Taqdirga imon

Islomda taqdirga imon majburlash (jabr) yoki beparvolik (tawakkulning noto'g'ri talqini) degani emas; balki Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning cheklangan idrokimiz bilan o'lchanmaydi; xuddi talabaning muallim tomonidan qiyin qilib tartibga solinishi unga zulmdek tuyulishi mumkin, ammo aslda bu uning foydasi uchun bo'lgan adolat bo'lishi mumkin — xuddi shunday, Allohning taqdirlari bizga g'alati ko'rinishda bo'lishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat yashaydi.

Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Ba'zi matnlar majburlikni nazarda tutgandek tuyulsa, ular inson zimmasiga yuklanmaydigan koinotiy masalalarga ishora qiladi; shu bilan birga, savob va jazo olib keluvchi amallar insonning erkin tanlovida. Shuning uchun hidoyat va dalolat — odamning sa'y-harakatlari va u erkin tanlagan amallarining natijasidir.

Soliḥ avlod (salaf) taqdirga imonni ishga, jihodga va sabablarni qo'llashga turtki qilib olgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganini bilib, mehnat qilib, Allohga tawakkal qildilar, lekin dangasalik qilmadilar. Taqdirni bahona qilib kamchilik yoki gunohni oqlash — zaif va rad etiladigan dalildir, chunki inson o'z g'oyibini bilmaydi va ko'pincha nafsining chaqirig'iga bo'ysunadi; shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni tark etishga hech kimda haqq yo'q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.