القسم السادس: الآداب والأخلاق
Oltinchi bo'lim: Adablar va axloq
الباب الأول: السيرة النبوية والشمائل والإعجاز
Birinchi bob: Nabaviy sira, shamail va ijoz
قال رسول الله ﷺ «يَا أَنْجَشَةُ، رُوَيْدَكَ سَوْقَكَ بِالْقَوَارِيرِ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Ey Anjasha, sekinroq bo'l; savdolaringni kichik shishalarda sot».
الباب الثاني: فضائل الأنبياء والصحابة والأعمال
Ikkinchi bob: Payg'ambarlar, sahobalar va amallar fazilatlari
قال رسول الله ﷺ «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللهِ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا، ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ثُمَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللهِ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ shunday dedilar: «Allohga eng sevimli amal — namozni o'z vaqtida ado etish, so'ngra ota-onalarga yaxshilik qilish, keyin Alloh yo'lida jixod qilishdir».
قال رسول الله ﷺ «خَيْرُ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُحْسَنُ إِلَيْهِ، وَشَرُّ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُسَاءُ إِلَيْهِ، أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ shunday dedilar: «Musulmonlar orasida eng yaxshi uy — unda yatimga yaxshi muomala qilingan uydir, va musulmonlar orasida eng yomon uy — unda yatimga yomon muomala qilingan uydir. Men va yatimni boquvchi (kafil) jannatda shunday bo'lamiz».
قال رسول الله ﷺ «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ shunday dedilar: «Yaxshi ishlar yomon oqibatlardan himoya qiladi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ shunday dedilar: «Kim yaxshilikka yo'l ko'rsatsa, unga ham o'sha amalni qilganning savobi beriladi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ، وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ».
Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ shunday dedilar: «Kim islomda yaxshi bir sunnat o'rnatsa, unga ham, undan keyin unga amal qilganlarga ham uning savobi bor; bu ularning savobidan hech narsa kamaytirmaydi. Va kim islomda yomon bir sunnat o'rnatsa, unga ham, undan keyin unga amal qilganlarga ham uning og'irligi (vzr) bor; va bu ularning og'irliklaridan hech nimani kamaytirmaydi».
الباب الرابع: الأدب والأخلاق والرقائق
To'rtinchi bob: Adab va axloq hamda ruhiy nozikliklar
«اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ».
«Zulm qilingan kimsa duosidan ehtiyot bo‘l: chunki uning duosi bilan Alloh o‘rtasida hijob yo‘q».
قال رسول الله ﷺ «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Zulmdan ehtiyot bo‘ling, albatta zulm Qiyomat kunida zulmatdir; va xasisslikdan (tamagarchilikdan) ehtiyot bo‘ling, chunki xasisslik sizdan oldingilarni vayron qildi: ularni boshqa odamlarning qonlarini to‘kishga va ularning haromlarini halol qilishga yetakladi».
قال رسول الله ﷺ «أَثْقَلُ شَيْءٍ فِي مِيزَانِ الْمُؤْمِنِ خُلُقٌ حَسَنٌ، إِنَّ اللهَ يَبْغَضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ البذيء».
Rasululloh ﷺ dedi: «Imonli kishining mizanidagi eng og‘ir narsa — yaxshi xulqdir. Albatta Alloh fohisha va behayo, xulqdan tusha oladigan odamni yomon ko‘radi».
قال رسول الله ﷺ «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sevgingni sevimlingga juda ham zo‘r ko‘rsatma — kim bilsin, bir kun u sening nafratingga aylanadi; dushmaningni ham ozgina yengil nafrat qil — balki bir kun u sening sevimling bo‘lib qoladi».
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا حَمَاهُ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي أَحَدُكُمْ سَقِيمَهُ الْمَاءَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Agar Alloh bir bandani sevsa, dunyo uni himoya qiladi, xuddi sizlardan biri bemorini suv bilan asrab parvarish qilgandek».
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الأَرْضِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Agar Alloh bir bandani sevsa, Jibroilni chaqiradi: “Alloh fulon (bandani) sevadi, uni/uni sev.” Jibroil uni sevib, osmon ahliga e’lon qiladi: “Alloh fulonni sevadi, sizlar ham uni sevinglar,” shunda osmonda yashovchilar ham uni sevadi. So‘ngra yerda uning uchun obro‘ (qabul) qo‘yiladi».
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدٍ خَيْرًا عَسَّلَهُ، قِيلَ: كَيْفَ يُعَسِلُهُ؟ قال: يَفْتَحُ لَهُ عَمَلًا صَالِحًا قَبْلَ مَوْتِهِ ثُمَّ يَقْبِضُهُ عليه».
Rasululloh ﷺ dedi: «Agar Alloh bir bandaga yaxshilik xohlasa, uni asalga o‘xshatadi (asalli qiladi). So‘ralganda: “Qanday qilib?” deyiladi. Unga o‘lmasidan oldin solih bir ishni ochadi va keyin uni shu holatda qabz qiladi».
قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ، حَتَّى يُوَافِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Agar Alloh bandasiga yaxshilik xohlasa, dunyoda unga azobni tezlatadi; va agar Alloh bandasiga yomonlik xohlasa, uning gunohi tufayli (jazo)ni undan ushlab turadi, toki u bu jazo bilan Qiyomat kunida duch kelsin».
قال رسول الله ﷺ «أَرْبَعٌ إِذَا كُنَّ فِيكَ فَلَا عَلَيْكَ مَا فَاتَكَ مِنَ الدُّنْيَا: صِدْقُ الحَدِيثِ، وحِفْظُ الأمانَةِ، وَحُسْنُ الخُلُقِ، وَعِفَّةُ مَطْعَمٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Agar sening ichingda to‘rtta sifat bo‘lsa, dunyodan qolgan narsalar seni qiynamasin: rost gapirish, amanatni saqlash, yaxshi xulq, va rizq/taom borasida iffat (halollik)».
قال رسول الله ﷺ «ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا يُحِبَّكَ الله، وَازْهَدْ فِيمَا فِي أَيْدِي النَّاسِ يُحِبَّكَ النَّاسُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Dunyodan chekin, Alloh seni sevadi; odamlar qo‘lidagi narsalarga beparvo bo‘l, odamlar seni sevadi».
قال رسول الله ﷺ «أَفْشِ السَّلامَ، وَأَطْعِمِ الطَّعَامَ، وَصِلِ الأَرْحَامَ، وَقُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، وَادْخُلِ الجَنَّةَ بِسَلامٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Assalom so‘zini tarqating, taom bering, qarindoshlar bilan aloqani uzmang, kechasi odamlar uyquda bo‘lgan chog‘da (ibodat uchun) tur, va tinchlik bilan jannatga kiring».
قال رسول الله ﷺ «أَلا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إِصْلَاحُ ذَاتِ البَيْنِ، فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ البَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizlarga ro‘za, namoz va sadaqodan ham afzalroq bir ishni aytmaymi? Odamlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni tuzatish — zero, odamlar o‘rtasidagi fitna eng halokatlidir».
قال رسول الله ﷺ «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِكُمْ مِنْ شَرِّكُمْ؟ خَيْرُكُمْ مَنْ يُرْجَى خَيْرُهُ وَيُؤْمَنُ شَرُّهُ، وَشَرُّكُمْ مَنْ لَا يُرْجَى خَيْرُهُ وَلَا يُؤْمَنُ شَرُّهُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizlarga eng yaxshilaringiz va eng yomonlaringiz kimligini aytmaymi? Eng yaxshingiz — undan yaxshilik kutiladi va uning yomonligidan xavfsiz bo‘linadi; va eng yomoningiz — undan yaxshilik umid qilinmaydi va uning yomonligidan ham ishonch bo‘lmaydi».
قال رسول الله ﷺ «الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ، وَالإِثْمُ مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Solihlik — bu yaxshi xulq; gunoh esa qalbingda gavdalanib, odamlar uning ustidan xabardor bo‘lishlarini istamaganing narsadir».
قال رسول الله ﷺ «الْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Hayo — bu butunlay yaxshilikdir».
قال رسول الله ﷺ «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Rahmdillarni Rahmon (tabaraka wa ta’ala) rahm qiladi; erdagi odamlarga rahm qilinglar, Osmondagi (Alloh) sizlarga rahm qiladi».
قال رسول الله ﷺ «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Maslahat so‘ralgan kishi ishonchli bo‘lishi kerak (maslahat so‘ralgan kishi — mu’tamannur)».
قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Momin mo‘min uchun bino kabi: uning bir qismi boshqasini mustahkamlaydi».
قال رسول الله ﷺ «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ القِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ القِيَامَةِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Muslim musulmonning birodaridir; u uni zulm qilmaydi va uni topshirib qo‘ymaydi. Kim birodarining ehtiyojini qondirsa, Alloh uning ehtiyojini qondiradi; kim musulmanning bir qiyinchiligini yengillatgan bo‘lsa, Alloh Qiyomat kunidagi qiyinchiliklardan birini undan yengillatadi; kim musulmonning aybini yopsa, Alloh ham uni Qiyomat kunida yopib qo‘yadi».
قال رسول الله ﷺ «المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Muslim — bu boshqa musulmonlar uning tilidan va qo‘lidan xavfsiz bo‘lgan kishi».
قال رسول الله ﷺ «المُؤْمِنُ الَّذِي يُخَالِطُ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ المُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Momin odamlar bilan muloqot qilib, ularning noqulayligiga sabr qilsa, uning savobi odamlar bilan aloqada bo‘lmaydigan va ularning noqulayligiga sabr qilmaydigan mominnikidan kattadir».
قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ يَأْلَفُ وَيُؤْلَفُ وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَأْلَفُ وَلَا يُؤْلَفُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Momin odam do‘stlashadi va boshqalar unga yaqinlashadi; yaxshilik shundadir — kim do‘stlashmaydi va unga do‘stlik ko‘rsatilmaydi, yaxshi emas».
قال رسول الله ﷺ «أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أَبُوكَ، ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Onangiz, keyin onangiz, keyin onangiz, keyin otangiz, so‘ngra eng yaqin qarindoshdan boshlab yana yaqinroq».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الرَّجُلَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ قَائِمِ اللَّيْلِ صَائِمِ النَّهَارِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Bir kishi o‘zining yaxshi xulqi bilan kechasi tik turuvchining va kuni ro‘za tutuvchining darajasiga erishishi mumkin».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ هْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ صِدِّيقًا، وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ كَذَّابًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Rostlik (rost gapirish) ezgulikka yetaklaydi, ezgulik jannatga yetaklaydi; bir kishi rost gapiradi — natijada Alloh huzurida siddiqqa yozilguncha; yolg‘on esa fujurga (yomonlikka) yetaklaydi, fujur esa jahannamga; kishi yolg‘on gapiradi — Alloh huzurida kazzobga yoziladi».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ فِيكَ لَخَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا الله تَعَالَى الْحِلْمُ وَالْأَنَاةُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizda Alloh taologa yoqadigan ikki sifat bor: hilm (sabr, bag‘rikenglik) va anaat (oxirigacha muloyimlik, sabr bilan ish tutish)».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ أَحْسَنَكُمْ أَخْلَاقًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizlardan Allohga eng sevimli bo‘lganlar — axloqi eng yaxshi bo‘lganlardir».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Bayon (so‘z bilan ifoda) ba’zan sehrga o‘xshash ta’sirga ega».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً».
Rasululloh ﷺ dedi: «She’riyat ichida hikmat (fahm, o‘git) bor».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ لِيَسَعْهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sizlar odamlarni mol-mulkingiz bilan o‘z bag‘ringizga sig‘dira olmaysizlar; lekin ochiq yuz va yaxshi xulq ularni sizga yaqinlashtiradi».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا النَّاسُ كَالإِبِلِ المِائَةِ لَا تَكَادُ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً».
Rasululloh ﷺ dedi: «Odamlar yuzta tuyaga o‘xshaydi — ularning orasida ishonchga loyiq bitta topish qiyin».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لأُتَمِمَ مَكَارِمَ الأَخْلَاقِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Men oliy ahloqni mukammal qilish uchun yuborildim».
قال رسول الله ﷺ «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلَا تَحَسَّسُوا، وَلَا تَجَسَّسُوا، وَلَا تَنَافَسُوا، وَلَا تَحَاسَدُوا، وَلَا تَبَاغَضُوا، وَلَا تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Shubhadan tiyiling, chunki shubha eng ko‘p yolg‘on gapdir; boshqalar haqida nuqson qidirib yurmagin, josuslik qilmang, raqobatlashmang, hasad qilmang, bir-biringizni yomon ko‘rmang, yuz o‘girmang; Allohning bandalari bo‘lib, birodarlar bo‘ling».
قال رسول الله ﷺ «تَجِدُونَ النَّاسَ مَعَادِنَ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، وَتَجِدُونَ خَيْرَ النَّاسِ فِي هَذَا الشَّأْنِ أَشَدَّهُمْ لَهُ كَرَاهِيَةً قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ فِيهِ، وَتَجِدُونَ شَرَّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللهِ ذَا الْوَجْهَيْنِ الَّذِي يَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ وَيَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Odamlarni cho‘llardagi konlarga o‘xshatasiz — jaholat davrida eng yaxshilari, agar ular ilm (fiqh) olsalar, Islomda ham eng yaxshilari bo‘ladi; bu masalada eng yaxshi insonlar — avvaliga unga nisbatan qarshi bo‘lgan, so‘ng uni qabul qilganlardir; Qiyomat kunida Alloh huzurida eng yomon odamlar ikkiyuzlilardir: bir guruhga bir yuz bilan, boshqa guruhga boshqa yuz bilan keluvchilar».
قال رسول الله ﷺ «تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Taomga mehmonlik qilib, salomni taniganingga ham, tanimaganingga ham ayt».
قال رسول الله ﷺ «رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللهِ لأَبَرَّهُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ba’zan sochlari taralmagan, chang bosgan, eshiklardan itarib qo‘yilgan kimsaning Alloh nomiga qasami qabul qilinardi».
قال رسول الله ﷺ «عِفُوا تَعِفُّ نِسَاؤُكُمْ، وبَرُّوا آبَاءَكُمْ تَبَرُّكُمْ أَبْنَاؤُكُمْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Pok bo‘linglar, shunda ayollaringiz pok bo‘ladi; ota-onalaringizga yaxshi munosabatda bo‘linglar, shunda farzandlaringiz ham sizga yaxshi bo‘ladi».
قال رسول الله ﷺ «كَفَى بِالمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Kim eshitgan barcha gapni so‘zlab bersa, bu uning uchun yetarli darajada yolg‘on hisoblanadi».
قال رسول الله ﷺ «لا بَأْسَ بِالْغِنَى لِمَنِ اتَّقَى، وَالصِّحَّةُ لِمَنِ اتَّقَى، خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى، وَطِيبُ النَّفْسِ مِنَ النَّعِيمِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Taqvodor uchun boylik zarar emas; taqvodorga sog‘lik boylikdan yaxshiroqdir; qalbning xushligi (yaxshi ruh) esa barcha ne’matlardan afzalroqdir».
قال رسول الله ﷺ «لا تَبَاغَضُوا وَلا تَقَاطَعُوا وَلا تَحَاسَدُوا وَلا تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمُ الله، وَلا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاثِ لَيَالٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Birovni nafratlanmang, aloqani uzmang, hasad qilmang, yuz o‘girmang; Alloh amr qilganidek, Allohning bandalari bo‘lib birodarlar bo‘ling. Bir musulmon uchun boshqa musulmonni uch kechadan ortiq sovutib qo‘yish halol emas».
قال رسول الله ﷺ «لَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهِ طَلْقٍ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Yaxshilikdan hech narsani kichkina bilmang, hatto akaingizni shirin yuz bilan uchrashsangiz ham».
قال رسول الله ﷺ «لا تضربوا إماء الله».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Allohning qullari bo'lgan ayollarni urmang».
قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Doim haqorat qiluvchi (yozuvchi/zo'rlovchi) kishi jannatga kirmaydi».
قال رسول الله ﷺ «لا تَغْضَبْ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «G'azablanma».
قال رسول الله ﷺ «لا تَكُونُوا عَوْنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Aka-ukaingizga qarshi shaytonga yordamchi bo'lmang».
قال رسول الله ﷺ «لا تُنْزَعُ الرَّحْمَةُ إِلَّا مِنْ شَقِيٍّ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Rahmat faqat baxtsiz, yashabyotib qattiq azoblangan kishidan olib qo'yiladi».
قال رسول الله ﷺ «لا حَلِيمَ إِلا ذُو عَثْرَةٍ، وَلا حَكِيمَ إِلا ذُو تَجْرِبَةٍ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Haqiqiy sabrli bo'lish uchun xatoga uchragan bo'lish kerak, va haqiqiy hikmatga ega bo'lish uchun tajriba kerak».
قال رسول الله ﷺ «لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثِ يَلْتَقِيَانِ، فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Bir musulmonga akasini uch martadan ortiq bema'no ravishda chekib turish joiz emas; ular uchrashadi, biri boshni bursa, eng yaxshisi salomni boshlovchidir».
قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ، قِيلَ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنًا، قَالَ: إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ، الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Yuragida bir zarra maqtanayotganlik (kibrur) bo'lgan kishi jannatga kirmaydi». So'raldi: «Bir kishi kiyimi va poyafzali go'zal bo'lishini xohlaydi», dedilar: «Alloh go'zaldir va go'zallikni yaxshi ko'radi. Kibr haqiqatni rad etish va odamlarni kamsitishdir».
قال رسول الله ﷺ «لا يَرْحَمُ اللهُ مَنْ لا يَرْحَمُ النَّاسَ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Odamlarga rahm qilmaydiganga Alloh rahm qilmaydi».
قال رسول الله ﷺ «لا يَرْمِي رَجُلٌ رَجُلًا بِالْفُسُوقِ، وَلا يَرْمِيهِ بِالْكُفْرِ إلا ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Bir kishi boshqani fosiqlikda yoki kufrda ayblamahin; agar u shunday bo'lmasa, ayb u zotga qaytarilar».
قال رسول الله ﷺ «لا يَزَالُ قَلْبُ الْكَبِيرِ شَابًَّا فِي اثْنَتَيْنِ: فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَطُولِ الأَمَلِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Keksaning yuragi ikki narsada yoshicha qoladi: dunyo muhabbati va umidni uzuk saqlash».
قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ الله عَلَى عَبْدٍ فِي الدُّنْيَا، إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Alloh dunyoda bandasining aybini yashirsa, Qiyomat kuni ham uni yashiradi».
قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ عَبْدٌ عَبْدًا فِي الدُّنْيَا إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Bir banda dunyoda boshqaning aybini yashirsa, Alloh qiyomat kuni uni ham yashiradi».
قال رسول الله ﷺ «لا يُشِيرُ أَحَدُكُمْ عَلَى أَخِيهِ بِالسِّلاحِ، فَإِنَّهُ لا يَدْرِي لَعَلَّ الشَّيْطَانَ يَنْزِعُ فِي يَدِهِ فَيَقَعُ فِي حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Hech biringiz akasiga qurol ko'rsatib turmasin, chunki bilmaysizki, shayton uning qo'lini shilib soladi va u otqir ilonga tushib qolishi mumkin (yoki otqa tushib)."
قال رسول الله ﷺ «لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، كُلُّكُمْ عَبِيدُ الله، وَكُلُّ نِسَائِكُمْ إِمَاءُ الله، وَلَكِنْ لِيَقُلْ غُلامِي وَجَارِيَتِي، وَفَتَايَ وَفَتَاتِي».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Hech biringiz “mening qulim” va “mening qulchayarim” demasin; barchangiz Allohning bandalarisiz, ayollaringiz Allohning qullaridir; balki “o'g'lim” va “qiziim” deb aytsinlar».
قال رسول الله ﷺ «لا يَكُونُ اللَّعَّانُونَ شُفَعَاءَ وَلا شُهَدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «La'natlovchilar qiyomat kuni shafe'lar hamda guvohlar bo'lolmaydilar».
قال رسول الله ﷺ «لا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Mo''min bir xil teshikdan ikki marta chaqilmaydi (ya'ni bir xil xatoga ikki marta tushmaydi)».
قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِصِدِّيقٍ أَنْ يَكُونَ لَعَّانًا».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Siddiq (haqiqiy nohiq yoki yaqin do'st) la'natlovchi bo'lmasligi kerak».
قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ قِيلَ وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟ قَالَ (يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لا يُطِيقُ)».
Allohning Rasuli ﷺ dedilar: «Mu'min o'zini hurmatsizlikka tushirmasligi kerak». So'raldi: «Qanday qilib o'zini hurmatsizlikka tushiradi?» Dedilar: «U o'z bardoshiga g'ayri qobili bo'lgan musibatlarga duch kelganda».
«لَقَلْبُ ابْنِ آدَمَ أَشَدُّ انْقِلابًا مِنَ الْقِدْرِ إِذَا اسْتَجْمَعَتْ غَلْيًا».
Ibn Adam qalbi g'azab to'planganida qozondan ham tezroq o'zgaradi.
قال رسول الله ﷺ «لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ، أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ الله عَلَى مَنْ تَابَ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Agar Ibn Adamda bir vodiy oltindan bo'lsa, u ikkinchisini ham xohlar; va uning og'zi hech qachon to'lmaydi, faqat tuproq bilan to'ladi; va Alloh tavba qilganni kechiradi».
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Shiddatli kishi urushdagi qudratli kishi emas; haqiqiy shiddat — g'azablanganda o'ziga sohib bo'lgan kishidir».
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الغِنَى عَنْ كَثْرَةِ العَرَضِ وَلَكِنَّ الغِنَى غِنَى النَّفْسِ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Boylik — mol-mulkning ko'pligida emas, balki nafsning boyligidadir».
قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ المُؤْمِنُ بالَّذِي يَشْبَعُ وَجَارُهُ جَائِعٌ إلى جَنْبِهِ وهو يَعْلَمُ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Mo'min — o'zi to'ygan, biroq qo'shnisi uning yonida och bo'lib turganini bilsa-yu yordam qilmasa bo'lmaydigan kishi emas».
قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ القَائِمِ عَلَى حُدُودِ الله وَالوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمِ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ المَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا، فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Alloh qonunlari o'rnatilgan va ularga amal qiluvchi kishining misoli shuki: odamlar bir kemada o'tirishgan, bir guruh kemaning ustida, boshqalari poyonida. Poyodagilar suv olish uchun ustikdan o'tishganda: “Biz o'zining o'rnida bir teshik ochsak-da, ustimizni zararlantirmaymiz”, deydilar. Agar ustikdagilar ularni ozod qo'ysalar va xohlaganicha harakat qilsalar, barchasi halok bo'ladi; lekin agar bir-birlarining qo'lini tutishsa, barchasi qutuladi».
قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ الْمُسْلِمَ إِلَّا كَفَّرَ اللهُ بِهَا عَنْهُ، حَتَّى الشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Musulmonga tushgan har qanday musibat Alloh tomonidan uning gunohlarini yoyib tashlaydi, hatto shox bilan tanada yuz bergan og'riq ham».
قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Mo'minlarining biri-birlariga mehr-shafqati badanga o'xshaydi: badanning bir a'zosi dardlansa, boshqa barcha a'zolar uyg'onib tunog'u va issiq bilan unga yordam qiladi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Sizlardan kim uyida xavfsiz, tanasi sog' va kuniga yetarli oziqka ega bo'lsa, u uchun go'yo dunyo butunlay u bilan tenglashtirilgandekdir».
قال رسول الله ﷺ «مِنَ الكَبَائِرِ شَتْمُ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ الله، وَهَل يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Katta gunohlardan biri — bir kishining va uning ota-onasining haqorat qilinishidir. Ular so'radilar: “Ey Rasululloh, odam haqiqatan ota-onasini haqorat qiladimi?” U zot: “Ha. Bir kishi boshqaning otasini haqorat etsa, o'sha odam uning otasiga haqorat bilan javob beradi; bir kishi boshqaning onasini haqorat etsa, o'sha odamning onasi ham unga haqorat bilan javob beradi”.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ ذَبَّ عَنْ لَحْمِ أَخِيهِ بِالغَيْبَةِ كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُعْتِقَهُ مِنَ النَّارِ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim aka-ukasi haqida orqasidan gap ketganda uni himoya qilsa, giybat qilgani bilan yomonlashishdan uni yopsa, Allohning u kishini jahannamdan ozod etishi haqdir».
قال رسول الله ﷺ «مِنْ رَأَى عَوْرَةً فَسَتَرَهَا كَانَ كَمَنْ أَحْيَا مَوْءُودَةً مِنْ قَبْرِهَا».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim kimning aybini ko'rsa-yu, uni yopsa, u go'yo qabrida dafn qilingan chaqaloqni tiriltirgan odamga o'xshaydi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَأَنْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim rizqi kengayishini va avlodining ko'payishini xohlasa, u qarindoshlikni uzmasin (rahimni uzmasin)».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَانَ سَهْلًا هَيِّنًا لَيِّنًا، حَرَّمَهُ الله عَلَى النَّارِ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim muloyim, yengil tabiatli va yumshoq bo'lsa, Alloh uni jahannamdan mahrum qildi».
قال رسول الله ﷺ «(مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ قال: وما جائزته يا رسول الله؟ (يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ)».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim Allohga va Oxirot Kuniga imon keltirgan bo'lsa, u mehmonini hurmat qilsin». Ular so'radilar: «Ey Rasululloh, mehmonning haqqi qancha?» U zot: «Bir kun va bir kecha; mehmonchilik uch kundir; undan keyingi vaqti esa u kishiga sadaqadir. Va kim Allohga va Oxirot Kuniga ishonsa, yaxshi so'z aytsin yoki sukut qilsin».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ لَا يَرْحَمِ النَّاسَ لَا يَرْحَمُهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim odamlarga rahm qilmasa, Alloh ham unga rahm qilmaydi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللهُ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim g'azabini saqlab, uni amalga oshira olgan bo'lsa-yu, amalga oshirmasa, Alloh uni Qiyomat kuni barcha maxluqot oldida marhamat bilan chaqirib, unga hurolardan xohlaganini tanlash haqini beradi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ وَقَاهُ اللهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kimni Alloh og'zi orasidagi yomonlikdan va oyoqlari orasidagi yomonlikdan saqlasa, u jannatga kiradi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kim muloyimlikdan mahrum bo'lsa, u yaxshilikdan mahrum bo'ladi».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُردِ الله بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ».
Rasululloh ﷺ aytdilar: «Kimga Alloh yaxshilik niyat qilsa, U unga o'sha yaxshilikni nasib etadi».
قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا عَائِشَةُ، عَلَيْكِ بِالرِّفْقِ، وَإِيَّاكِ وَالْعُنْفَ وَالْفُحْشَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sekinroq, ey Aisha, sen muloyim bo‘lgin va zo‘ravonlik hamda fohishalikdan tiyil».
قال رسول الله ﷺ «هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ» شَيْئًا؟».
Rasululloh ﷺ dedi: «Sening yoningda Umayya ibn as-Saltning she'ridan biror narsa bormi?»
قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Allohga qasam, u imonli emas, Allohga qasam, u imonli emas, Allohga qasam, u imonli emas — kimning qo‘shnisi uning yomonliklaridan aman bo‘lmasa».
قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَلدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ هَذَا عَلَيْكُمْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Allohga qasam, dunyo Alloh uchun bundan ham arzonsizroqdir».
قال رسول الله ﷺ «يا أبا ذر، أَتَرَى أَنَّ كَثْرَةَ المَالِ هُوَ الغِنَى؟ إِنَّمَا الغِنَى غِنَى القَلْبِ، والفقر فَقْرُ القَلْبِ مَنْ كَانَ الغِنَى فِي قَلْبِهِ، فَلَا يَضُرُّهُ مَا لَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ الفَقْرُ فِي قَلْبِهِ، فَلَا يُغْنِيهِ مَا أَكْثَرَ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ شُحُّهَا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Abu Dhor, ko‘p molni boylik deb bilasanmi? Haqiqiy boylik — qalbning boyligi. Qalbida boylik bo‘lgan kishi dunyoda nima ko‘rsa ham unga zarar yetkazmaydi. Kimning qalbida faqirlik bo‘lsa, dunyodagi mol-mulk uning joniga yetmaydi; uning o‘zi esa asosan xasisligi bilan o‘ziga zarar yetkazadi».
قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ، إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلِيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Abu Dhor, uni onasi bilan haqorat qilding; bunda sen jahiliy odatlaridan birini ko‘rsatgansan. Aka-ukalaringiz — sizning xizmatchilaringizdir; Alloh ularni sizning qo‘lingiz ostiga qo‘ygan. Kimning akasi qo‘l ostida bo‘lsa, uni o‘z yeganing bilan boqsin va kiyganing bilan kiyintsin. Ularni qila olmaydigan yuk bilan og‘irlatmang; agar zimmasiga yuk tushirilsagina, ularga yordam bering».
قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، انْظُرْ أَرْفَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فِي عَيْنِكَ قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ حُلَّةٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ لِي: انْظُرْ أَوْضَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ أَخْلَاقٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ هَذَا عِنْدَ اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِنْ مِثْلِ هَذَا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Abu Dhor, masjiddagi eng oliy odamga qaragin — men qaradim va ustida chiroyli libos bo‘lgan birini ko‘rdim va: “shu” dedim. So‘ng masjiddagi eng past odamga qaradim — ustida yirtiq kiyim bo‘lgan birini ko‘rdim va: “shu” dedim. Allohga qasamki, Qiyomat kuni bu oddiy inson Alloh huzurida butun yerga to‘la shunga o‘xshaganlardan ham yaxshiroq bo‘ladi».
قال رسول الله ﷺ «يَا حَنْظَلَةُ! سَاعَةً وَسَاعَةً وَلَوْ كَانَتْ تَكُونُ قُلُوبُكُمْ كَمَا تَكُونُ عِنْدَ الذِّكْرِ لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلائِكَةُ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Hanzala! Vaqti-vaqti bilan — agar yuraklaringiz zikr paytidagi holatda bo‘lganida, farishtalar siz bilan qo‘l siqishardi».
قال رسول الله ﷺ «يَا عَائِشَةُ، مَتَى عَهْدُتِنِي فَحَّاشًا، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey Aisha, sen menga qachon beri yomon ko‘z bilan qaray boshlading? Alloh huzurida Qiyomat kuni eng yomon maqomdagi odam — odamlar uni uning yomonligidan cho‘chib chetga olgan kishi».
قال رسول الله ﷺ «يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ لَا تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Ey musulmon ayollar, qo‘shningizni hech qachon kichik ko‘rmang, hattoki u bir qo‘y bo‘lsa ham».
قال رسول الله ﷺ «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا».
Rasululloh ﷺ dedi: «Osonlashtiring, qiyinlashtirmang; xursand qiluvchi habar bering, odamlarni qaytarib yubormang».
قال رسول الله ﷺ «يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Minib yurgan kishi piyodaga salom bersin, piyoda yuruvchi o‘tirgan kishiga salom bersin, oz sonli odam ko‘p sonlilarga salom bersin».
قال رسول الله ﷺ «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ فِيْهِ اثْنَتَانِ: الْحِرْصُ عَلَى الْعُمْرِ، وَالْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Inson qariganda uning ichida ikki narsa kuchayadi: umrga chanqoqlik va molga chanqoqlik».
قال رسول الله ﷺ «اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَشَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَغِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ».
Rasululloh ﷺ dedi: «Besh narsadan beshta narsadan oldin foydalan: hayotingni o‘limingdan, sog‘ligingni kasalligingdan, bo‘sh vaqtingni bandligingdan, yoshligingni qarishingdan va boyligingni qashshoqligingdan oldin»
الباب الخامس: التوبة والمغفرة
Beshinchi bob: Tavba va mag'firat
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ وَيَبْسُطُ يَدَهُ بِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Alloh taolo kechasi qo'lini yoyib qo'yadi, to kunda gunoh qilgan kishi tavba qilsin; kunida ham qo'lini yoyib qo'yadi, to tunda gunoh qilgan kishi tavba qilsin — bu hol quyosh g'arbdan chiqmay turib davom etadi».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Alloh taolo bandaning tavbasini qabul qiladi, u hanuz o'limning xoliga tushmaganiga qadar».
قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ نَزَلَ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَنَادَى: هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ، هَلْ مِنْ تَائِبٍ، هَلْ مِنْ سَائِلٍ، هَلْ مِنْ دَاعٍ، حَتَّى يَنْفَجِرَ الْفَجْرُ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Alloh taolo muddat beradi; oxirgi tunning uchdan biri kelganida dunyo osmoniga tushib nido qiladi: “Kim kechirim so'raydi? kim tavba qilgan? kim so'raydi? kim da'vat qiladi?” — bu nido fojr chiqgungacha davom etadi».
قال رسول الله ﷺ «كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Har bir Odam bolasi xatodir, va xatolar ichida eng yaxshilari tavba qiluvchilardir».
قال رسول الله ﷺ «كُلُّ أُمَّتِي مُعَافَى إِلاَّ الْمُجَاهِرِينَ، وَإِنَّ مِنَ الْمُجَاهَرَةِ أَنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلًا، ثُمَّ يُصْبِحَ وَقَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيَقُولَ: يَا فُلَانُ، عَمِلْتُ البَارِحَةَ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ بَاتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ، وَيُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللَّهِ عَنْهُ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Ummatimning barchasi mag'firatga muhtoj emas (qisman ma’zurdir), faqat majahirlardan boshqalar. Va majaiharlikning biri shunday: kishi tunda bir amal qilsa, ertalab Alloh uni yopib qo'ygan bo'lsa, keyin kelib: “Ey fulon, men kechasi bunday qildi” deb aytadi va Allohning uning ustidagi satrini ochadi».
قال رسول الله ﷺ «للهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ أَنْ يَسْقُطَ عَلَى بَعِيرِهِ وَقَدْ أَضَلَّهُ بِأَرْضِ فَلَاةٍ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Alloh bandasining tavbasiga juda xursand; bu senlardan birovning tuyasi cho'lda adashib qolib, keyin topilgandagi xursandchiligidan ham kattadir».
قال رسول الله ﷺ «لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Ummatimdan unga amal qilganlarga».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ الله عَلَيْهِ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Quyosh g'arbdan chiqmay turib tavba qilgan kimsani Alloh tavbasini qabul qiladi».
قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا خَالِدُ فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ تَابَتْ تَوْبَةً لَوْ تَابَهَا صَاحِبُ مَكْسٍ لَغُفِرَ لَهُ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «To'xta, ey Xalid! Jonim qo'limdagi Zotga qasamki, bir tavba keldi-ki, agar u tavbani muayyan gunohkor kishi qilganida, u kechirilar edi».
«هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ؟ لَعَلَّهُ أَنْ يَتُوبَ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ».
«Nega uni tashlamaysiz? Balki u tavba qilib, Alloh uni kechiradi».
قال رسول الله ﷺ «وَيْحَكِ ارْجِعِي فَاسْتَغْفِرِي الله وَتُوبِي إِلَيْهِ».
Payg'ambarimiz ﷺ aytdilar: «Voy senga! Orqaga qayt, Allohdan istig'for qil va Unga tavba qil».