Oxiratga imon
Musulmon o'limni mavjudotning oxiri deb hisoblamaydi; u dunyodagi amallar makonidan abadiy hayotga — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga — o‘tish ekaniga iymon keltiradi. G'afil odamlar o'limni maqsad deb ko'rsalar, mo'min uchun bu dunyo g'ashidan uyg'onishdir: barzax hayoti boshlanadi, u abadiy ne'mat yoki og'ir azobdan oldingi davrdir. Shu bois mo'min Alloh bilan uchrashuvga doimo tavba va istig'for bilan, hamda haqqoniy egalarga ularning huquqlarini qaytarish bilan tayyorgarlik ko'radi.
Oxiratni doim yodga olish mo'minning hayotini tartibga soluvchi muhim rukn hisoblanadi; u dafn marosimlari va qabrlarni ko'rib, ular uning taqdiri ekanini eslaydi, ammo vahimaga tushmay, o'zini kech bo'lishidan oldin hisobga oladi. Chin mo'min uchun oxiratni eslash ibodatdagi sabrga yordam beradi va gunohlardan tiyilish uchun kuchli undov bo'ladi: u Allohning roziligini umib, Uning azobidan qo'rqadi, ayni paytda yuraklar va nigohlar o'zgargan kuni bo'ladigan hisobni eslaydi.
Qiyomat kunida odamlar qabrlardan qayta tiriltiriladi va har kim o'lgan holatda jonlanadi; hamma Hujjatga to'planib Allohning adolat mahkamasi oldida turar. O'sha og'ir kunda har bir odam o'z kitobini o'qiydi, unda uning amallari nihoyatda aniq yozilgan; unda na maqom, na mol foyda beradi. Faqat yaxshi amali bo'lganlar Najot topadi, nafsiga ergashib Robbini inkor qilganlar esa kamsitiladi; har kim o'z iymoni va amali bo'yicha mukofotlanadi yoki jazolanadi.
Mo'minlarning jannatdagi maqomlari ularning ikhlaslari va jihodlariga qarab farqlanadi; jannat Alloh tomonidan dunyoda haq yo'lida sabr qilgan muttaqiylar uchun tayyorlangan makondir. Qasddan inkor qiluvchi va qat'iyatli kufrda qolganlar o'zlarining qat'iyligi bois jazo ko'radilar; Qiyomat kunida ular katta yo'qotishni anglab, pushaymonlik foyda bermasligini ko'radilar. Shuning uchun mo'min Allohning rahmati va mag'firatini umib, oyog'ini haqq yo'ldan olmagan holda, Uning g'azabiga olib keladigan har qanday narsadan tiyilishiga intiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.