القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام

Dördünji bölüm: Maliýe amallary we hökümler ulgamy

الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين

Birinji bap: Söwdalar, täjirçilik, amallar we karz

قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Allah Jennete bir adamy saldy, ol ýeňil häsiýetli bolandygy üçin: satyn alanda-da, satanda-da, bergini üzende-de, bergini talap edende-de.»

قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Mundan soň, näme üçin käbir adamlar Allahyň Kitabynda bolmadyk şertleri goýýarlar? Allah Tagalanyň Kitabynda bolmadyk islendik şert ýalňyşdyr (batyldyr), hatda ýüz şert bolsa-da. Allahyň hökümi has hakdyr, we Allahyň şerti has ynamlydyr. Wela (miras hukugy) diňe azat eden kişä degişlidir.»

قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Üç adam bilen Allah Kyýamat güni gürleşmez we olara seretmez: bir haryt üçin ýalan ýere kasam edip, oňa berlen bahadan has köp berlendigini aýdan adam; bir musulman adamyň malyny almak üçin ýalan kasam eden adam; we artykmaç suwy saklan adam. Şonda Allah (oňa) şeýle diýer: «Sen öz elleriň bilen gazanmadyk artykmajy saklanyň ýaly, Men hem bu gün saňa Öz artykmaçlygymy saklaýaryn.»»

قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Allah ýeňil häsiýetli guly rehmet etsin, satanda-da, satyn alanda-da, bergini üzende-de, bergini talap edende-de.»

قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Bir-biriňize göriplik etmäň, biri-biriňizi aldamak üçin bahany galdyrmaň (nejş etmäň), bir-biriňize ýigrenç beslemäň, bir-biriňizden ýüz öwürmäň, we biriňiz beýlekiň söwdasynyň üstüne söwda etmesin. Eý Allahyň gullary, dogan boluň! Musulman musulmanyň doganydyr. Oňa zulum etmez, ony ýalňyz goýmaz we ony kemsitmez. Takwalyk (Allahdan gorkmak) şul ýerde,» we ol döşüne yşarat etdi. «Bir adamyň ýamanlygy üçin musulman doganyny kemsitmegi ýeterlikdir. Her bir musulmanyň beýleki musulmana gany, maly we namysy haramdyr.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Hiç biriňiz artykmaç suwy saklamasyn, onuň bilen ot-iými saklamak üçin.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Goňşy goňşusyna päsgel bermesin, onuň diwaryna agaç direg kakmaga.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Kim bir haky talap etse, ony ar-namyslylyk (sabyrlylyk) bilen talap etsin, (hak) doly ýerine ýetirilse-de, ýerine ýetirilmedik bolsa-da.»

الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام

Ikinji bap: Kazyýet hukugy (Fikhi), Yslamda kazyýet we emir (häkimlik) ulgamy

قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Maňa adamlaryň ýüreklerini açmaga ne-de olaryň garynyny ýarmaga buýruk berilmedi.»

قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Üç kişiden galam galdyryldy (jogapkärçilik aýryldy): uklaýandan oýanýança, synaga düşenden (däli) sagalýança, we çagadan ulalýança.»

قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Gowşagy güýçlüsinden öz hakyny alyp bilmeýän we güýçlüsi hiç hili päsgelçilik çekmeýän bir ümmeti Allah nädip mukaddes eder (arassalar)?»

الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه

Üçünji bap: Resulyň (ﷺ) kararlary

قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Maňa näme buýurýarsyň? Maňa, oňa elini agzyňa goýmagyny we erkek düýäniň çeýneýşi ýaly ony çeýnemegini buýurmagymy isleýärsiňmi? Eliňi uzat, ol ony dişlesin, soňra ony çek.»

قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Ol nadan wagty sen oňa öwretmediň, ol aç wagty sen oňa iýmit bermediň.»

قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».

Allah Resuly ﷺ aýtdy: «Eý Zubeyr! Suwla, soňra suwy diwara ýetýänçä sakla.»