መእተዊ ናይ መጽሓፍ

ምስጋና ንኣላህ፡ ጐይታ ዓለማት ይኹን። እቲ ንዓለማት ምሕረት ኰይኑ ንተላእከ፡ ጐይታና ሙሓመድ ቢን ዓብዱላህ፡ እቲ ቃል ኪዳኑ ዝሓሉን እሙንን፡ ከምኡውን ንቤተሰቡን ንብሩሃት ብጾቱን፡ ክሳብ መዓልቲ ፍርዲ ብጽቡቕ ንዝሰዓብዎምን ዝበለጸ ሰላምን ምሉእ ሰላምታን ይውረድ። ጐይታና ሆይ! ካብቲ ንስኻ ዝመሃርካና ወጻኢ ፍልጠት የብልናን እሞ፡ ንስኻ ቅዱስ ኢኻ። ጐይታና ሆይ! ዝጠቅመና ምሃረና፡ በቲ ዝመሃርካና ድማ ጥቐመና፡ ፍልጠትን ትዕግስትን ጥበብን ድማ ወስኸልና፤ ንስኻ ኣዝዩ ኣፍላጥ፡ ዓቃልን ጥበበኛን ኢኻ። ጐይታይ! ልበይ ኣርሕወለይ፡ ሰባት ዘረባይ ምእንቲ ክርድኡ ድማ ካብ መልሓሰይ ዕንቅፋት ፍታሕ።

ካብዚ ቀጺለ፡ ነቲ ክቡር ኣንባቢ ካብቲ “ሰፍዋት ኣል-ኣሓዲት ኣል-ነበዊያ ኣል-ሸሪፋ” (ምርጥ ነበዊ ሓዲሳት) ዝተሰምየ ፍሉጥ መጽሓፈይ ዝመረጽክዎም፡ ሓጸርቲ ግን ድማ ሰፊሕ ትርጉም ዘለዎም ክቡራት ነበዊ ቃላት ከቕርብ ደስ ይብለኒ። እዚኦም ድማ እቶም ብብዙሓት ኢማማት ሓዲት ትኽክለኛነቶም ዝተሰማምዑሎም ሓዲሳት እዮም። እዚ ዝኾነ ድማ እቲ ቅድሚ ዓመታት ብኣላህ ሓገዝ ዝኣከብክዎ፡ ዘዳለኹዎ፡ ብዓውድታት ዝመደብክዎ ከምኡውን ቃላቱ ዝተረጐምክዎ “ኣል-ሰፍዋ” ዝተሰምየ መጽሓፍ ድሕሪ ምርካቡ ዓቢ ዓወት እዩ። እዚ መጽሓፍ እዚ ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ዝርከቡ ዓረባዊን ምስልምናዊን ናይ ፍልጠት ማእከላት ብናእዳን ተቐባልነትን ተጋቢዙ እዩ፤ እዚ ድማ ነቶም ሓደ ሙስሊም ኣብ ሃይማኖቱን ዓለማዊ ህይወቱን ዘድልይዎ፡ ብትኽክለኛነቶም ጥርጣረ ዘይብሎም ኣገደስቲ ሓዲሳት ብምሓዙ እዩ። ኣብቲ “ኣል-ሰፍዋ” ዝተሰምየ መጽሓፍ ኣብ እምነት፡ ኣምልኾ፡ ሕግታት፡ ነበዊ ጥበብ፡ መተባብዒን መጠንቀቕታን፡ ብሉጽ ተግባራት፡ ባህርያት ነብዩ፡ ስነ-ምግባር፡ ፍልጠት፡ ሕክምና፡ ትርጉም ቁርኣን፡ ወረታት ፈተናታትን ምልክታት መወዳእታ ዓለምን፡ መግለጺ መዓልቲ ትንሳኤን ገነትን ሓውን፡ ከምኡውን ንሓደ ሙስሊም ኣብ ሃይማኖቱን ዓለማዊ ህይወቱን ዝጠቕሞ ኩሉ ነገር ኣተኲረ ነይረ። እዚ ድማ ንተመራመርቲ ቀሊልን ቀረባን መወከሲ ሓዲት ምእንቲ ክኸውን እዩ።

እዚ መጽሓፍ እዚ ብብዙሓት ዓሊማት፡ ናይ ሓዲት ሊቃውንትን ሓሰብትን ዝተናእደ ኮይኑ፡ ብርታዐ ሰንሰለት መመሓላለፍቲ (ሰነድ) ይኹን ትሕዝቶ (መትኒ) ዝበለጸ ትኽክለኛ ሓዲሳት ዝሓዘ ምሉእ ዘመናዊ መወከሲ ሓዲት ገይሮም ይርእይዎ። እዚ መጽሓፍ እዚ ቅድሚ ሕጂ ብዓይነቱ ተሰሪሑ ዘይፈልጥ እዩ። ድሕሪ መበል ዓሰርተ ኣርባዕተ ሕታም፡ እዚ መጽሓፍ እዚ ከም ምሉእ መወከሲ መጠን ዓቢ ኣገዳስነትን ስነ-ፍልጠታዊ ቦታን እኳ እንተሃለዎ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ግን ንሊቃውንትን ተመሃሮ ፍልጠትን ጥራይ ዝጠቅም ኮይኑ ረኺበዮ። ስለዚ፡ ገለ ካብቶም ሰብ ፍልጠትን ክብረትን ዝኾኑ ኣሕዋትና፡ ነቲ “ኣል-ሰፍዋ” ዝተሰምየ መጽሓፍ ከሕጽሮ ብዝሓተቱኒ መሰረት፡ ነቶም ብሰንኪ መጀመርታ ቃላቶም ወይ ብሰንኪ ተወሳኺ ቃላት ወይ ድማ ብሰንኪ ኣፈላላይ መመሓላለፍቲ ተደጋጊሞም ዝመጹ ሓዲሳት ብምእላይ፡ እዚ “መዝገብ ክቡራት ቃላት ነብዩ” ዘርእስቱ መጽሓፍ ኣዳልየ። እዚ ድማ ንምሓዝን ንምጽናዕን ምእንቲ ክጥዕም እዩ። እቲ ብትኽክለኛነቱ ጥርጣረ ዘይብሉ ሓዲሳት ብምሉኡ ክረክብ ዝደሊ ሰብ ግን ናብቲ ምሉእ መጽሓፍ “ሰፍዋት ኣል-ኣሓዲት ኣል-ነበዊያ ኣል-ሸሪፋ” ክምለስ ይኽእል። እዚ ሓጺር መጽሓፍ ንኹሎም ተመሃሮን ተመራመርትን ሃይማኖታዊ ይኹን ዓለማዊ ፍልጠት ቀሊል ክኸውን ተገይሩ ኣሎ። እዚ ድማ እቲ ኣማኒ ይኹን ዘይኣማኒ ወይ ነቃፊ፡ ነዚ ሓዲሳት እዚ ምስ ዝርእዮ፡ እቲ ኣላህ ነቲ ዘይተመሃረ ነብዩ ﷺ ዝዓደሎ መለኮታዊ ፍልጠት ብንጹር ምእንቲ ክርኣዮ እዩ። እዚ ሓዲሳት እዚ ኣላህ ንዓለማት ምሕረት ክኸውን ዝሓረዮ ነብዩ ጥራይ ዝዛረቦም ጥበብ ዝመልኦም ቃላት እዮም። እዚ ድማ ነቲ ኣላህ “ንዓለማት ምሕረት ጌርና እምበር ኣይለኣኽናካን” ዝበሎን፡ ነብዩ ﷺ ባዕሎም “ኣነ ዝተዓደልኩ ምሕረት ጥራይ እየ” ዝበልዎ ቃል ዘረጋግጽ እዩ። እዚኦም ምስ እስላማዊን ሰብኣዊን ክብርታትን ስነ-ምግባርን ዝሰማምዑ ሓዲሳት ኮይኖም፡ ብኹሎም ፍትሓውያን ሓሰብትን ዓሊማትን ዓለም ዝኽበሩ እዮም።

ከምኡውን ነዚኦም መሓመዳዊ ጥበብን ድንቂ ቃላትን ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝነብሩ ኣሕዋትና ከም ቅዱሳት እስላማዊ ጽሑፋት ከቕርብዎም ደልየ። ዓቕሚ ዘለዎም ሰባት ድማ ናብቲ ዝነብሩሉ ሃገራት ቋንቋታት ክትርጉምዎም እላቦ። እዚ ድማ ነቲ ዓቢ እስላማዊ ሓሳብ ከም ዓለማዊ መልእኽቲ ምሕረት፡ ፍቕሪ፡ ሕውነትን ሰላማዊ ብሓባር ምንባርን ንምልላይ መእተዊ ምእንቲ ክኸውን እዩ።

ሱና (ልምዲ) እቲ ክቡር ነብዩ ﷺ ኣብ ህንጸት ዓረባዊን እስላማዊን ስልጣነ ፍሉይ ግደ ስለዘለዎ፡ ከምኡውን ኣብ እስላማዊ ሕጊ መሰረታዊ ቦታ ስለዘለዎ፡ ካብ ኣላህ ነቲ ነብዩ ﷺ ዘምጽኦ ትምህርትታት ክንክተል ግዱድ ትእዛዝ መጺኡ እዩ። ኣላህ ኣብቲ ቅዱስ ቁርኣን “እቲ ልኡኽ (ነብዩ) ዝሃበኩም ተቐበልዎ፡ ካብቲ ዝኸልከለኩም ድማ ተኸልከሉ” ኢሉ ኣሎ። ከምኡውን ኣላህ “ንስኻ ብርግጽ ናብ ቅኑዕ መንገዲ ትመርሕ ኢኻ” ብምባል ንነብዩ ገሊጽዎም እዩ። ንኣመንቲ ድማ “ንኣላህን ነታ መወዳእታ መዓልትን ንዝጽበን ንኣላህ ብዙሕ ንዝዝክርን ሰብ፡ ኣብቲ ልኡኽ ኣላህ (ነብዩ) ጽቡቕ ኣብነት ኣሎኩም” ኢሉዎም እዩ።

ኣላህ ነቲ ክቡር ነብዩ ﷺ ነቲ ዝወረደሉ መልእኽቲ ከብጽሕ “ኣታ ልኡኽ! ካብ ጐይታኻ ዝወረደልካ ኣብጽሕ” ብምባል ኣዚዝዎ እዩ። ኣብ ካልእ ኣንቀጽ ድማ ኣላህ ነቲ ጥበብ ዝመልኦ ዝኽሪ (ቁርኣን) ንሰባት ምእንቲ ከብርሃሎምን ክገልጸሎምን ናብ ነብዩ ከም ዘውረዶ ክገልጽ ከሎ “ሰባት ምእንቲ ክሓስቡ፡ ነቲ ናብኦም ዝወረደሎም ክትገልጸሎም ኢልና ዝኽሪ (ቁርኣን) ናባኻ ኣውሪድና” ይብል። ኣላህ ሓደ ካብቲ ፍሉይ ባህርያት ኣማኒ፡ ነቲ ኣላህን ልኡኹን ዝወሰንዎ ነገር ምቕባል ምዃኑ ክገልጽ ከሎ “ኣላህን ልኡኹን ሓደ ነገር ምስ ዝውስኑ፡ ንሓደ ኣማኒ ወይ ኣማኒት ኣብቲ ጉዳዮም ምርጫ ክህልዎም ኣይግባእን፤ ንኣላህን ልኡኹን ዝዓመጸ ድማ ብንጹር ጠፊኡ እዩ” ይብል። ከምኡውን እቲ ክቡር ነብዩ ﷺ ካብ ገዛእ ርእሱ ድሌት ከም ዘይዛረብ፡ የግዳስ ብመለኮታዊ ራእይ ጥራይ ከም ዝዛረብ ኣላህ ከረጋግጽ ከሎ “ካብ ስምዒቱ ኣይዛረብን እዩ” ይብል። ንኣመንቲ ድማ ንነብዩ ክእዘዙ ኣዚዙ፡ ንተኣዛዝነት ነብዩ ﷺ ምስ ተኣዛዝነት ኣላህ ኣተሓሒዝዎ እዩ፤ “ንኣላህን ንልኡኽን ዝእዘዝ ሰብ፡ ምስቶም ኣላህ ጸጋኡ ዝለገሰሎም ነብያት፡ ሓቀኛታት፡ ሰማእታትን ጻድቃንን ክኸውን እዩ፤ እዚኦም ድማ ከመይ ዝበሉ ጽቡቕ ብጾት እዮም!” ይብል። ካልኦት ብዙሓት ኣንቀጻት ድማ ንሓደ ሙስሊም ትምህርትታት ነብዩ ﷺ ክስዕብ፡ ካብ ክልከላታቶም ክርሕቕን ሱናኦም ክሕዝን የተባብዑ እዮም።

ቁርኣን ቀዳማይ ምንጪ እስላማዊ ሕጊ ምዃኑ፡ ሱና ነብዩ ﷺ (ቃላቶም፡ ተግባራቶም) ድማ ካልኣይ ምንጪ ምዃኑ ጥርጣረ የብሉን። ሱና ነቲ ኣብ ቁርኣን ዘሎ ሕግታት መግለጺ እዩ፤ ነቲ ጠቕላላ ዝኾነ ይፈልዮ፡ ነቲ ዝተፈቐደ ይውስኖ፡ ወይ ድማ ነቲ ዝተሓላለኸ ይትርጉሞ። አረ ሱናስ ኣብ ቁርኣን ዘይተጠቕሱ ሓደ ሓደ ሕግታት ንበይኑ ክሰርዕ ይኽእል እዩ። ብሰንኪ እዚ ክብሪ እዚ ድማ፡ ናይዛ ህዝቢ (ኡማ) ሊቃውንትን ኢማማትን ዓቢ ቆላሕታ ሂቦምዎ እዮም፤ ንዕኡ ንምእካብን ንምጽፋፍን ድማ ክቡር ግዜኦምን ገንዘቦምን ከፊሎም እዮም። ነቲ ነበዊ ሓዲሳት ከከም ዕላማታቶም ብዝተፈላለየ መገዲ ኣብ ምእካብን፡ ምድላውን፡ ምጽሓፍን ተዋፊሮም እዮ።

እዚ ድማ ክቡራት ሰሓባ እቲ ክቡር ሓዲት ኣብ ኣእምሮኦም ብምሓዝን ኣብ ውሽጢ ልቦም ብምዕቃብን ጀሚሮምዎ፤ ንዕኡ ንምሓዝን ንምርግጋጽን ይቀዳደሙ ነበሩ። ምኽንያቱ እቲ ክቡር ረሱል ﷺ ኣብ ቀዳሞት መዓልታት ዳዕዋ ምስ ቁርኣን ከይሕወስ ብምስጋእ ኣብ መጀመርታ ካብ ምጽሓፍ ከልኪሎምዎም ነበሩ። ድሕሪኡ ግን ሰላምን ሰላምታን ኣላህ ኣብ ልዕሊኦም ይኹን እሞ፡ ንገሊኦም ሰሓባ ክጽሕፉ ፈቐዱሎም። ንኣብነት ከም ዓሊ ቢን ኣብዱ ጣሊብ፡ ኣቡ ሻህ፡ ጃቢር ቢን ዓብዱላህ (ረዲየላሁ ዓንሁም)፡ ድሕሪኡ ድማ ንዓብዱላህ ቢን ዓምር ቢን ኣል-ዓስ (ረዲየላሁ ዓንሁማ)። እዚ ዝኾነ ገሊኦም ሰሓባ ንዓብዱላህ ቢን ዓምር ካብ ረሱል ﷺ ዝወጽእ ኩሉ ነገር ክጽሕፍ ምስ ረኣይዎ፡ 'ካብ ረሱል ﷺ ዝሰማዕካዮ ኩሉ ትጽሕፍ ዲኻ? ረሱል ﷺ ሰብ እዮም፡ ብቁጥዓን ብሕጉስ ኩነታትን ይዛረቡ እዮም' ምስ በልዎ እዩ። ንሱ ድማ ነዚ ነገር ንረሱል ﷺ ነገሮም፤ ንሶም ድማ 'ጽሓፍ! ነፍሰይ ኣብ ኢዱ ብዘላታ እምሕል፡ ካብዚ (ናብ ኣፎም እናኣመልከቱ) ሓቂ እንተዘይኮይኑ ካልእ ኣይወጽእን እዩ' በልዎ። ኣቡ ሁረይራ እውን ነዚ ነገር ከምዚ ብምባል ኣረጋጊጽዎ እዩ፦ 'ካብ ሰሓባ ነቢይ ብዛዕባኦም ካባይ ንላዕሊ ብዙሕ ሓዲት ዘለዎ የለን፡ ብዘይካ ዓብዱላህ ቢን ዓምር፤ ንሱ ይጽሕፍ ነበረ ኣነ ግን ኣይጽሕፍን ነይረ።' ናይ ዓብዱላህ ቢን ዓምር ቢን ኣል-ዓስ ጽሑፍ ኣብ መንጎ ሰሓባ ፍሉጥ ነበረ፡ 'ኣል-ሰሒፋ ኣል-ሳዲቃ' (እታ ሓቀኛ ጽሕፍቲ) ኢሎም ድማ ይጽውዕዋ ነበሩ። እዚ ኩሉ ክቡራት ሰሓባ (ረድዋኑላሂ ዓለይሂም) ቃላትን ተግባራትን እቲ ክቡር ረሱል ﷺ ብልቢ ንምሓዝ ዝነበሮም ተገዳስነትን ህንጥዩነትን መርኣያ እዩ። ነዚ ድማ ኣብ ኩሉ ምንቅስቓሶም ከም ግብራዊ መምርሕን ተግባራዊ ሱናን ገይሮምዎ። ነዚ ንምግባር ድማ እቲ ሓያል ናይ ምዝካር ዓቕሞምን ጽሩይ ልቦምን ሓጊዝዎም እዩ። ብተወሳኺ ገሊኦም ብዙሕ ሓዲሳት ይጽሕፉ ስለዝነበሩ፡ እቲ ኣብ መዲና ኣል-ሙነወራ ዝነበረ ናይ ሰሓባ ሕብረተሰብ ነቲ ብክቡር ሱና ዝተመስረተ ቀዳማይ ምስሊ ምስላማዊ ሕብረተሰብ ምሉእ ብምሉእ የንጸባርቕ ነበረ። እዚ ኩሉ ድማ ምስ ሰሓባ (ረድዋኑላሂ ዓለይሂም) ናብቲ ናይ ታቢዒን ሕብረተሰብ ተመሓላለፈ፤ ዓበይቲ ኣዘንተውቲ ታቢዒን ድማ ነዚ ዓቢ ሃብትን ክቡር መዝገብን ናብቶም ድሕሪኦም ዝመጹ ወለዶታት ኣመሓላለፍዎ።

እስልምና ምስ ተዘርግሐን ምስላማዊት ሃገር ምስ ሰፍሐትን ሰሓባ ድማ ናብ ዝተፈላለዩ ሃገራት ምስ ተበተኑ፡ ሓዲት ብዝተወደበ መልክዑ ኣብ መጻሕፍቲ ናይ ምእካብ ድሌት መጸ። ነዚ ጉዳይ እዚ ካብ ዘተኮሩሉ ቀዳሞት ሰባት ኸሊፋ ዑመር ቢን ዓብዱልዓዚዝ እዩ። ንሱ ድማ ንወከልቱን ንዓሊማት ሃገራትን ሓዲት ክእክቡን ክጽሕፉን ትእዛዝ ኣመሓላለፈ። ነዚ ስራሕ እዚ ብቐዳምነት ዝጀመሩ ድማ ኢብኑ ሺሃብ ኣል-ዙህሪ (124 ሂጅራ)፡ ኢብኑ ኢስሓቅ (መዋእሉ 151)፡ ሱፍያን ኣል-ሰውሪ (መዋእሉ 161) እዮም። ካብቲ እዋን እቲ ዝበጽሑና ፍሉጣት መጻሕፍቲ ድማ 'ሙወጣ' ናይ ኢማም ማሊክ (93-179)፡ ድሕሪኡ 'ሙሰነፍ' ዓብዱልረዛቅ (መዋእሉ 211)፡ 'ሙሰነፍ' ኢብኑ ኣቢ ሸይባ (መዋእሉ 235)ን ካልኦትን ይርከብዎም። ድሕሪኡ ሓዲት ናይ ምድላው ሓድሽ ምዕራፍ ተጀመረ። ገሊኦም ካብ ረሱል ﷺ ዝተባህለ ኩሉ ዝእክቡ ነበሩ፤ 'መሳኒድ' ዝበሃሉ መጻሕፍቲ ድማ ኣሰናደዉ። እዚኦም መጻሕፍቲ ሓዲሳት ረሱል ﷺ ምስ ሰንሰለት ኣዘንተውቶም (ኣሳኒድ) ዝሓዙ ኮይኖም፡ ኣብ መንጎ ትኽክለኛን (ሰሒሕ) ካልእን ከይፈለዩ ዝሓዙ እዮም። ካብቶም ቀዳሞት 'መሳኒድ' ዘዳለዉ ኢማም ኣሕመድ (164-241)፡ ዑስማን ቢን ኣቢ ሸይባ (156-239)ን ካልኦትን ይርከብዎም። ገሊኦም ድማ ነቲ ትኽክለኛ (ሰሒሕ) ጥራይ ብምፍላይ ካብቲ ድኹም (ደዒፍ) ነጺሎም ኣከቡ። በዚ መገዲ እዚ ዝደረሰ ቀዳማይ ሰብ ኢማም ኣል-ቡኻሪ (256) እዩ፤ ድሕሪኡ ኢማም ሙስሊም (261)። ብድሕሪኦም ድማ ብዙሓት ዓበይቲ ኢማማት በዚ ኣሰር እዚ ሰዓቡ። ድሕሪኡ ናይ ሓዲት ጽሑፋት ብኹሉ ዓይነታቱን መልክዓቱን ሰፈሐ፤ መሳኒድ፡ ሰሓሕ፡ ሱነን፡ ሙስተድሪካት፡ ሙስተኽሪጃት፡ ድሕሪኡ ድማ ጀዋሚዕን ካልኦት ናይ ሓዲት መጻሕፍትን ስነ-ፍልጠት ሓዲትን ብዝተፈላለየ ደረጃታቶም ተዳለዉ። እዚኦም ኩሎም ድማ ጸኒሖም ንስነ-ፍልጠት ሓዲት (ሪዋያ ወ ዲራያ) መሰረት ኮኑ።

ኣብ ታሪኽ ዝኾነ ፍልጠት ከምዚ ነበዊ ሱና ብእሙናት፡ ፍትሓውያንን ሓዲት ብጥንቃቄ ዝሕዙን ሰባት ዝተመሓላለፈ ሰንሰለት (ኣሳኒድ) ዝረኸበ የለን። ናይዛ ኡማ ዓሊማትን ኢማማትን ነዚ ዓቢ ግምት ብምሃብ፡ ኣብ ታሪኽ መዳርግቲ ዘይብሉ ግዙፍ ቤተ-መጻሕፍቲ ክሃንጹ ክኢሎም እዮም። ነቲ ነበዊ ሓዲት ኣብ ምእካብን ምውዳብን ድማ ጥበቦም ኣርእዮም እዮም። እዚ ድማ ካብ ቀዳሞት መዓልታት ናይቲ ነበዊ ዳዕዋ ጀሚሩ እዩ። ሎሚ ብኣማእቲ ዝቑጸሩ ናይ ሓዲት መጻሕፍቲ በጺሖሙና ኣለዉ፤ መብዛሕትኦም እዞም መጻሕፍቲ ድማ ሰሒሕ (ትኽክለኛ)፡ ሓሰን (ጽቡቕ)፡ ደዒፍ (ድኹም) ከምኡ እውን ገለ መውዱዕ (ዝተፈጠረ) ሓዲሳት ዝሓዙ እዮም።

ካብቲ ናይ ኣተሓሳስባ ህይወተይ ዝጀመርኩሉ እዋን፡ ዝፈትዎ ትርፊ ግዜየይ መጻሕፍቲ ሱናን ሓዲሳትን ምንባብን ምጽናዕን ከም ዝነበረ ኣይሓብኣኩምን። ነቲ ናይቲ ዝተመርጸ ነቢይ ሓዲሳት እናጽናዕኩ፡ እናረጋገጽኩን እናተንተንኩን ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን፡ ዓቢ ሓጎስን ዕግበትን ይስምዓኒ ነበረ። ይኹን እምበር፡ ነቲ ሓጎሰይ ዝዘርጎ ገለ ምስ ዕላማታት እቲ ብሩህ ሸሪዓ ዘይሰማምዑ ኣጸጋሚ ሓዲሳት ምርካበይ እዩ። ብዙሕ ግዜ ድማ ዓሊማትን ሙሓዲሲንን ነቲ ሓደ ሙስሊም ኣብ ሃይማኖቱን ዓለማዊ ህይወቱን ዘድልዮ ዝበለጹን ዝሓየሉን ትኽክለኛ ነበዊ ሓዲሳት ዝሓዘ ሓደ መጽሓፍ ከዳልዉልና እምነ ነይረ። ምኽንያቱ ሓደ ተምሃራይ ፍልጠት ኣብ ዝተፈላለዩ ናይ ሓዲት መጻሕፍቲ ሓደ ሓዲት ክደሊ ከሎ፡ ካብ ሚእቲ ሽሕ ንላዕሊ ዝኾኑ ኣዝዮም ብዙሓት ሓዲሳት የጋጥምዎ፤ ብዛዕባ ትኽክለኛነቶም ወይ ድኻሞም ድማ ናይ ኢማማት ርእይቶታት ይፈላለ እዩ። 'ሓደ ሙስሊም ነቲ ካልኣይ መሰረት ሸሪዓኡ ዝኾነ ፍልጠት፡ ኣብ መንጎ እቶም ክኢላታት እኳ ኣብ ባሕሮም ዝጠፍኡሎም ዓሰርተታት ኣሽሓት ሓዲሳት ከመይ ገይሩ ክፈልጦ ይኽእል?' ኢለ ንነብሰይ እሓትት ነይረ።

እዚ ድማ ነቶም ፍሉጣት ናይ ሓዲት መጻሕፍቲ ብሪዋያን ዲራያን ዳግማይ ክምርምር ደረኸኒ። ኣብቲ ትሑት መጽናዕተይ ድማ፡ ውሑዳት ሙሓዲሲን ጥራይ ኣብ መጻሕፍቶም ትኽክለኛነት (ሲሓ) ቅድመ-ኩነት ከም ዝገበሩን ሓዲት ንምቕባል ድማ ደንብታትን መምርሒታትን ከም ዘቐመጡን ተገንዘብኩ። ካብቶም ኣገደስቲ ድማ እቶም ኢማም ኣል-ሱዩጢ ኣብ መእተዊ መጽሓፉ 'ኣል-ጃሚዕ ኣል-ከቢር' ዝጠቐሶም ኮይኖም፡ መጻሕፍቶም 'ብትኽክለኛነት ዝተመስከረሎም' ምዃኖም ኣመልኪቱ እዩ። ነዚ ሓሳብ እዚ ድማ ኣቦሓጎይ እቲ ኢማምን ሙሓዲሲንን መሓመድ ቢን ጃዕፈር ኣል-ከታኒ 'ኣል-ሪሳላ ኣል-ሙስተጥሪፋ ፊ በያን መሽሁር ኩቱብ ኣል-ሱና ኣል-ሙሸረፋ' ኣብ ዝተባህለ መጽሓፉ ከምዚ ብምባል ኣረጋጊጽዎ እዩ፦ 'ካብኣቶም ድማ እቶም ደረስቶም ትኽክለኛነት (ሲሓ) ዝተገደዱሎም መጻሕፍቲ ይርከብዎም።' እዞም ኢማማት እዚኦም ካብ ነቢይ ﷺ ዝተመሓላለፈ ኩሉ ነገር ንምርግጋጽ፡ ክቡር ግዜኦም፡ ገንዘቦምን ጻዕሮምን ከፊሎም እዮም። መብዛሕትኦም ናይ ሓዲት ኢማማት ድማ ነበዊ ሓዲት ኣብ ሰለስተ ቀንዲ ዓይነታት ንምክፋል ተሰማሚዖም እዮም፣ ንሳቶም ድማ፦

ሰሒሕ (ትኽክለኛ)፡ ሓሰን (ጽቡቕ)፡ ከምኡ እውን ደዒፍ (ድኹም) እዮም። ዝርዝሩ ድማ ከምዚ ዝስዕብ እዩ፦

ቀዳማይ፦ ሰሒሕ ሓዲት ማለት እቲ ሓደ ፍትሓዊን ሓዲት ብጥንቃቄ ዝሕዝን ሰብ ካብ ካልእ ከምኡ ዝበለ ሰብ ክሳብ መወዳእታ ሰንሰለቱ ዘመሓላለፎ ሓዲት እዩ። ንሱ ድማ ኣብ ሰለስተ ይክፈል፦

ሙተዋቲር ሓዲስ፡ እዚ ማለት ሓሶት ንምስምማዕ ዘይከኣል ዝኾኑ ብዙሓት ሰባት ካብ ብዙሓት ሰባት ዘመሓላለፍዎ ሓዲስ እዩ።

መሽሁር ሓዲስ፡ እዚ ማለት ብውሑዱ ብሰለስተ እሙናት ኣመሓላለፍቲ ዝተዘንተወ ሓዲስ እዩ።

ኣሓድ ሓዲስ፡ እዚ ማለት ሓደ እሙን ሰብ ጥራይ ብውልቁ ዘመሓላለፎ ትኽክለኛ ሓዲስ እዩ።

ካልኣይ፡ ሓሰን ሓዲስ፤ እዚ ማለት ካብቶም ተቐባልነት ዘውህቡ ባህርያት ነቲ ዝተሓተ ደረጃ ዘማልአ ሓዲስ እዩ።

ሳልሳይ፡ ዳዒፍ ሓዲስ፤ እዚ ማለት ካብቶም ተቐባልነት ዘውህቡ ባህርያት ዝኾነ ነገር ዘየማልአ ሓዲስ ኮይኑ፡ ኣብ ብዙሕ ክፍልታት ይምቀል።

ቁድሲ ሓዲሳት ብዝምልከት ድማ፡ እዚኦም ነብዩ ﷺ ካብቲ ፈጣሪ ዝኾነ ኣላህ ዝነገሩና ሓዲሳት እዮም። እዚኦም ሓዲሳት ከም ካልኦት ነበዊ ሓዲሳት፡ ትኽክለኛ (ሰሒሕ)፣ ጽቡቕ (ሓሰን)፣ ድኹም (ዳዒፍ) ከምኡ እውን ገለ ዝተፈጠሩ (መውዱዕ) ይርከብዎም።

በዚ ሰፊሕ ናይ ሓዲስ መጽናዕትታት መሰረት፡ ኣብቲ ‘ሰፍዋት ኣል-ኣሓዲት ኣል-ነበዊያ’ ዝተሰምየ ቀዳማይ መጽሓፈይ፡ ብብዙሓት ናይ ሰሒሕ ኢማማት ኣብ ትኽክለኛነቶም ስምምዕ ዝተገብረሎም ሓዲሳት ጥራይ እየ ኣተኩረ። ሓደ ሓዲስ ብብዙሓት ናይ ሓዲስ ኢማማት—ብዝተፈላለየ ኣተሓሳስባኦም፣ ቦታኦምን ዘመኖምን—ትኽክለኛነቱ ምስ ዝረጋገጽ፡ እዚ ማለት ነፍሲ ወከፎም እቲ ሓዲስ ናብቲ ክቡር ነብዩ ﷺ ዝተጸግዐ ምዃኑ ንምርግጋጽ ዝከኣሎም ጻዕሪ ገይሮም ማለት እዩ። እዚ ድማ ንተኣማንነቱ ናይ ኣተሓሳስባ፣ ጂኦግራፊያዊን ታሪኻዊን ስፍሓት ይህቦ፤ በዚ ምኽንያት ድማ ነቶም ኣብ ‘ሰፍዋት ኣል-ኣሓዲት’ ዝሰፈሩ ሓዲሳት ናብቲ ናብ ክቡር ነብዩ ﷺ ዝተጸግዑ ምዃኖም ዘጠራጥር ዘይኮነ ናይ ርግጸኛነት ደረጃ የደይቦም። ምኽንያቱ ኩሎም ኣብ ጌጋ፣ ወይ ኣብ ዕሽሽ ምባል፣ ወይ ድማ ኩሎም ብሓባር ክትለሉ ምኽኣሎም ዘይሕሰብ እዩ። ንኣብነት ‘ስርሑ፣ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ነቲ ዝተፈጠረሉ ነገር ዝተገረሐ (ዝቀለለ) እዩ’ ዝብል ክቡር ሓዲስ ብልዕሊ ዓሰርተ ዓበይቲ ናይ ሰሒሕ ሓዲስ ኢማማት ከም ዝተዘንተወ ምስ እንፈልጥ፡ እዚ ካብቶም ኣዝዮም ትኽክለኛታት ዝኾኑ ሓዲሳት ሓደ ምዃኑ ንምርግጋጽ ይድርኸና።

ካብዚ ብምብጋስ፡ ኣብ ሓደ ሓዲት ዘሎና እምነት፡ እቶም ትኽክለኛነቱ ዘረጋገጹ ኢማማት ሓዲት ምስ ዝበዝሑ እናወሰኸ ይኸይድ እዩ እብል፤ ስለዚ እዩ ድማ እዚ ብቁጽሪ ኣርባዕተ ሽሕ ዝኸውን፡ ብብዙሓት ኢማማት ሰሒሕ (ትኽክለኛ) ምዃኑ ስምምዕ ዝተገብረሉ ድንቂ ስብስብ ሓዲሳት ዝተዳለወ። እዚ ስብስብ እዚ ንኹሉ ጨናፍር ክብርቲ ሸሪዓ፡ ማለት እምነት (ዓቂዳ)፡ ኣምልኾ (ዒባዳ)፡ ማሕበራዊ ርክባት (ሙዓመላት)፡ መቕጻዕትታት (ዑቁባት)፡ ስነ-ምግባር (ኣዳብ)፡ ባህርያት (ኣኽላቕ)፡ ምሕደራን ካልኦትን ዘጠቓልል ኮይኑ፡ ኩሉ ድማ ምስ ክቡር ቁርኣን፡ ወይ ምስ ዕላማታትን ጽኑዓት መሰረታትን ክብርቲ ሸሪዓ፡ ወይ ድማ ምስቲ ብጭቡጥ ዝተረጋገጸ ስነ-ፍልጠት ዘይጋጮ እዩ።

ኣብዚ መጽሓፈይ ምልክታት እቶም ኢማማት ከከም ቀደምነቶም ኣስፊረዮም ኣለኹ። ቀጺለ ድማ ነቶም ኣላህ ስራሖም ይፈተወሎም እሞ፡ ንኢማማት ሓዲት ዝመረጽኩሎም፡ መብዛሕትኦም ሊቃውንቲ ሓዲት ዝተሰማምዑሎም ኣገደስቲ ምልክታት (ረምዝታት) አቕርብ፦

(ኻ) ንቡኻሪ፡ (ሚም) ንሙስሊም፡ (ቃፍ) ንኽልቲኦም ዝተሰማምዑሉ (ሙተፈቁን ዓለይሂ)፡ (ዳል) ንኣቡ ዳዉድ፡ (ታ) ንቲርሚዚ፡ (ኑን) ንነሳኢ፡ (ሃ) ንኢብኑ ማጃህ፡ (ኣል-ኣርበዓ) ነዞም ኣርባዕተ፡ (ኣል-ሰላሳ) ንዓኣቶም ብዘይካ ኢብኑ ማጃህ፡ (ሓ-ሚም) ንኣሕመድ ቢን ሓንበል ኣብ ሙስነዶም፡ (ዓይን-ሚም) ንተወሳኺ ሓዲሳት ወዶም ዓብዱላህ፡ (ካፍ) ንሓኪም ኣብ ሙስተድረኮም፡ (ሓ-ባ) ንኢብኑ ሒባን ኣብ ሰሒሖም፡ (ኻ-ዛይ) ንኢብኑ ኹዘይማ ኣብ ሰሒሖም፡ (ጣ-ባ)፡ (ጣ-ሲን)፡ (ጣ-ሳድ) ንጠባራኒ ኣብ ከቢር፡ ኣውሳት፡ ከምኡ ድማ ሰጊር፡ (ሳድ) ንሰዒድ ቢን መንሱር ኣብ ሱነኖም፡ (ኻ-ዳል) ንቡኻሪ ኣብ ኣል-ኣዳብ፡ (ታ-ኻ) ንቡኻሪ ኣብ ታሪኽ፡ (ዳድ) ንዲያእ ኣል-መቅዲሲ ኣብ ኣል-ሙኽታራ፡ (ፋ-ዓይን-ያ) ንሻፊዒ ኣብ ሙስነዶም፡ (ሺን) ንኢብኑ ኣቢ ሸይባ ኣብ ሙስነድ ኣል-ሙሰነፍ፡ (ዓይን-ባ) ንዓብዱልረዛቕ ኣብ ኣል-ጃሚዕን ኣል-ሙሰነፍን፡ (ዓይን) ንኣቡ የዕላ ኣብ ሙስነዶም፡ (ቃፍ-ጣ) ንዳረቁጥኒ ኣብ ሱነንን ኣፍራድን፡ (ፋ-ራ) ንደይለሚ ኣብ ፊርደውስ፡ (ሓ-ላም) ንኣቡ ኑዓይም ኣብ ኣል-ሒልያ፡ (ሃ-ባ፡ ሃ-ቃፍ) ንበይሃቂ ኣብ ሹዓብ ኣል-ኢማን፡ ሱነን፡ መዕሪፋ፡ ደላኢል ኣል-ኑቡዋ፡ ከምኡ ድማ ኣስማእ ወሲፋት፡ (ዓይን-ዳል) ንኢብኑ ዓዲ ኣብ ኣል-ካሚል፡ (ዓይን-ቃፍ) ንዑቀይሊ ኣብ ኣል-ዱዓፋእ፡ (ኻ-ጣ) ንኸጢብ ኣብ ኣል-ጃሚዕን ታሪኽን፡ (ሚም-ያ) ንዳሪሚ ኣብ ሱነኖም፡ (ጣ) ንጠያሊሲ ኣብ ሙስነዶም፡ (ካፍ-ራ) ንኢብኑ ዓሳኪር ኣብ ታሪኾም፡ (ባ-ዛይ) ንበዛር ኣብ ሱነኖም እዮም።

ነዚኦም ድንቅታት ነበዊ ሓዲሳት ካብቲ “ሰፍዋት ኣል-ኣሓዲት ኣል-ነበዊያ ኣል-ሸሪፋ” (ምርጥ ነበዊ ሓዲሳት) ዝብል መጽሓፈይ መሪጸ፡ “መዝገብ ክቡራት ቃላት ነብዩ” (ጀዋሚዕ ኣል-ከሊም ኣል-ነበዊ ኣል-ሸሪፍ) ኢለ ሰምየዮም ኣለኹ። ኣብኡ ድማ እቲ ዝበለጸ ምርጫን ጫፍ ድንቅታት ሓዲሳትን ይርከብ፤ እዚ ድማ ልዕልና እቲ ክቡር ልኡኽ ﷺ፡ ጥበቦም፡ ፍልጠቶም፡ ዓለማዊ ልኡኽነቶም፡ ትዕግስቶም፡ ትብዓቶም፡ ንበደልን በደለኛታትን ምቅላሶም፡ ከምኡ ድማ ሓቂ ምርግጋጾምን ሓሶት ምጥፍኦምን ዘረጋግጽ ኮይኑ፡ ንደቅናን ንመላእ ህዝበ ሙስሊምን ከም መብራህቲ ንክኸውን እዩ።

ብሓቂ ድማ ነቲ ዓቢ እምነት ምስልምና ብሓፈሻ፡ ነቲ ክቡር ነበዊ ሱና ድማ ብፍላይ፡ ሓደ ዓቢ ስራሕ ኣበርኪተ ክኸውን ካብ ልቢ ንኣላህ እምሕጸኖ፤ እዚ ድማ ኢንሻኣላህ (ኣላህ እንተፈቒዱ) ንሓድነት ሙስሊማት ኣብ ምርግጋጽ ግደ ክህልዎ፡ ነቲ ዘለኣለማዊ መንፈሳዊ ምስልምና ድማ ናብ ልቢ ምሁራትን ናብ ኣእምሮ ኽቡራት ሓሳብያን ኣብ ምብራቕን ምዕራብን ዓለም ከቕርቦ ተስፋ እገብር። ኣላህ ሓቂ ይዛረብ፡ ንሱ ድማ ናብ ቅኑዕ መንገዲ ይመርሕ። ምስጋና ነቲ “ካብ ኩሉ በዓል ፍልጠት ንላዕሊ ዝበለጸ ኣፍላጢ ኣሎ” ዝበለ ኣላህ ይኹን። ሰላምን ረሕመትን በረከትን ናይ ኣላህ ልዑል ኣብ ልዕሌኹም ይኹን።

ፕሮፌሰር ዶክተር ዓብዱልቃድር ኣል-መኪ ኣል-ከታኒ
ኣማኻርን ፕሮፌሰር ኢንጂነሪንግን ላዕለዋይ ትምህርቲ ምስልምናን

ነብዩ ﷺ በሉ፦ 'ኣላህ ገጽ እቲ ካባና ሓደ ነገር ዝሰምዕን ከም ዝሰምዖ ድማ ዘመሓላልፍን ሰብ የብርህ፤ ምኽንያቱ እቲ ዝተነግሮ ካብቲ ሰማዒ ንላዕሊ ዝበለጸ ተረዲኡ ይኸውን።'