بانَتْ سُعاد
قصيدة البُردة الأولى — الصحابي كعب بن زهير رضي الله عنه (ت 26هـ)
أنشدها كعب بن زهير رضي الله عنه بين يدي النبي ﷺ في مسجده معتذرًا، فعفا عنه النبي ﷺ وخلع عليه بردته الشريفة، فسُميت «البردة». وهي أول قصائد المديح النبوي وأصلها.
Banat Su'ad — Sahobiy Ka'b ibn Zuhayr (roziyallohu anhu)
Ka'b ibn Zuhayr roziyallohu anhu bu qasidani Payg'ambar ﷺ masjidlarida uzr so'rab o'qigan. Payg'ambar ﷺ uni kechirib, o'zlarining muborak ridolarini berish bilan sharaflaganlar. Natijada, qasida 'Al-Burda' nomi bilan mashhur bo'lgan. U barcha nabaviy madhiyalarning birinchisi va asosi hisoblanadi.
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ مَتْبولُ
مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفَدْ مَكْبولُSuad ketdi, bugun yuragim unga asir, uning ortidan bog'langan, qutulish yo'q.
وَمَا سُعَادُ غَداةَ البَيْن إِذْ رَحَلوا
إِلاّ أَغَنُّ غضيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُUlar ketgan tongda Suad, ko'zlari surma tortilgan, hayoli, go'zal kiyikdan kam emas edi.
هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
لا يُشْتَكى قِصَرٌ مِنها ولا طُولُYaqinlashganda nozik, yuz o'girganda keng sonli, bo'yi mukammal mutanosib, na juda kalta, na juda uzun.
تَجْلُو عَوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابْتَسَمَتْ
كأنَّهُ مُنْهَلٌ بالرَّاحِ مَعْلُولُU kulganda, old tishlari shunday sof go'zallikda namoyon bo'ladiki, ular sharobga aralashgan toza buloq suvidekdir.
شُجَّتْ بِذي شَبَمٍ مِنْ ماءِ مَعْنِيةٍ
صافٍ بأَبْطَحَ أضْحَى وهْوَ مَشْمولُMa'niya bulog'ining salqinligi bilan aralashgan bu sof suv, keng vodiyda, shimol shamoliga ochiq holda yotadi.
تَنْفِي الرِّياحُ القَذَى عَنْهُ وأفْرَطُهُ
مِنْ صَوْبِ سارِيَةٍ بِيضٌ يَعالِيلُShamollar undan barcha nopokliklarni supurib tashlaydi, va bir kechalik yomg'irdan toshgan suvi oq, oqib turgan oqimlarni hosil qiladi.
أكْرِمْ بِها خُلَّةً لوْ أنَّها صَدَقَتْ
مَوْعودَها أَو ْلَوَ أَنَِّ النُّصْحَ مَقْبولُAgar u va'dalarini bajarganida, yoki nasihatni qabul qilganida, qanday olijanob do'st bo'lar edi.
لكِنَّها خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِها
فَجْعٌ ووَلَعٌ وإِخْلافٌ وتَبْديلُAmmo u shunday do'stki, uning qoniga qayg'u, shiddatli ehtiros, buzilgan va'dalar va doimiy o'zgaruvchanlik aralashgan.
فما تَدومُ عَلَى حالٍ تكونُ بِها
كَما تَلَوَّنُ في أثْوابِها الغُولُU hech qachon bir holatda qolmaydi, xuddi g'ul o'z kiyimlarida rangini tez o'zgartirgandek, fe'l-atvorini o'zgartiradi.
ولا تَمَسَّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمْتْ
إلاَّ كَما يُمْسِكُ الماءَ الغَرابِيلُU bergan va'dalarini, g'alvirlar suvni ushlab turgandan ko'ra mustahkamroq ushlab turmaydi.
فلا يَغُرَّنْكَ ما مَنَّتْ وما وَعَدَتْ
إنَّ الأمانِيَّ والأحْلامَ تَضْليلُShunday ekan, uning berganlari va va'dalari seni aldamasin, chunki orzular va tushlar faqatgina aldanishdir.
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لَها مَثَلا
وما مَواعِيدُها إلاَّ الأباطيلُUning va'dalari Urqubning va'dalari kabi maqolga aylangan, chunki uning ahdlari yolg'ondan boshqa narsa emas.
أرْجو وآمُلُ أنْ تَدْنو مَوَدَّتُها
وما إِخالُ لَدَيْنا مِنْكِ تَنْويلُMen uning mehr-muhabbati yaqinlashishini umid qilaman va orzu qilaman, ammo sendan biron bir iltifot ko'rishimizga ishonmayman.
أمْسَتْ سُعادُ بِأرْضٍ لا يُبَلِّغُها
إلاَّ العِتاقُ النَّجيباتُ المَراسِيلُSuad shunday bir yurtga joylashdiki, unga faqat olijanob, tezkor va eng yaxshi tuyalar yetib bora oladi.
ولَنْ يُبَلِّغَها إلاَّ غُذافِرَةٌ
لها عَلَى الأيْنِ إرْقالٌ وتَبْغيلُUnga faqat kuchli, tezkor tuya yetib boradi, u charchoqqa qaramay, tez yugurish va qudratli yurishini saqlaydi.
مِنْ كُلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إذا عَرِقَتْ
عُرْضَتُها طامِسُ الأعْلامِ مَجْهولُU shunday tuya bo'lishi kerakki, terlaganda chakkalari ko'p terlaydi, uning manzili esa izlari o'chib ketgan va noma'lum joydir.
تَرْمِي الغُيوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهِقٍ
إذا تَوَقَّدَتِ الحَزَّازُ والمِيلُU uzoq ufqni yolg'iz oq kiyikning o'tkir ko'zlari bilan teshib o'tadi, hatto sarob yaltirab, issiqlik kuchayganda ham.
ضَخْمٌ مُقَلَّدُها فَعْمٌ مُقَيَّدُها
في خَلْقِها عَنْ بَناتِ الفَحْلِ تَفْضيلُUning bo'yni yo'g'on va to'pig'i to'la, bu uning boshqa urg'ochi tuyalardan ustunligini ko'rsatuvchi yaratilishdir.
غَلْباءُ وَجْناءُ عَلْكومٌ مُذَكَّرْةٌ
في دَفْها سَعَةٌ قُدَّامَها مِيلُU kuchli, keng yuzli, yetuk va erkak tuyadek baquvvat, yon tomonlari keng, oldida esa chaqirimlar cho'zilgan.
وجِلْدُها مِنْ أُطومٍ لا يُؤَيِّسُهُ
طَلْحٌ بضاحِيَةِ المَتْنَيْنِ مَهْزولُUning terisi qattiq teridan, orqasining ochiq joyidagi akatsiya daraxtlari uni eskitmagan, hatto u ozg'in ko'rinsa ham.
حَرْفٌ أخوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شْمِليلُU ozg'in, tezkor urg'ochi tuya bo'lib, otasi akasidek, amakisi esa tog'asidek, bu uni uzun orqali va nihoyatda chaqqon qiladi.
يَمْشي القُرادُ عَليْها ثُمَّ يُزْلِقُهُ
مِنْها لِبانٌ وأقْرابٌ زَهالِيلُUning ko'kragi va yon tomonlari shunchalik silliq va yaltiroqki, hatto uning ustida yurishga uringan kana ham sirg'alib tushib ketadi.
عَيْرانَةٌ قُذِفَتْ بالنَّحْضِ عَنْ عُرُضٍ
مِرْفَقُها عَنْ بَناتِ الزُّورِ مَفْتولُU kuchli, tezkor urg'ochi tuya, keng va baquvvat mushaklarga ega, tirsagi qovurg'alaridan uzoqroq joylashgan bo'lib, keng va kuchli qadamni bildiradi.
كأنَّما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحَها
مِنْ خَطْمِها ومِن الَّلحْيَيْنِ بِرْطيلُGo'yo uning tumshug'i va jag'laridan uzun, osilib turgan lab cho'zilib, ko'zlari va tomoqdan o'tib ketgan, bu uning ajralib turuvchi zotining belgisidir.
تَمُرُّ مِثْلَ عَسيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ
في غارِزٍ لَمْ تُخَوِّنْهُ الأحاليلُU tolali xurmo bargidek oqib harakat qiladi, yomg'irlar qotirmagan yoki xavfli qilmagan yumshoq, chuqur qumlarni bosib o'tadi.
قَنْواءُ في حَرَّتَيْها لِلْبَصيرِ بِها
عَتَقٌ مُبينٌ وفي الخَدَّيْنِ تَسْهيلُUning burun ko'prigi bo'rtib chiqqan, va sinchkov ko'z uchun uning chakkalari aniq olijanoblikni ko'rsatadi, yonoqlari esa silliq va tekis.
تُخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهي لاحِقَةٌ
ذَوابِلٌ مَسُّهُنَّ الأرضَ تَحْليلُU old oyoqlarida tez yuguradi, ozg'in oyoqlari yerga zo'rg'a tegib, masofani tezda bosib o'tadi.
سُمْرُ العَجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيماً
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعيلُUning qora tuyoqlari harakatlanayotganda shag'allarni sochib yuboradi, va toshli tepaliklarni bosib o'tayotganda hech qanday taqalash ularni himoya qilmaydi, bu uning chidamliligidan dalolat beradi.
كأنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها إذا عَرِقَتْ
وقد تَلَفَّعَ بالكورِ العَساقيلُU terlaganda va egar atrofida saroblar yaltiraganda, uning old oyoqlarining harakati uning doimiy kuchining isbotidir.
يَوْماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً
كأنَّ ضاحِيَهُ بالشَّمْسِ مَمْلولُBu shunday qizg'in issiq kunda sodir bo'ladiki, xameleon jim va harakatsiz qoladi, uning ochiq orqasi go'yo quyoshda qovurilgandek bo'ladi.
وقالَ لِلْقوْمِ حادِيهِمْ وقدْ جَعَلَتْ
وُرْقَ الجَنادِبِ يَرْكُضْنَ الحَصَى قِيلُواUlarning tuya haydovchisi, qizg'in issiqda kulrang chigirtkalar shag'allarni sochib yuborayotganini ko'rib, odamlarga tushlik damini olishni aytdi.
شَدَّ النَّهارِ ذِراعا عَيْطَلٍ نَصِفٍ
قامَتْ فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُKun qiyinchiliklariga chidagan baland, kuchli, o'rta yoshli urg'ochi tuyaning old oyoqlari, bepusht, farzandsiz ayollarning yig'isi bilan javob beradigan tovush bilan harakatlanadi.
نَوَّاحَةٌ رِخْوَةُ الضَّبْعَيْنِ لَيْسَ لَها
لَمَّا نَعَى بِكْرَها النَّاعونَ مَعْقولُU yig'layotgan ayolga o'xshaydi, qayg'udan yuqori qo'llari bo'shashgan, o'lim xabarchilari uning to'ng'ich farzandini motam tutganda, u barcha aqlini yo'qotadi.
تَفْرِي الُّلبانَ بِكَفَّيْها ومَدْرَعُها
مُشَقَّقٌ عَنْ تَراقيها رَعابيلُU chuqur qayg'usidan ko'kragini qo'llari bilan yirtadi, kiyimi bo'yin suyaklaridan yirtilib, parcha-parcha bo'lib osilib turadi.
تَسْعَى الوُشاةُ جَنابَيْها وقَوْلُهُمُ
إنَّك يا ابْنَ أبي سُلْمَى لَمَقْتولُG'iybatchilar uning yonida yurib, pichirlashadi: "Ey Abu Sulma o'g'li, sen albatta o'ldirilasan!"
وقالَ كُلُّ خَليلٍ كُنْتُ آمُلُهُ
لا أُلْهِيَنَّكَ إنِّي عَنْكَ مَشْغولُUmid bog'lagan har bir do'stim dedi: "Men seni chalg'ita olmayman, chunki men bandman va senga yordam bera olmayman."
فَقُلْتُ خَلُّوا سَبيلِي لاَ أبالَكُمُ
فَكُلُّ ما قَدَّرَ الرَّحْمنُ مَفْعولُShunda men aytdim: "Mening yo'limni bo'shating, qarindoshsiz qoling, chunki Rahmon taqdir qilgan har bir narsa albatta ro'yobga chiqadi!"
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طالَتْ سَلامَتُهُ
يَوْماً على آلَةٍ حَدْباءَ مَحْمولُHar bir inson, umri qanchalik uzoq bo'lmasin, bir kun kelib egri tobutda olib ketiladi.
أُنْبِئْتُ أنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَني
والعَفْوُ عَنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُMenga Allohning Rasuli ﷺ meni tahdid qilgani xabar berildi, ammo Allohning Rasuli ﷺ dan kechirim chin dildan umid qilinadi.
وقَدْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ مُعْتَذِراً
والعُذْرُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَقْبولُMen haqiqatan ham Allohning Rasuli ﷺ huzuriga kechirim so'rab keldim, chunki Allohning Rasuli ﷺ har doim uzrni qabul qiladi.
مَهْلاً هَداكَ الذي أَعْطاكَ نافِلَةَ
الْقُرْآنِ فيها مَواعيظٌ وتَفُصيلُMayinlik bilan, senga Qur'onning ortiqcha in'omini ato etgan Zot seni hidoyat qilsin, unda chuqur nasihatlar va batafsil bayonotlar mavjud.
لا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوالِ الوُشاةِ ولَمْ
أُذْنِبْ وقَدْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُG'iybatchilarning so'zlari uchun meni javobgar tutma, chunki men gunoh qilmadim, garchi men haqimda ko'p mish-mishlar tarqalgan bo'lsa ham.
لَقَدْ أقْومُ مَقاماً لو يَقومُ بِه
أرَى وأَسْمَعُ ما لم يَسْمَعِ الفيلُDarhaqiqat, men shunday haybatli bir joyda turibman-ki, agar u yerda fil tursa, u ilgari hech qachon duch kelmagan narsalarni idrok etar va eshitar edi.
لَظَلَّ يِرْعُدُ إلاَّ أنْ يكونَ لَهُ
مِنَ الَّرسُولِ بِإِذْنِ اللهِ تَنْويلُU, albatta, titrab turardi, agar unga Allohning izni bilan Rasululloh ﷺ dan taskin beruvchi xotirjamlik kelmasa.
حَتَّى وَضَعْتُ يَميني لا أُنازِعُهُ
في كَفِّ ذِي نَغَماتٍ قِيلُهُ القِيلُToki men o'ng qo'limni, tortishuvsiz, so'zlari yoqimli va so'zi yakuniy hukm bo'lgan zotning kaftiga qo'ydim.
لَذاكَ أَهْيَبُ عِنْدي إذْ أُكَلِّمُهُ
وقيلَ إنَّكَ مَنْسوبٌ ومَسْئُولُShuning uchun, men u bilan gaplashganimda, u menga yanada haybatliroq tuyuladi, va aytilishicha, sen (shoir) javobgarsan va so'roqqa tutilasan.
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيوثِ الأُسْدِ مَسْكَنُهُ
مِنْ بَطْنِ عَثَّرَ غِيلٌ دونَهُ غيلُU, yashirin sher kabi, o'rmonning dahshatli yirtqichlaridan biri bo'lib, uning maskani Aththar ichida chuqur joylashgan, bir qalin butazor ortida yana bir butazor bor.
يَغْدو فَيُلْحِمُ ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهُما
لَحْمٌ مَنَ القَوْمِ مَعْفورٌ خَراديلُU chiqib, ikki qudratli sherni boqadi, ularning rizqi dushmanlarining chang bosgan, parcha-parcha go'shtidan iborat.
إِذا يُساوِرُ قِرْناً لا يَحِلُّ لَهُ
أنْ يَتْرُكَ القِرْنَ إلاَّ وهَوَ مَغْلُولُU raqib bilan kurashganda, uni butunlay mag'lub etib, asir qilmaguncha tark etish uning odati emas.
مِنْهُ تَظَلُّ سَباعُ الجَوِّ ضامِزَةً
ولا تَمَشَّى بَوادِيهِ الأراجِيلُU tufayli havodagi yirtqichlar jim turadi, va hech bir qo'rqoq yoki jur'atsiz odam uning vodiylaridan o'tishga botinmaydi.
ولا يَزالُ بِواديهِ أخُو ثِقَةٍ
مُطَرَّحَ البَزِّ والدَّرْسانِ مَأْكولُVa uning vodiysida, ishonchli hamroh (sher) har doim o'ljasining tashlab ketilgan kiyim-kechaklarini va eskirgan liboslarini qoldiradi.
إنَّ الرَّسُولَ لَسَيْفٌ يُسْتَضاءُ بِهِ
مُهَنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللهِ مَسْلُولُDarhaqiqat, Rasululloh ﷺ nur sochuvchi qilichdir, undan yorug'lik izlanadi, Allohning qilichlaridan sug'urilgan, nozik ishlangan hind tig'idir.
في فِتْيَةٍ مِنْ قُريْشٍ قالَ قائِلُهُمْ
بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أسْلَمُوا زُولُواU Quraysh yigitlari orasida, ularning boshlig'i Makka markazida ularga Islomni qabul qilganlarida: "Jo'nanglar!" deb buyurdi.
زالُوا فمَا زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ
عِنْدَ الِّلقاءِ ولا مِيلٌ مَعازيلُUlar ketishdi, ammo ular na zaif, na himoyasiz edilar, na dushman bilan to'qnashganda hech qachon chekinmadilar yoki qochmadilar.
شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لُبوسُهُمْ
مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ في الهَيْجَا سَرابيلُUlar oliyjanob qahramonlar bo'lib, ularning jang kiyimlari Dovudning kiyimlari kabi to'qilgan sovutlardan iborat.
بِيضٌ سَوَابِغُ قد شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ
كأنَّها حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدولُBular oq va keng, halqalari shunchalik mahkam bog'langanki, ular Qaf'a o'simligining burama halqalariga o'xshab ketadi.
يَمْشونَ مَشْيَ الجِمالِ الزُّهْرِ يَعْصِمُهُمْ
ضَرْبٌ إذا عَرَّدَ السُّودُ التَّنابِيلُUlar oliyjanob tuyalarning ulug'vor yurishi bilan oldinga siljiydilar, qora, pastkash dushmanlar orqaga chekinganda, ularning zarba berish mahorati ularni himoya qiladi.
لا يَفْرَحونَ إذا نَالتْ رِماحُهُمُ
قَوْماً ولَيْسوا مَجازِيعاً إذا نِيلُواUlar nayzalari biror qavmni yiqitganida xursand bo'lmaydilar, o'zlari azob chekkanlarida ham tushkunlikka tushmaydilar.
لا يَقَعُ الطَّعْنُ إلاَّ في نُحورِهِمُ
وما لَهُمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْليلُJang zarbalari faqat ularning ko'kraklariga tushadi, va ular o'lim hovuzlaridan hech qanday tortinish ko'rsatmaydilar.