Qadarga imon
Islomda qadarga imon majburlik yoki beparvolik degani emas; bu Allohning iroda va taqdirini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy o'lchovlarimiz bilan oʻlchanmaydi; masalan, shogird oʻqituvchisining tarbiyasini zulm deb koʻrishi mumkin, lekin aslida bu uning manfaatiga bo‘lgan haqiqiy adolatdir. Xuddi shunday, ba'zi taqdirlar bizga noaniq tuyulishi mumkin, ammo ularning mohiyati hikmat va adolatdir, biz esa uning barcha jihatlarini anglab yetolmaymiz.
Alloh insonga aql va irodani bergan va uni faqat o'z imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Majburlikni takidlovchi matnlar ko'pincha bizning nazoratimizdan tashqaridagi koinotiy masalalarga oid — bunday narsalar uchun bandaga hisob so'ralmaydi; holbuki savob va jazo keltiruvchi amallar insonning erkin tanlovi doirasidadir. Shunday ekan, hidoyat va zalolat odamning o'zi qilgan izlanish va erkin irodasi bilan bog'liq natijalardir.
Salaf solihlar qadarga imonni ish va jihodga undovchi kuch sifatida qabul qilishgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga ishonib, mehnat qilib, Allohga tawakkul qilganlar, lekin beqarorlik yoki dangasaliklariga bahona topmaganlar. Qadarga suyanib gunoh yoki bo‘sh harakatlarni oqlash — mayda bahona va rad etiladigan mantiqdir, chunki inson o‘zining g'aybini bilmaydi, balki nafsiga ergashadi; shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni tark etishda hech kimda haqiqiy uqub yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.