القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام
To'rtinchi bo'lim: Moliyaviy muomalalar tizimi va hukmlar
الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين
Birinchi bob: Savdo, tijorat, muomalalar va qarz
قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Alloh jannatga kirdirdi bir kishini; u yumshoq, oson bo‘lgan edi: xaridor, sotuvchi, hakam va o‘z haqini talab qiluvchi».
قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Endi... Nima bo‘ldi odamlar bilanki, Allohning Kitobida yo‘q shartlarni shart qilmoqdalar? Alloh taoloning Kitobida bo‘lmagan har qanday shart bekor; yuzta shart bo‘lmasin, Allohning hukmi ko‘proq haqqdir va Allohning sharti yanada mustahkamdir; va wilayah (ma'suliyat/aloqa) faqat uni ozod etgan kishiniki (الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ)».
قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Uch kishi bor — Alloh Qiyomat kunida ularga gapirmaydi va ularga qaramaydi: bir kishi bir mollar uchun qasam ichib, unga nisbatan ko‘proq berilgani aytilgan, u esa yolg‘onchi; bir kishi yolg‘on qasam qilib musulmonning molini tortib olmoqchi bo‘lgan; va bir kishi ortiqcha suvni (foydalanishga) cheklab qo‘ygan. Alloh bugun aytadi: “Men ham senga o‘z fazlimni to‘saman, xuddi sen o‘sha mehnat qilinmagan fazlni to‘sib qo‘yganing kabi.”».
قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».
Rasululloh ﷺ dedi: «Alloh sotganda keng ko‘ngilli bo‘lgan bandaga rahm qilsin, sotib olayotganda keng ko‘ngilli bo‘lsa, hukm qilayotganda keng ko‘ngilli bo‘lsa va haqqini talab qilayotganda ham keng ko‘ngilli bo‘lsin».
قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Bir-biringizni xasad qilmang, nafratlanmang, bir-biringizni yomon ko‘rmang, orqaga o‘tirmang; bir-biringizning ustidan savdo qilmang (ya'ni bir-biringizning savdosini buzadigan tarzda sotmang). Allohning bandalari bo‘linglar, birodarlar bo‘linglar. Musulmon musulmonning akhsi (ukasi)dir: u zulm qilmaydi, yordamni rad etmaydi va kamsitmaydi. Taqvo shu yerda» — u ko‘kragiga ishora qildi — «— insonning musulmon birodarini kamsitishi eng kam yomonlikdir. Har bir musulmon boshqa musulmon uchun harom: uning qon, uning mol va uning izzati».
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizlardan hech kim ortiqcha suvni to‘smasin, shunda u bilan yaylov va o‘tloq (chorva uchun ozuqa) man etilmasin».
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Qo‘shninging o‘z qo‘shnisiga devoriga bir taxta (mix) mixlashiga to‘sqinlik qilmasin».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Kim o‘z haqini talab qilsa, uni iffat (xushmuomalalik, poklik) bilan so‘rasin» — to‘liq yoki qisman bo‘lsin».
الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام
Ikkinchi bob: Sud ishlari fiqhi, sud tizimi va amirlik Islomda
قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ aytdilar: «Men odamlarning yuraklarini qidirishga ham, ularning qorinlarini yirtishga ham buyurilmaganman.»
قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ aytdilar: «Qalam uch holatdan olib tashlangan: uxlayotgan odamdan to u uyg'ongungacha, kasal bo'lgandan to u shifo topgungacha, va bola katta bo'lgungacha.»
قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ aytdilar: «Alloh qanday qilib bir ummatni muqaddas qilsin, agar uning zaifi o'z haqini kuchlidan ololmasa? U zulm qiluvchi emas.»
الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه
Uchinchi bob: Rasulning ish-hukmlari (Allohning salovati va salomi uning ustiga bo'lsin)
قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Menga nima buyurasiz?.. Menga uni buyurishimni xohlaysizki, qo‘lini sizning ichingizda qoldirsin, u uni fahl kabi chaynab tashlasin? Qo‘lingni itar, u uni chaynab olguncha, keyin tortib ol».
قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Men uni jahil bo‘lganida o‘rgatmaganman, va u och bo‘lganida uni ovqatlantirmaganman».
قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Zubayr, suv ber, keyin suvni ushlab turing, toki u idishga qaytib kelsin».