Kitobga kirish

Olamlar Parvardigori Allohga hamdlar boʻlsin, olamlarga rahmat qilib yuborilgan sayyidimiz, vaʼdasiga sodiq va omonatdor Muhammad ibn Abdullohga, u zotning pokiza oila aʼzolariga, ulugʻvor sahobalariga hamda qiyomat kunigacha ularga goʻzal tarzda ergashganlarga salovot va salomlarning eng afzali va mukammali boʻlsin. Ey Allohim, Sen poksan! Biz faqat Sen oʻrgatgan narsalarnigina bilamiz. Ey Allohim, bizga foydali narsalarni oʻrgat, oʻrgatgan narsalaring bilan bizni foydalantir, ilmimizni, muloyimligimizni va hikmatimizni ziyoda qil. Albatta, Sen Biluvchi, Halim va Hikmatli zotsan. Parvardigorim, koʻksimni keng qil, tilimdagi tugunni yechib yuborginki, soʻzimni anglasinlar.

Soʻngra... Men aziz kitobxonga oʻzimning eng mashhur «Safvat al-ahadis al-nabaviyya al-sharifa» (Paygʻambar hadislarining eng sara toʻplami) kitobimdan saralab olingan «Nabaviy sharifning jamlangan soʻzlari» toʻplamini taqdim etishdan mamnunman. Bu hadislar bir qancha sahih hadis imomlari tomonidan sahihligi ittifoq qilingan hadislardir. Bu ish «Safvat» kitobi erishgan muvaffaqiyatdan soʻng amalga oshirildi. Mazkur kitob Alloh meni uni jamlash, tayyorlash, boblarga ajratish va undagi gʻarib soʻzlarni sharhlash bilan sharaflagan keng qamrovli qomusiy manba boʻlib, bir necha yillar avval nashr etilgan edi. Allohning fazli bilan u butun dunyodagi arab va islom ilmiy doiralari tomonidan xushnudlik va eʼtirof bilan kutib olindi. Chunki u sahihligi shubhasiz boʻlgan eng muhim va eng kuchli nabaviy hadislarni oʻz ichiga olgan edi. Zero, bir qancha sahih hadis imomlari ularning sahihligiga ittifoq qilganlar. Bu hadislar musulmon kishiga dini va dunyosi uchun zarurdir. Men «Safvat» kitobida aqida, ibodatlar, ahkomlar, nabaviy hikmatlar, targʻib va tarhib (qiziqtirish va qoʻrqitish), fazilatlar, shamoil, odoblar, ilm, tibbiyot, tafsir, fitnalar haqidagi xabarlar, qiyomat alomatlari, qiyomat kunining sifatlari, jannat va doʻzax hamda musulmon kishiga dini va dunyosida foyda beradigan barcha narsalarga, shuningdek, boshqa vaʼzlar va koʻngilni yumshatuvchi hadislarga eʼtibor qaratgan edim. Bu kitob tadqiqotchilar uchun oson erishiladigan, qoʻl ostidagi hadis manbasi boʻlishi hamda hadis imomlari oʻrtasida sahihligi ittifoq qilingan hadislar eng muhim manba egalarining ramzlari bilan muhrlangan hujjatli kitob boʻlishi koʻzlangan edi, inshaalloh taolo.

Ushbu kitobga koʻplab ulamolar, muhaddislar va mutafakkirlar taqriz yozib, uni eng sahih, sanadi va matni jihatidan eng kuchli nabaviy hadislarni oʻz ichiga olgan mukammal zamonaviy hadis manbasi deb hisobladilar. Bu kitob oʻz yoʻnalishida va uslubida avval misli koʻrilmagan asardir. Uning oʻn toʻrtinchi nashridan soʻng, men shuni angladimki, bu kitob nabaviy hadislarning sahihligini tekshirmoqchi boʻlganlar uchun mukammal manba va koʻrsatkich sifatida yuksak ilmiy ahamiyatga va mavqega ega boʻlsa-da, u asosan ilm toliblari, ulamolar va muhaddislardan iborat ilmiy va intellektual tabaqani qiziqtiradi. Baʼzi ilm va fazl ahli boʻlgan birodarlarimizning istaklariga binoan hamda ularning «Safvat» kitobini qisqartirish haqidagi soʻrovlariga koʻra, undagi baʼzi takrorlangan hadislarni — boshlanishi turlicha boʻlgani yoki bir-ikki soʻz qoʻshilgani yoxud maʼnosi bir xil yoki yaqin boʻlsa-da, matnlarida roviylar farq qilgani sababli — «Nabaviy sharifning jamlangan soʻzlari» toʻplamida chiqarib tashladik. Bu yod olmoqchi boʻlganlar uchun uni qoʻlga kiritish va yodlashni osonlashtirish uchundir. Kimki sahihligi shubhasiz boʻlgan hadislar majmuasini toʻliq holda istasa, «Safvat al-ahadis al-nabaviyya al-sharifa» kitobining toʻliq nusxasiga murojaat qilsin. Toki «Nabaviy sharifning jamlangan soʻzlari» kitobi diniy va dunyoviy ilmlarni oʻrganayotgan barcha turdagi talabalar va tadqiqotchilar uchun oson tushuniladigan va qoʻlga kiritiladigan boʻlsin. Bu orqali Paygʻambar ﷺ hadislarining goʻzalligi, u zotning jamlovchi soʻzlari va sunnatlari namoyon boʻladi. Agar moʻmin yoki gʻayridin yoxud tanqidchi ularni koʻzdan kechirsa, Alloh taolo ummiy Rasul ﷺ ga ato etgan ilohiy fath unga yaqqol namoyon boʻladi. Bu hadislar majmuasi yuksak darajadagi hikmatli va ajoyib soʻzlarni tashkil etadiki, bunday soʻzlar faqatgina Alloh taolo olamlarga rahmat boʻlishi uchun tanlab olgan zotdan sodir boʻladi. Bu Yaratuvchi Azza va Jallaning: «Biz seni faqat olamlarga rahmat qilib yubordik», degan soʻzining tasdigʻidir. Paygʻambar ﷺ oʻzlari haqida: «Men, shubhasiz, hadya etilgan rahmatman», deganlar. Ushbu hadislar mazkur maʼnolarni tasdiqlaydi hamda islomiy va insoniy olijanob hikmatlar, qadriyatlar va axloqlar bilan hamohangdir. Buni dunyoning barcha insofli va sharafli mutafakkirlari hamda olimlari qadrlaydilar va hurmat qiladilar.

Shuningdek, men ushbu Muhammadiy hikmatlar va durdonalarni musofirlikda yashayotgan birodarlarimizga taqdim etishni, ularni muqaddas islomiy matnlar sifatida yetkazishni iroda qildim. Ulardan qodir boʻlgan har bir kishidan ushbu kitobni oʻzlari yashayotgan yurtlardagi jonli tillarga tarjima qilishga harakat qilishlarini soʻrayman. Bu ulkan islomiy tafakkurni tinchlik, adolat va yuksak axloqqa asoslangan hamjihatlik tarafdorlariga rahmat, muhabbat va birodarlikni oʻz ichiga olgan olamshumul risola sifatida taqdim etish uchun bir tayyorgarlik boʻlsin.

Ulugʻ Rasul ﷺ ning sunnatlari arab va islom sivilizatsiyasini barpo etishda oʻziga xos va alohida oʻringa ega boʻlib, islom qonunchiligida asosiy mavqeni egallaydi. Tanlangan zot ﷺ ning taʼlimotlariga amal qilish zarurligi haqida ochiq-oydin ilohiy buyruq kelgan. Alloh taolo Oʻzining mustahkam Kitobida shunday degan: «Paygʻambar sizlarga nima narsani keltirsa, uni olinglar va u sizlarni nimadan qaytarsa, undan qaytinglar». Alloh Azza va Jalla u zotni: «Albatta, Sen toʻgʻri yoʻlga boshlaysan», degan soʻzi bilan xoslagan va moʻminlarga qarata: «Sizlar uchun — Allohdan va oxirat kunidan umidvor boʻlganlar hamda Allohni koʻp zikr qilganlar uchun — Allohning Rasulida goʻzal namuna bordir», deb aytgan.

Shuningdek, Yaratuvchi Azza va Jalla Oʻzining ulugʻ Rasuli ﷺ ga oʻziga nozil qilingan narsani yetkazishni buyurib: «Ey Rasul, Robbingdan senga nozil qilingan narsani yetkazgin», degan. Boshqa oyatlarda Haq Jalla va Ala Oʻzining ulugʻ Rasuliga odamlarga bayon qilib, tushuntirib berishi uchun hikmatli zikrni nozil qilganini bayon etib: «Sizga esa odamlarga nozil qilingan narsalarni bayon qilib berishingiz uchun va shoyad tafakkur qilsalar deb Zikrni nozil qildik», degan. Haq Taboraka va Taolo moʻminning eng koʻzga koʻringan sifatlaridan biri Alloh va Uning Rasuli hukm qilgan narsaga amal qilish ekanini taʼkidlab, Oʻzining mustahkam Kitobida shunday deydi: «Alloh va Uning Rasuli bir ishni hukm qilganida, hech bir moʻmin va moʻminaga oʻz ishlarida ixtiyor qolmas. Kim Allohga va Uning Rasuliga osiy boʻlsa, demak, u aniq zalolatga ketibdi». Alloh taolo ulugʻ Rasul ﷺ ning oʻz xohish-havosi bilan gapirmasligini, balki ilohiy vahiy yoʻnaltiruvi bilan soʻzlashini taʼkidlab: «U havoyi xohish bilan soʻzlamas», degan. Shuningdek, moʻminlarni u zotga itoat qilishga buyurib, Rasul ﷺ ga itoat qilishni Alloh Azza va Jallaga itoat qilish bilan bogʻlagan va: «Kim Allohga va Rasulga itoat qilsa, ana oʻshalar Alloh neʼmat bergan zotlar — paygʻambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlar bilan birgadir. Ular naqadar goʻzal hamrohdirlar», deb aytgan. Musulmonni Rasul ﷺ ning taʼlimotlariga ergashishga, qaytariqlaridan tiyilishga va sunnatini mahkam tutishga undaydigan yana koʻplab boshqa oyatlar mavjud.

Shubha yoʻqki, Qurʼoni Karim islom qonunchiligining birinchi manbasi, Paygʻambar ﷺ ning soʻzlari va amallaridan iborat sunnatlari esa ikkinchi manbadir. Sunnat Qurʼoni Karim hukmlarini tushuntirib beradi, uning umumiy hukmlarini xoslaydi, mutloq hukmlarini cheklaydi yoki mujmal (qisqa) hukmlarini tafsir qiladi. Hatto sunnat Qurʼonda aslan kelmagan baʼzi ishlar boʻyicha mustaqil ravishda hukm chiqarishi ham mumkin. Mana shu yuksak mavqei sababli, ummat ulamolari va imomlari unga ulkan eʼtibor qaratdilar, uni jamlash va aniqlashtirish yoʻlida eng qimmatli narsalarini sarfladilar. Nabaviy hadislarni oʻz maqsad va muddaolariga koʻra jamlash va tartibga solishda mahorat koʻrsatdilar, hadis izlab safarlarga chiqdilar, uni yozib qoldirish va boblarga ajratish bilan mashgʻul boʻldilar.

Bu jarayon ulugʻ sahobalarning sharif hadislarni oʻz koʻksilarida saqlashlari va ularni qalblarining toʻridan joy berishlari bilan boshlandi. Ular hadislarni yodlash va ularning aniqligini tekshirishda bir-birlari bilan musobaqalashar edilar. Chunki Karim Rasul ﷺ daʼvatning ilk kunlarida hadislarni yozishni, Qurʼoni Karim bilan aralashib ketishidan qoʻrqib, taqiqlagan edilar. Keyinchalik Allohning salovotlari boʻlsin ul zot, Ali ibn Abu Tolib, Abu Shoh, Jobir ibn Abdulloh va Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anhum kabi baʼzi sahobalarga yozishga ruxsat berdilar. Abdulloh ibn Amr ibn Osga baʼzi sahobalar uning Rasululloh ﷺ dan chiqqan har bir narsani yozayotganini koʻrib: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan har bir narsangni yozyapsanmi, axir Rasululloh ham inson, gʻazabda ham, rizolikda ham gapiraveradilar-ku?» deyishganidan soʻng, u bu haqda Rasululloh ﷺ ga zikr qildi. Shunda ul zot: «Yozgin, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, undan (muborak ogʻizlariga ishora qilib) faqat haqiqat chiqadi», dedilar. Buni Abu Hurayra ham tasdiqlab shunday degan: «Nabiy ﷺ ning sahobalari ichida Abdulloh ibn Amrdan boshqa mendan koʻra koʻproq hadis biladigan kishi yoʻq edi, chunki u yozar edi, men esa yozmas edim». Abdulloh ibn Amr ibn Osning yozganlari sahobalar orasida mashhur boʻlib, uni «Sodiqa sahifasi» deb atashgan. Bularning barchasi ulugʻ sahobalar roziyallohu anhumning Karim Rasul ﷺ ning soʻzlari va feʼllarini yoddan saqlashga boʻlgan eʼtiborlari va ishtiyoqlariga dalildir, hatto ular buni har bir kichik va katta ishda oʻzlari uchun amaliy manhaj va amaliy sunnat qilib oldilar. Kuchli xotiralari va pokiza qalblari, shuningdek, baʼzilarining koʻplab hadislarni yozib borishi ularga bu ishda yordam berdi. Natijada Madinai Munavvaradagi sahobalar jamiyati ulugʻvor Sunnatga mahkam bogʻlangan ilk islomiy jamiyatning toʻliq namunasini shakllantirdi. Soʻngra bularning barchasi sahobalar roziyallohu anhum orqali tobeinlar jamiyatiga oʻtdi va tobeinlarning yirik roviylari bu ulkan xazinalar va qimmatbaho boyliklarni oʻzlaridan keyingi avlodlarga yetkazdilar.

Islom yoyilib, Islom davlati kengaygach va sahobalar turli oʻlkalarga tarqalib ketgach, hadislarni tartibli va mukammal kitoblarga jamlash ehtiyoji tugʻildi. Bu ishga birinchilardan boʻlib eʼtibor qaratgan kishi xalifa Umar ibn Abdulaziz boʻldi. U oʻzining voliy va oʻlka olimlariga hadislarni toʻplash va yozish haqida buyruq berdi. Bu ishga birinchilardan boʻlib kirishganlar Ibn Shihob az-Zuhriy (hijriy 124-yilda vafot etgan), Ibn Ishoq (151-yilda vafot etgan) va Sufyon as-Savriy (161-yilda vafot etgan) boʻldilar. Oʻsha davrdan bizgacha yetib kelgan eng mashhur kitoblardan biri Imom Molikning (93-179) «Muvatto» asari, soʻngra Abdurrazzoqning (211-yilda vafot etgan) «Musannaf»i, Ibn Abu Shaybaning (235-yilda vafot etgan) «Musannaf»i va boshqalardir. Keyin sharif hadislarni tasniflashning yangi bosqichi boshlandi. Ularning orasida Rasululloh ﷺ dan rivoyat qilingan barcha narsani toʻplaydiganlar bor edi va ular «Musnad»larni yozdilar. Bu kitoblar Rasululloh ﷺ ning hadislarini sanadlari bilan birga, sahih va nosahihga ajratmasdan oʻz ichiga olgan edi. Musnadlarni birinchilardan boʻlib yozganlar Imom Ahmad (164-yilda tugʻilib, 241-yilda vafot etgan), Usmon ibn Abu Shayba (156-239) va boshqalardir. Baʼzilar esa zaif hadislarni chetga surib, faqat sahihlarini toʻplashga ajratdilar. Bu uslubda birinchi boʻlib Imom Buxoriy (256), soʻngra Imom Muslim (261) asar yozdilar va ularning yoʻlidan koʻplab buyuk imomlar yurdilar. Keyinchalik hadisga oid asarlar barcha shakl va koʻrinishlarda koʻpayib ketdi: musnadlar, sahihlar, sunanlar, mustadraklar, mustaxrajlar, soʻngra jomeʼlar va boshqa turli xil va darajadagi hadis hamda hadis istilohi kitoblari paydo boʻldi. Bularning barchasi keyinchalik rivoyat va diroyat yoʻnalishidagi hadis ilmlarining asosi boʻlib xizmat qildi.

Tarixdagi hech bir ilm Nabaviy sunnat erishganidek, ishonchli, adolatli va xotirasi kuchli roviylar zanjiri (sanad) bilan bogʻlanish darajasiga yetmagan. Ummat olimlari va imomlari unga yuksak eʼtibor qaratdilar, hatto tariqda oʻxshashi kam boʻlgan ulkan kutubxonani shakllantirishga muvaffaq boʻldilar. Ular Nabaviy hadislarni toʻplash va tartibga solishda mahorat koʻrsatdilar. Bu jarayon Nabaviy daʼvatning ilk kunlaridanoq boshlangan edi. Bizgacha yuzlab hadis kitoblari yetib kelgan boʻlib, bu kitoblarning aksariyatida sahih, hasan, zaif va baʼzi toʻqima hadislar ham mavjud.

Sizlardan yashirmaymanki, intellektual hayotimning boshidanoq eng sevimli mashgʻulotim Sunnat va hadis kitoblarini oʻqish hamda oʻrganish boʻlgan. Tanlangan zot — Mustafo ﷺ ning hadislarini oʻrganish, tekshirish va tahlil qilish jarayonida oʻzimni juda baxtiyor va shod his qilardim. Biroq, mening bu shodligimga xalaqit beradigan narsa — ulugʻvor shariat maqsadlariga mos kelmaydigan baʼzi mushkul hadislarning mavjudligi edi. Men koʻpincha olimlar va muhaddislardan musulmon kishiga dini va dunyosi uchun kerak boʻladigan eng muhim va eng kuchli sahih Nabaviy hadislarni oʻz ichiga olgan yagona bir kitob taqdim etishlarini soʻrardim. Chunki turli hadis kitoblaridan biror hadisni qidirayotgan ilm talabasi koʻpincha yuz mingdan ortiq hadisdan iborat ulkan toʻplam qarshisida oʻzini yoʻqotib qoʻyadi. Bu hadislarning har birining sahihlik yoki zaiflik darajasi haqida imomlarning qarashlari ham turlichadir. Men oʻz-oʻzimga savol berardim: qanday qilib musulmon kishi oʻz shariatining ikkinchi eng muhim manbai bilan oʻn minglab hadislar orasida tanishishi mumkin, holbuki mutaxassislar ham bu dengizlar ichida adashib qoladilar-ku?!

Bu holat meni eng mashhur hadis kitoblarini rivoyat va diroyat jihatidan qayta oʻrganishga undadi. Kamtarona tadqiqotimni davom ettirib, shuni angladimki, muhaddislarning ozginasi oʻz kitoblarida faqat sahih hadislarni keltirishni shart qilgan va hadisni qabul qilish uchun qatʼiy qoidalar hamda mezonlar qoʻyganlar. Ularning eng muhimlarini Imom Suyutiy oʻzining «Al-Jomeʼ al-Kabir» kitobi muqaddimasida zikr qilib, ularning kitoblari «sahihligi tasdiqlangan» deb ishora qilgan. Bu maʼnoni bobom, imom va muhaddis Muhammad ibn Jafar al-Kattaniy oʻzining «Ar-Risala al-Mustatrafa li bayani mashhur kutub as-Sunna al-Musharrafa» kitobida taʼkidlab shunday degan: «Ularning orasida mualliflari faqat sahih hadislarni keltirishni lozim tutgan kitoblar bor». Bu imomlar Nabiy ﷺ dan rivoyat qilingan har bir kichik va katta maʼlumotning sahihligini tekshirish uchun oʻz vaqtlari, mollari va kuch-gʻayratlarini ayamadilar. Hadis imomlarining aksariyati Nabaviy hadisni uchta asosiy turga boʻlishga ittifoq qilganlar, bular:

Sahih, hasan va zaif. Quyida ularning tafsiloti keltiriladi:

Birinchidan: Sahih hadis — adolatli va xotirasi kuchli (zobit) roviy oʻzi kabi adolatli va zobit roviydan zanjirning oxirigacha rivoyat qilgan hadisdir. U uch qismga boʻlinadi:

Mutavatir hadis — bu yolg'on ustida kelishib olishlari imkonsiz bo'lgan jamoat tomonidan boshqa bir jamoatdan rivoyat qilingan hadisdir.

Mashhur hadis — bu kamida uchta ishonchli roviy tomonidan rivoyat qilingan hadisdir.

Ohod hadis — bu rivoyat qilishda birgina ishonchli roviy yakka qolgan sahih hadisdir.

Ikkinchidan: Hasan hadis — bu qabul qilish sifatlarining eng quyi darajasini o'zida jamlagan hadisdir.

Uchinchidan: Zaif hadis — bu qabul qilish sifatlaridan birortasini ham o'zida jamlamagan hadis bo'lib, u ko'plab qismlarga bo'linadi.

Qudsiy hadislarga kelsak, ular Rasululloh ﷺ Buyuk va Oliy Parvardigordan rivoyat qilgan hadislardir. Bu hadislar ham boshqa nabaviy hadislar kabi sahih, hasan, zaif va ba'zi to'qima turlarga ega.

Ushbu keng qamrovli hadisshunoslik tadqiqotlari asosida, o'zimning birinchi kitobim «Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya»da (Payg'ambar hadislarining eng sarasi) bir qancha sahih hadis imomlari uning sahihligiga ittifoq qilgan hadislarga e'tibor qaratdim. Zero, hadis turli qarashlar, makonlar va zamonlardagi bir necha sahih hadis imomlarining taxriji bilan muhrlangan bo'lsa, bu ularning har biri ushbu hadisning Ulug' Rasulga ﷺ nisbat berilishi to'g'riligini tekshirish uchun bor imkoniyatini sarflaganini anglatadi. Bu esa hujjatlashtirishga fikriy, geografik va tarixiy o'lchov beradi va natijada «Safwat al-Ahadith»dagi hadislarni Ulug' Rasulga ﷺ nisbat berilishi sahihligining qat'iy ishonch darajasiga ko'taradi. Chunki ularning barchasi xato ustida, beparvolikda yoki ularga birgalikda soxtalik aralashtirilishida birlashishlari aslo mumkin emas. Masalan, «Amal qilinglar, zero har bir kishiga nima uchun yaratilgan bo'lsa, o'sha narsa oson qilib qo'yilgandir» degan sharif hadisni o'ndan ortiq buyuk sahih hadis imomlari keltirganini bilsak, bu bizni uning eng sahih hadislardan ekanligiga qat'iy ishonch hosil qilishimizga undaydi.

Shu sababli ham aytamanki, biror hadisning sahihligiga boʻlgan ishonchimiz uni rivoyat qilgan sahih hadis imomlarining soni ortishi bilan ortib boradi. Ushbu ajoyib saralangan hadislar toʻplami bir necha sahih imomlari uning toʻgʻriligiga ittifoq qilgan hadislardan iborat boʻlib, ular toʻrt mingga yaqin hadisni tashkil etadi. Bu hadislar ulugʻ shariatning aqida, ibodat, muomala, jazo choralari, odob-axloq, boshqaruv va boshqa sohalarini qamrab olgan boʻlib, ularning barchasi Qurʼoni Karimga, shariatning maqsadlari va sobit qoidalariga yoki qatʼiy ilmiy haqiqatlarga zid kelmaydi.

Men ushbu kitobimda imomlarning ramziy belgilarini ularning yashab oʻtgan davrlariga koʻra keltirdim. Quyida hadis imomlari (Alloh ulardan rozi boʻlsin) uchun tanlagan va aksariyat hadis olimlari ittifoq qilgan eng muhim ramzlarni keltiraman:

(X) Buxoriy uchun, (M) Muslim uchun, (Q) ikkalasi ittifoq qilgan hadislar uchun, (D) Abu Dovud uchun, (T) Termiziy uchun, (N) Nasoiy uchun, (H) Ibn Moja uchun, (Toʻrttasi) ushbu toʻrtovlon uchun, (Uchtasi) Ibn Mojadan tashqari qolgan uchovi uchun, (Hm) Ahmad ibn Hanbalning Musnadidagi hadislari uchun, (Am) oʻgʻli Abdullohning qoʻshimchalari uchun, (K) Hokimning Mustadrakidagi hadislari uchun, (Hb) Ibn Hibbonning Sahihidagi hadislari uchun, (Xz) Ibn Xuzaymaning Sahihidagi hadislari uchun, (Tb), (Ts), (Ts) Tabaroniyning Al-Kabir, Al-Avsat va As-Sagʻir asarlari uchun, (S) Said ibn Mansurning Sunanidagi hadislari uchun, (Xd) Buxoriyning Al-Adab al-Mufrad asari uchun, (Tx) Buxoriyning Tarix asari uchun, (Z) Ziyo al-Maqdisiyning Al-Muxtora asari uchun, (Fi) Shofeʼiyning Musnadidagi hadislari uchun, (Sh) Ibn Abi Shaybaning Musnad va Musannaf asarlari uchun, (Ab) Abdurazzoqning Al-Jomiʼ va Al-Musannaf asarlari uchun, (A) Abu Yaʼloning Musnadidagi hadislari uchun, (Qt) Daroqutniyning Sunan va Al-Afrad asarlari uchun, (Fr) Daylamiyning Firdavs asari uchun, (Hl) Abu Nuaymning Hilya asari uchun, (Hb, Hq) Bayhaqiyning Shuʼabul imon, Sunan, Al-Maʼrifa, Dalailun nubuvva va Al-Asma vas-sifat asarlari uchun, (Ad) Ibn Adiyning Al-Komil asari uchun, (Aq) Uqayliyning Az-Zuafa asari uchun, (Xt) Xatibning Al-Jomiʼ va Tarix asarlari uchun, (Mi) Dorimiyning Sunanidagi hadislari uchun, (T) Tayolisiyning Musnadidagi hadislari uchun, (Kr) Ibn Asokirning Tarix asari uchun, (Bz) Bazzorning Sunanidagi hadislari uchun.

Men ushbu durdona nabaviy hadislarni oʻzimning «Safvat al-ahadith al-nabaviyya al-sharifa» kitobimdan tanlab oldim va uni «Javamiʼ al-kalim an-nabaviy ash-sharif» deb nomladim. Unda saralarning sarasi boʻlgan, ulugʻ Rasul ﷺ ning buyukligini, hikmatini, ilmini, olamiyligini, halimligini, shijoatini, zulm va zolimlarga qarshi kurashini, haqni qaror toptirib, botilni yoʻq qilganini tasdiqlovchi eng sara hadislar jamlangan. Bu toʻplam farzandlarimiz va butun ummat uchun yoʻlchi yulduz boʻlishini niyat qildim.

Men Allohdan chin dildan umid qilamanki, ushbu buyuk Islom dini uchun umumiy, sharafli nabaviy sunnat uchun esa xususiy ravishda ulugʻ bir ishni taqdim etgan boʻlay. Bu ish, inshaalloh, musulmonlarning birlashishiga hissa qoʻshsin va Islomni oʻzining boqiylik ruhiyati bilan yer yuzining mashriqu magʻribidagi ziyolilar qalbiga hamda sharafli mutafakkirlar ongiga yaqinlashtirsin. Alloh haqni aytur va U toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilur. «Har bir ilm sohibining ustida undan ham bilimliroq zot bordir» deb aytgan Allohga hamdlar boʻlsin. Sizlarga Allohning salomi, rahmati va barakasi boʻlsin.

Professor doktor Abd al-Qodir al-Makki al-Kattaniy
Maslahatchi hamda muhandislik va oliy islomiy tadqiqotlar professori

Nabi ﷺ dedi: «Alloh odamning yuzini nurlantirsin; agar u bizdan bir narsani eshitib, eshitganicha yetkazsa. Koʻpincha habar yetkazilgan kishi eshitgan kimsadan koʻra idrokliroq boʻladi.»