Takdyra ynanmak
Yslamda takdyra ynanmak mejburylyk ýa-da ýaltalyk diýmek däl, eýsem, ol adamyň jogapkärçiligini tassyklamak bilen Allanyň islegini kabul etmekdir. Allanyň adalaty adamlaryň ýetmezçilikli ölçegleri bilen ölçenilmeýär; okuwçy mugallymynyň terbiýesini öz bähbidi üçin adalatlylyk bolsa-da, adalatsyzlyk hökmünde görüşi ýaly, Allanyň takdyrlary bize düşnüksiz görünip biler, ýöne olaryň düýp manysynda ähli taraplaryny gurşap bilmeýän akyldarlyk we adalat bardyr.
Allah adama akyl we erkinlik berýär, we ony diňe öz ukybynyň we erkinliginiň çäginde hasaba çekýär. Mejburylygy aňladýan tekstler biziň güýjümizden ýokary bolan, guluň jogapkärçilik çekmeýän kosmos hadysalaryna degişlidir, sylag we jeza bilen baglanyşykly işler bolsa adamyň saýlamagynyň çägindedir. Şonuň üçin dogry ýol we azaşmak adamyň erkin islegi bilen saýlan tagallalarynyň we işleriniň netijesidir.
Salih selefler takdyra ynanmagy işlemek, jyzgyr etmek we sebäpleri ulanmak üçin itergi hökmünde kabul etdiler, rysgal we ömrüň takdyr edilendigine ynanýardylar, şonuň üçin ýaltalyk etmän, irginsiz zähmet çekdiler we Allaha bil bagladylar. Ýetmezçiligi ýa-da günäni aklamak üçin takdyry bahana etmek bolsa, gowşak we ret edilýän delildir, sebäbi adam öz geljegini bilmeýär, eýsem öz isleglerine boýun egýär, şonuň üçin hiç kimiň Allanyň buýran zatlaryny terk etmäge bahana ýokdur.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.