቱ።
ምንጪን ደረጃ ዜናን
ቦታ: حياة الصحابة، الجزء الثالث، باب فضائل الصحابة وحفظ اللسان
መወከሲ: سنن أبي داود وجامع الترمذي ومسند أحمد عن سعيد بن زيد رضي الله عنه
ደረጃ ኣርትዖት: ሓሰን
ማስታወሻ: ሓዲስ ዓሰርተ ብሓፈሻዊ መንገዱ ሓሰን እዩ፣ ቃላት እቲ ሓዲስን ኣውድእ እቲ ኣኼባን እቶም ዝተዛረቡ ሰባትን ይፈላለዩ፤ ስለዚ እቲ ምቕራብ ኣብቲ ናይ ሰዒድ ምፍንጫልን ክብሪ ምትራኹን ጥራይ ተሓጺሩ።
ሰለስቲኡ ክፍላት
ቀዳማይ ክፋል
ምምሃርን ምህናጽ ማሕበረሰብን
- ናብ ኣላህ ምምሃር
- ምሕላፍን ምውፋይን
- ምጽዋር ጸገማት
- ስደት
- ሓገዝን ምዕቋብን
- ጅሃድን ምውፋይን
ካልኣይ ክፋል
ሓድነትን ንጽህና ህይወትን
- ሓድነት ቃል
- ምውፋይ ኣብ ኣላህ መገዲ
- ምቅላስ ምስ ትምኒታት
- ስነ-ምግባርን ባህርያትን
- ምምኽኻር ኣብ መንጎኦም
ሳልሳይ ክፋል
እምነትን ኣምልኾን ፍልጠትን
- ብዘይርአ ምእማን
- ኣብ ጸሎት ምእካብ
- ፍልጠትን ዝክርን
- ዱዓእ
- ስብከታትን ምዕዶታትን
- ዘይርአ ደገፍን ምኽንያታት ዓወት
ህይወት ሰሓባ ረዲየላሁ ዓንሁም
ሸይኽ ሙሓመድ ዩሱፍ ኣል-ካንደህላዊ — ቀዳማይ፣ ካልኣይን ሳልሳይን ክፍላት — ሓዳስ ዝተሻሻለት ሕትመት
ኣኪብን ምድላውን ሓተታን: ሙሓመድ ኢልያስ ኣል-ባረባንኩዊ
ንመጽሓፍን ትሕዝቶኡን ኣብ ቢብሊዮተካ ሻሚላ ኣንብብ
እዛ ገጽ እዚኣ ኣብቶም ዝተሰነዱ ሰለስቲኡ ክፍላት ተመርኲሳ እያ፣ ምስቲ ኣብ ቢብሊዮተካ ሻሚላ ዝርከብ ትሕዝቶ መጽሓፍ ድማ ተራኺባ። እቲ ኣብ ላዕሊ ዘሎ መእተዊ ጥቕሲ ንመእተዊ ቀዳማይ ክፋል ዝምልከት እዩ፣ እቲ ምቕራብ ክፍላት ድማ ንምዕራፋትን ኣርእስታትን መጽሓፍ ኣብ ሰለስቲኡ ክፍላት የጠቃልል።