Qadarga imon

Islomda qadarga imon majburlik yoki dangasalikni anglatmaydi; u Allohning iradasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning cheklangan odamiy mezonlarimiz bilan o‘lchanmaydi; xuddi shogird ustozining tarbiyalashini zulm deb bilishi mumkin, lekin bu uning foydasi uchun adolat bo‘lgani kabi, Allohning qadarlarimiz bizga mavhum tuyulishi mumkin, ammo aslida ular hikmat va adolat bilan to‘lib-toshgan bo‘lib, biz ularning barcha jihatlarini qamrab ololmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburlikni tasdiqlovchi oyatlar ko‘pincha bizning qobiliyatimizdan yuqori bo‘lgan koinotiy masalalarga ishora qiladi; bular uchun band so‘roq qilinmaydi, holbuki savob va jazo keladigan amallar insonning ixtiyorida bo‘ladi. Shunday ekan, hidoyat va adashish insonning o‘zi tanlagan sa’y-harakatlari va amallarining natijasidir.

Soliho‘l avlodlar qadarga imonni amaliyot, jihod va sabablarni qo‘lga olish uchun turtki sifatida qabul qilganlar; ular rizq va umr belgilanganiga iymon keltirib, mehnat qilib, Allohga tavakkul qildilar, lekin dangasalik yoki beparvolik qilmadilar. Qadarni kamchilik yoki gunohni oqlash uchun bahona qilish noaniq va rad etiladigan dalildir, chunki inson o‘z g‘iybasini bilmaydi; u ko‘pincha nafsiga bo‘ysunadi, shuning uchun Alloh amr qilgan narsalarni tark etish uchun hech kimda haqqoniy uzr yo‘q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.