نَهْجُ البُرْدَة
ريمٌ على القاعِ بين البانِ والعَلَمِ — أمير الشعراء أحمد شوقي (ت 1351هـ / 1932م)
عارض بها أمير الشعراء أحمد شوقي بردةَ البوصيري على وزنها ورويّها، فجاءت من أبدع ما قيل في المديح النبوي في العصر الحديث، وقد أُنشدت وتُغنّيت في المشارق والمغارب.
Nahj al-Burda — Shoirlar amiri Ahmad Shavqiy
Shoirlar amiri Ahmad Shavqiy bu qasidani Imom Busiriyning 'Burda'siga taqlid qilib, uning vazni va qofiya tizimiga qat'iy rioya qilgan holda yozgan. Bu zamonaviy davrdagi Payg'ambar ﷺ madhiyasining eng ulug'vor asarlaridan biri bo'lib, Sharq va G'arbda keng tarqalgan va kuylangan.
ريمٌ عَلى القاعِ بَينَ البانِوَالعَلَمِ
أَحَلَّ سَفكَ دَمي في الأَشهُرِ الحُرُمِVodiyda, ban daraxtlari va togʻlar orasidagi bir ohuning nigohi muqaddas oylarda ham qonimni toʻkishga izn berdi.
رَمى القَضاءُ بِعَينَي جُؤذَرٍ أَسَداً
يا ساكِنَ القاعِ أَدرِك ساكِنَ الأَجَمِQismat, bir ohuning koʻzlari orqali arslonni yiqitdi; Ey vodiyda yashovchi, muhabbat chakalakzorida yashovchiga yordamga shoshil!
لَمّا رَنا حَدَّثَتني النَفسُ قائِلَةً
يا وَيحَ جَنبِكَ بِالسَهمِ المُصيبِ رُميU nigoh tashlaganida, jonim menga shivirlab dedi: "Voy sening holingga, yonboshlaring aniq oʻq bilan teshib oʻtildi."
جَحَدتُها وَكَتَمتُ السَهمَ في كَبِدي
جُرحُ الأَحِبَّةِ عِندي غَيرُ ذي أَلَمِMen uning haqiqatini inkor etdim va oʻqni jigarimga yashirdim, chunki sevganlar yetkazgan yaralar men uchun ogʻriqsizdir.
رُزِقتَ أَسمَحَ ما في الناسِ مِن خُلُقٍ
إِذا رُزِقتَ اِلتِماسَ العُذرِ في الشِيَمِSiz ﷺ insonlar orasidagi eng oliyjanob xulq bilan siylangansiz, ayniqsa boshqalarning tabiatiga uzr izlash inoyati berilganida.
يا لائِمي في هَواهُ وَالهَوى قَدَرٌ
لَو شَفَّكَ الوَجدُ لَم تَعذِل وَلَم تَلُمِEy muhabbatim uchun meni ayblovchi, garchi muhabbat taqdir boʻlsa ham, agar ishtiyoq seni ham yondirganida, na tanbeh berar eding, na malomat qilar eding.
لَقَد أَنَلتُكَ أُذناً غَيرَ واعِيَةٍ
وَرُبَّ مُنتَصِتٍ وَالقَلبُ في صَمَمِDarhaqiqat, men senga tushunmaydigan quloq tutdim, chunki koʻpincha inson diqqat bilan tinglaydi-yu, qalbi kar boʻladi.
يا ناعِسَالطَرفِ لا ذُقتَ الهَوى أَبَداً
أَسهَرتَ مُضناكَ في حِفظِ الهَوى فَنَمِEy uyqusiragan koʻzli, muhabbatni hech qachon tatima, chunki sen oʻz oshigʻingni bu ishqni asrashda bedor qilding, endi uxlab qol.
أَفديكَ إِلفاً وَلا آلو الخَيالَ فِدىً
أَغراكَ باِلبُخلِ مَن أَغراهُ بِالكَرَمِEy sevgilim, senga jonim fido boʻlsin, hatto xayoling uchun ham hech narsani ayamasman; seni baxillikka kim undadi, axir uni saxovat undagan edi-ku?
سَرى فَصادَفَ جُرحاً دامِياً فَأَسا
وَرُبَّ فَضلٍ عَلى العُشّاقِ لِلحُلُمِU yoʻlga chiqdi va qonayotgan yaraga duch kelib, uni davoladi; darhaqiqat, oshiqlar uchun sabr-toqatda koʻpincha katta inoyat bor.
مَنِ المَوائِسُ باناً بِالرُبىوَقَناً
اللاعِباتُ بِروحي السافِحاتُ دَميTogʻlarda ban daraxtlari va nozik nayzalar kabi tebranib, jonim bilan oʻynaydigan va qonimni toʻkadigan bu ayollar kimlar?
السافِراتُ كَأَمثالِ البُدورِ ضُحىً
يُغِرنَ شَمسَ الضُحى بِالحَليِ وَالعِصَمِUlar kunduzgi toʻlin oy kabi yuzlari ochiq ayollardir, ularning taqinchoqlari va bilaguzuklari hatto kunduzgi quyoshni ham hasad qildiradi.
القاتِلاتُ بِأَجفانٍ بِها سَقَمٌ
وَلِلمَنِيَّةِ أَسبابٌ مِنَ السَقَمِUlar kasallik alomatlari bor koʻz qovoqlari bilan oʻldiruvchilardir, chunki oʻlimning sabablari koʻpincha kasallikdan kelib chiqadi.
العاثِراتُ بِأَلبابِ الرِجالِ وَما
أُقِلنَ مِن عَثَراتِ الدَلِّ في الرَسَمِUlar erkaklarning aqlini shoshiruvchilardir, ammo oʻzlarining maftunkor noz-karashmalarining qoqilishlarini hech qachon yengillashtirmaydilar.
المُضرِماتُ خُدوداً أَسفَرَت وَجَلَت
عَن فِتنَةٍ تُسلِمُ الأَكبادَ لِلضَرَمِUlar yuzlari ochilgan va porloq yonoqlari bilan yuraklarni yondiruvchi ishtiyoqqa taslim etadigan fitnani oshkor etuvchi olov yoquvchilardir.
الحامِلاتُ لِواءَ الحُسنِ مُختَلِفاً
أَشكالُهُ وَهوَ فَردٌ غَيرُ مُنقَسِمِUlar goʻzallik bayrogʻini koʻtaruvchilardir, ularning shakllari xilma-xil boʻlsa-da, goʻzallikning oʻzi yagona va boʻlinmasdir.
مِن كُلِّ بَيضاءَ أَو سَمراءَ زُيِّنَتا
لِلعَينِ وَالحُسنُ في الآرامِ كَالعُصُمِHar bir oq yoki qora tanli ayoldan, koʻz uchun bezatilgan, ularning goʻzalligi, ohularnikidek, tumorlar kabi maftunkordir.
يُرَعنَ لِلبَصَرِ السامي وَمِن عَجَبٍ
إِذا أَشَرنَ أَسَرنَ اللَيثَ بِالغَنَمِUlar eng oliy nigohni ham hayratga soladilar, va ajabki, bir ishora bilan arslonni qoʻy bilan asir qila oladilar.
وَضَعتُ خَدّي وَقَسَّمتُ الفُؤادَ رُبيً
يَرتَعنَ في كُنُسٍ مِنهُ وَفي أَكَمِMen yuzimni yerga qoʻydim va qalbimni tepaliklarga boʻldim, ular uning inlarida va tepaliklarida erkin oʻtlasinlar.
يا بِنتَ ذي اللَبَدِ المُحَمّى جانِبُهُ
أَلقاكِ في الغابِ أَم أَلقاكِ في الأُطُمِEy himoyalangan yollikning qizi, seni oʻrmonda topamanmi yoki qalʼa ichida topamanmi?
ما كُنتُ أَعلَمُ حَتّى عَنَّ مَسكَنُهُ
أَنَّ المُنى وَالمَنايا مَضرِبُ الخِيَمِUning maskani oshkor boʻlmaguncha, orzular ham, oʻlimlar ham bir joyda chodir tikishini bilmas edim.
مَن أَنبَتَ الغُصنَ مِن صَمصامَةٍ ذَكَرٍ
وَأَخرَجَ الريمَ مِن ضِرغامَةٍ قَرِمِKim nozik novdani qudratli, oʻtkir qilichdan oʻstirdi va ochkoʻz, shiddatli arslondan nafis ohuni chiqardi?
بَيني وَبَينُكِ مِن سُمرِ القَنا حُجُبٌ
وَمِثلُها عِفَّةٌ عُذرِيَّةُ العِصَمِMen bilan sening orangda qora nayzalardan toʻsiqlar bor, ular bilan bir qatorda bokira poklikning teng darajada dahshatli pardalari ham mavjud.
لَم أَغشَ مَغناكِ إِلّا في غُضونِ كِرىً
مَغناكَ أَبعَدُ لِلمُشتاقِ مِن إِرَمِMen sening maskaningga faqat uyquda tashrif buyurdim, chunki sening maskaning sogʻingan qalb uchun afsonaviy Iram shahridan ham uzoqroqdir.
يا نَفسُ دُنياكِ تُخفى كُلَّ مُبكِيَةٍ
وَإِن بَدا لَكِ مِنها حُسنُ مُبتَسَمِEy jonim, sening dunyo hayoting har bir yigʻlatuvchi sababni yashiradi, hatto undan senga goʻzal tabassum koʻrinsa ham.
فُضّي بِتَقواكِ فاهاً كُلَّما ضَحِكَت
كَما يَفُضُّ أَذى الرَقشاءِبِالثَرَمِTaqvoing bilan, u har kulganida ogʻzini och, xuddi dogʻli ilonning zaharli tishlarini sindirgandek.
مَخطوبَةٌ مُنذُ كانَ الناسُ خاطِبَةٌ
مِن أَوَّلِ الدَهرِ لَم تُرمِل وَلَم تَئَمِU insoniyat sovchi boʻlganidan beri turmushga berilgan, va zamon boshidan beri na beva qolgan, na yetim boʻlgan.
يَفنى الزَمانُ وَيَبقى مِن إِساءَتِها
جُرحٌ بِآدَمَ يَبكي مِنهُ في الأَدَمِZamon oʻtib ketadi, ammo uning yomonligidan Odamda bir yara qoladi, undan u oʻz tanasida yigʻlaydi.
لا تَحفَلي بِجَناها أَو جِنايَتِها
المَوتُ بِالزَهرِ مِثلُ المَوتِ بِالفَحَمِUning mevalari yoki gunohlari bilan oʻzingni ovora qilma, chunki gullar orasidagi oʻlim koʻmir orasidagi oʻlimdan farq qilmaydi.
كَم نائِمٍ لا يَراها وَهيَ ساهِرَةٌ
لَولا الأَمانِيُّ وَالأَحلامُ لَم يَنَمِQancha uyqudagi kishi uning (dunyoning) hushyorligini sezmaydi, chunki orzular va umidlar boʻlmaganida, u hech qachon tinchlanmas edi.
طَوراً تَمُدُّكَ في نُعمى وَعافِيَةٍ
وَتارَةً في قَرارِ البُؤسِ وَالوَصَمِBir lahzada u senga rohat va salomatlikni uzatadi, boshqa bir lahzada esa seni baxtsizlik va sharmandalik tubiga tashlaydi.
كَم ضَلَّلَتكَ وَمَن تُحجَب بَصيرَتُهُ
إِن يَلقَ صابا يَرِد أَو عَلقَماً يَسُمُU seni qanchalar yoʻldan ozdirdi, chunki kimning basirati parda bilan toʻsilgan boʻlsa, achchiq sabrni topsa ichadi, yoki hanjal bilan oʻzini zaharlaydi.
يا وَيلَتاهُ لِنَفسي راعَها وَدَها
مُسوَدَّةُ الصُحفِ في مُبيَضَّةِ اللَمَمِOh, jonimga voy, qora sahifalar (gunohlar) oqargan sochlar (keksalik) orasida uni qoʻrqitdi va dahshatga soldi.
رَكَضتُها في مَريعِ المَعصِياتِ وَما
أَخَذتُ مِن حِميَةِ الطاعاتِ لِلتُخَمِMen uni gunohlarining serhosil yaylovlarida erkin chopishiga qoʻyib yubordim va uning ochkoʻzligiga qarshi itoatlarning parhezidan hech qanday himoya chorasi koʻrmadim.
هامَت عَلى أَثَرِ اللَذّاتِ تَطلُبُها
وَالنَفسُ إِن يَدعُها داعي الصِبا تَهِمِU lazzatlar izidan maqsadsiz kezdi, chunki nafsni yoshlik daʼvat etsa, u ishtiyoqqa shoshiladi.
صَلاحُ أَمرِكَ لِلأَخلاقِ مَرجِعُهُ
فَقَوِّمِ النَفسَ بِالأَخلاقِ تَستَقِمِIshtaringning toʻgʻriligi axloqqa bogʻliqdir, shuning uchun nafsinni axloq bilan toʻgʻrila, shunda u toʻgʻri boʻladi.
وَالنَفسُ مِن خَيرِها في خَيرِ عافِيَةٍ
وَالنَفسُ مِن شَرِّها في مَرتَعٍوَخِمِNafs, oʻzining yaxshiligi bilan eng yaxshi salomatlikda yashaydi, yomonligi bilan esa zaharli yaylovda yashaydi.
تَطغى إِذا مُكِّنَت مِن لَذَّةٍ وَهَوىً
طَغيَ الجِيادِ إِذا عَضَّت عَلى الشُكُمِU lazzat va shahvatga erkin qoʻyilganda haddidan oshadi, xuddi jilovni tishlab, itoatsiz boʻlgan otlar kabi.
إِن جَلَّ ذَنبي عَنِ الغُفرانِ لي أَمَلٌ
في اللَهِ يَجعَلُني في خَيرِ مُعتَصِمِAgar gunohim kechirilishdan ham ulkan boʻlsa-da, Allohdan umidim bor, U meni eng yaxshi panohga joylashtiradi.
أَلقى رَجائي إِذا عَزَّ المُجيرُ عَلى
مُفَرِّجِ الكَرَبِ في الدارَينِ وَالغَمَمِYordamchilar oz boʻlganida, umidimni ikki dunyodagi qaygʻu va gʻamlarni arituvchiga bogʻlayman.
إِذا خَفَضتُ جَناحَ الذُلِّ أَسأَلُهُ
عِزَّ الشَفاعَةِ لَم أَسأَل سِوى أُمَمِU ﷺ dan shafoat sharafini soʻrab, oʻzimni xorlik qanotini pastga tushirganimda, men ummatlarning najotidan boshqa hech narsa soʻramayman.
وَإِن تَقَدَّمَ ذو تَقوى بِصالِحَةٍ
قَدَّمتُ بَينَ يَدَيهِ عَبرَةَ النَدَمِAgar taqvodor bir jon solih amal bilan kelganida, men U ﷺ huzurida faqat nadomat koʻz yoshini taqdim etardim.
لَزِمتُ بابَ أَميرِ الأَنبِياءِ وَمَن
يُمسِك بِمِفتاحِ بابِ اللَهِ يَغتَنِمِMen Paygʻambarlar Amiri ﷺ eshigiga yopishdim, chunki kim Allohning eshigi kalitini ushlasa, albatta katta yutuqqa erishadi.
فَكُلُّ فَضلٍ وَإِحسانٍ وَعارِفَةٍ
ما بَينَ مُستَلِمٍ مِنهُ وَمُلتَزِمِZero, har bir fazl, ehson va marhamat U ﷺ dan oluvchilar va Unga bogʻlanuvchilar oʻrtasida oqib turadi.
عَلَّقتُ مِن مَدحِهِ حَبلاً أُعَزُّ بِهِ
في يَومِ لا عِزَّ بِالأَنسابِ وَاللُحَمِMen U ﷺ ning madhidan bir arqonni ushladim, u bilan nasl-nasab va qarindoshlik hech qanday sharaf bermaydigan kunda aziz boʻlaman.
يُزري قَريضي زُهَيراً حينَ أَمدَحُهُ
وَلا يُقاسُ إِلى جودي لَدى هَرِمِMen U ﷺ ni madh etganimda, sheʼrim Zuhayrnikini xira qiladi va mening mukofotim Harimdan olgan saxovatiga qiyoslanmaydi.
مُحَمَّدٌ صَفوَةُ الباري وَرَحمَتُهُ
وَبُغيَةُ اللَهِ مِن خَلقٍ وَمِن نَسَمِMuhammad ﷺ Yaratuvchining tanlagani va Uning rahmati, Allohning butun maxluqot va har bir jondan istagidir.
وَصاحِبُ الحَوضِ يَومَ الرُسلِ سائِلَةٌ
مَتى الوُرودُ وَجِبريلُ الأَمينُ ظَميU ﷺ Kavsar havzasining egasidir, oʻsha kunda hatto Paygʻambarlar ham "Qachon yetib boramiz?" deb soʻraydilar va ishonchli Jabroilning oʻzi ham chanqoq boʻladi.
سَناؤُهُ وَسَناهُ الشَمسُ طالِعَةً
فَالجِرمُ في فَلَكٍ وَالضَوءُ في عَلَمِU ﷺ ning ulugʻvorligi va nuri chiqayotgan quyosh kabidir, chunki quyoshning jismi oʻz falagida boʻlsa-da, Uning nuri baland bayroqdir.
قَد أَخطَأَ النَجمَ ما نالَت أُبُوَّتُهُ
مِن سُؤدُدٍ باذِخٍ في مَظهَرٍ سَنِمِYulduzlarning oʻzi ham U ﷺ ning nasl-nasabi erishgan ulugʻvor sharaf va yuksak namoyonlikka yetisha olmadi.
نُموا إِلَيهِ فَزادوا في الوَرى شَرَفاً
وَرُبَّ أَصلٍ لِفَرعٍ في الفَخارِ نُميUning ajdodlari U ﷺ ga qarab oʻsdilar va shu bilan insoniyat orasida sharafini oshirdilar, chunki koʻpincha asl shon-shuhratini oʻz shoxidan oladi.
حَواهُ في سُبُحاتِ الطُهرِ قَبلَهُمُ
نورانِ قاما مَقامَ الصُلبِ وَالرَحِمِUlardan avval, ikki nur U ﷺ ni poklik olamlarida oʻz ichiga olgan edi, ular sulb va rahm oʻrnida turardi.
لَمّا رَآهُ بَحيرا قالَ نَعرِفُهُ
بِما حَفِظنا مِنَ الأَسماءِ وَالسِيَمِBahira rohib U ﷺ ni koʻrganida, shunday dedi: "Biz Uni saqlab qolgan ismlar va xususiyatlar orqali taniymiz."
سائِل حِراءَ وَروحَ القُدسِ هَل عَلِما
مَصونَ سِرٍّ عَنِ الإِدراكِ مُنكَتِمِHiro togʻidan va Muqaddas Ruhdan (Jabroildan) soʻra, ular u yerda ochilgan, barcha tushunchalardan yashirin boʻlgan sirni angladilarmi?
كَم جيئَةٍ وَذَهابٍ شُرِّفَت بِهِما
بَطحاءُ مَكَّةَ في الإِصباحِ وَالغَسَمِU ﷺ ning borligi bilan Makka vodiysi ertalab ham, kechqurun ham qancha borib-kelishlar bilan sharaflangan!
وَوَحشَةٍ لِاِبنِ عَبدِ اللَهِ بينَهُما
أَشهى مِنَ الأُنسِ بِالأَحسابِ وَالحَشَمِVa Abdulloh oʻgʻlining ﷺ oʻsha paytlardagi yolgʻizligi, aslzodalar va ularning hamrohlari bilan boʻlgan suhbatidan koʻra azizroq edi.
يُسامِرُ الوَحيَ فيها قَبلَ مَهبِطِهِ
وَمَن يُبَشِّر بِسيمى الخَيرِ يَتَّسِمِU ﷺ u yerda vahiy toʻliq tushishidan avval u bilan suhbatlashardi, chunki kimki yaxshilik belgilari bilan xushxabar berilsa, u haqiqatan ham shu bilan belgilangan boʻladi.
لَمّا دَعا الصَحبُ يَستَسقونَ مِن ظَمَإٍ
فاضَت يَداهُ مِنَ التَسنيمِ بِالسَنَمِSahobalar ﷺ chanqoqlikdan suv soʻraganlarida, Uning qoʻllari Tasnim bulogʻidan toʻlib-toshib, moʻl-koʻl oqimlarni berdi.
وَظَلَّلَتهُ فَصارَت تَستَظِلُّ بِهِ
غَمامَةٌ جَذَبَتها خيرَةُ الدِيَمِBir bulut U ﷺ ni soyabon qildi, soʻngra oʻzi Undan soya izladi, bu bulut eng yaxshi doimiy yomgʻirlar tomonidan jalb qilingan edi.
مَحَبَّةٌ لِرَسولِ اللَهِ أُشرِبَها
قَعائِدُ الدَيرِ وَالرُهبانُ في القِمَمِAllohning Rasuli ﷺ ga boʻlgan muhabbat hatto monastirlardagi rohiblarga va togʻ choʻqqilaridagi ruhoniylarga ham singdirilgan edi.
إِنَّ الشَمائِلَ إِن رَقَّت يَكادُ بِها
يُغرى الجَمادُ وَيُغرى كُلُّ ذي نَسَمِDarhaqiqat, xulq-atvor noziklashsa, hatto jonsiz narsalar ham undan maftun boʻladi va har bir tirik jon rom etiladi.
وَنودِيَ اِقرَأ تَعالى اللَهُ قائِلُها
لَم تَتَّصِل قَبلَ مَن قيلَت لَهُ بِفَمِVa "Oʻqi!" deb nido qilindi, Uni aytgan Alloh ulugʻdir, chunki u avval hech bir ogʻizdan unga aytilgan kishiga yetkazilmagan edi.
هُناكَ أَذَّنَ لِلرَحَمَنِ فَاِمتَلَأَت
أَسماعُ مَكَّةَ مِن قُدسِيَّةِ النَغَمِU yerda U Rahmonga azon aytdi va Makka quloqlari oʻsha muqaddas ohangning pokligi bilan toʻldi.
فَلا تَسَل عَن قُرَيشٍ كَيفَ حَيرَتُها
وَكَيفَ نُفرَتُها في السَهلِ وَالعَلَمِBas, Quraysh haqida soʻrama, ularning hayratlari qanchalik katta edi va ularning tekisliklaru togʻlardagi nafratlari qanchalik keng tarqalgan edi.
تَساءَلوا عَن عَظيمٍ قَد أَلَمَّ بِهِم
رَمى المَشايِخَ وَالوِلدانِ بِاللَمَمِUlar oʻzlariga yetgan ulkan ish haqida soʻrashdi, bu ish qariyalaru bolalarni aqldan ozdirish bilan urgan edi.
يا جاهِلينَ عَلى الهادي وَدَعوَتِهِ
هَل تَجهَلونَ مَكانَ الصادِقِ العَلَمِEy Hidoyat qiluvchi va Uning daʼvatidan bexabarlar, sizlar rostgoʻy, ulugʻ zotning maqomini haqiqatan ham bilmaysizlarmi?
لَقَّبتُموهُ أَمينَ القَومِ في صِغَرٍ
وَما الأَمينُ عَلى قَولٍ بِمُتَّهَمِSizlar U ﷺ ni yoshligida xalq orasida "Amin" deb atagansizlar, va ishonchli kishi hech qachon yolgʻonchilikda ayblanmaydi.
فاقَ البُدورَ وَفاقَ الأَنبِياءَ فَكَم
بِالخُلقِ وَالخَلقِ مِن حُسنٍ وَمِن عِظَمِU ﷺ toʻlin oylardan ham, paygʻambarlardan ham ustun edi, Uning xulqida ham, yaratilishida ham goʻzallik va ulugʻvorlik qanchalar koʻp edi!
جاءَ النبِيّونَ بِالآياتِ فَاِنصَرَمَت
وَجِئتَنا بِحَكيمٍ غَيرِ مُنصَرِمِPaygʻambarlar moʻjizalar bilan keldilar va ular tugadi, ammo siz ﷺ bizga tugamaydigan hikmatli Kitob bilan keldingiz.
آياتُهُ كُلَّما طالَ المَدى جُدُدٌ
يَزينُهُنَّ جَلالُ العِتقِ وَالقِدَمِUning oyatlari, vaqt oʻtgan sari yangilanib boraveradi, ularni qadimligi va abadiyligining ulugʻvorligi bezab turadi.
يَكادُ في لَفظَةٍ مِنهُ مُشَرَّفَةٍ
يوصيكَ بِالحَقِّ وَالتَقوى وَبِالرَحِمِU ﷺ dan chiqqan har bir sharafli soʻzda, u sizni haqiqatga, taqvoga va qarindoshlikka buyuradi.
يا أَفصَحَ الناطِقينَ الضادَ قاطِبَةً
حَديثُكَ الشَهدُ عِندَ الذائِقِ الفَهِمِEy "Dod" harfini soʻzlovchilarning eng fasohi, sizning soʻzingiz fahmli taʼm biluvchi uchun asal kabidir.
حَلَّيتَ مِن عَطَلٍ جيدَ البَيانِ بِهِ
في كُلِّ مُنتَثِرٍ في حُسنِ مُنتَظِمِSiz avval boʻsh boʻlgan bayon boʻynini u bilan bezadingiz, har bir tarqoq fikrni goʻzal tartibga soldingiz.
بِكُلِّ قَولٍ كَريمٍ أَنتَ قائِلُهُ
تُحيِ القُلوبَ وَتُحيِ مَيِّتَ الهِمَمِSiz ﷺ aytgan har bir oliyjanob soʻz bilan qalblarni tiriltirasiz va oʻlik gʻayratlarni qayta jonlantirasiz.
سَرَت بَشائِرُ باِلهادي وَمَولِدِهِ
في الشَرقِ وَالغَربِ مَسرى النورِ في الظُلَمِHidoyat qiluvchi va Uning tavalludi haqidagi xushxabarlar Sharqu Gʻarbga, zulmat ichra nur tarqalishi kabi yoyildi.
تَخَطَّفَت مُهَجَ الطاغينَ مِن عَرَبٍ
وَطَيَّرَت أَنفُسَ الباغينَ مِن عُجُمِU arab zolimlarining jonlarini sugʻurib oldi va ajam zolimlarining ruhlarini tarqatib yubordi.
ريعَت لَها شَرَفُ الإيوانِ فَاِنصَدَعَت
مِن صَدمَةِ الحَقِّ لا مِن صَدمَةِ القُدُمِAyvon (Fors saroyi) sharafi undan hayratga tushdi va yorildi, bu haqiqat zarbasidan edi, oyoqlar zarbasidan emas.
أَتَيتَ وَالناسُ فَوضى لا تَمُرُّ بِهِم
إِلّا عَلى صَنَمٍ قَد هامَ في صَنَمِSiz ﷺ odamlar tartibsizlikda boʻlgan bir paytda keldingiz, ularning yonidan oʻtganingizda, bir butning boshqa butga maftun boʻlganini koʻrmasdan oʻtmasdingiz.
وَالأَرضُ مَملوءَةٌ جَوراً مُسَخَّرَةٌ
لِكُلِّ طاغِيَةٍ في الخَلقِ مُحتَكِمِVa yer zulmga toʻla edi, maxluqot ustidan hukmronlik qilgan har bir zolimga boʻysundirilgan edi.
مُسَيطِرُ الفُرسِ يَبغي في رَعِيَّتِهِ
وَقَيصَرُ الرومِ مِن كِبرٍ أَصَمُّ عَمِFors hukmdori oʻz fuqarolariga zulm qilardi, Rim qaysari esa kibridan kar va koʻr edi.
يُعَذِّبانِ عِبادَ اللَهِ في شُبَهٍ
وَيَذبَحانِ كَما ضَحَّيتَ بِالغَنَمِUlar Allohning bandalarini shubhalar bilan qiynaydilar va siz ﷺ qo‘y so‘ygandek ularni so‘yadilar.
وَالخَلقُ يَفتِكُ أَقواهُم بِأَضعَفِهِم
كَاللَيثِ بِالبَهمِ أَو كَالحوتِ بِالبَلَمِVa maxluqotlar orasida eng kuchlisi eng zaifini yeydi, xuddi sher qo‘zilarni yegandek yoki kit kichik baliqlarni yegandek.
أَسرى بِكَ اللَهُ لَيلاً إِذ مَلائِكُهُ
وَالرُسلُ في المَسجِدِ الأَقصى عَلى قَدَمِAlloh sizni ﷺ tunda olib bordi, o‘shanda Uning farishtalari va payg‘ambarlari Al-Aqso masjidida kutib turishgan edi.
لَمّا خَطَرتَ بِهِ اِلتَفّوا بِسَيِّدِهِم
كَالشُهبِ بِالبَدرِ أَو كَالجُندِ بِالعَلَمِSiz ﷺ u yerga kirganingizda, ular o‘z sayyidlari atrofida to‘plandilar, xuddi yulduzlar to‘lin oyni o‘ragandek yoki askarlar bayroq atrofida to‘plangandek.
صَلّى وَراءَكَ مِنهُم كُلُّ ذي خَطَرٍ
وَمَن يَفُز بِحَبيبِ اللَهِ يَأتَمِمِUlardan har bir ulug‘ martabali kishi sizning ﷺ orqangizda namoz o‘qidi, chunki kim Allohning Habibi bilan sharaflansa, u imomlik qiladi.
جُبتَ السَماواتِ أَو ما فَوقَهُنَّ بِهِم
عَلى مُنَوَّرَةٍ دُرِّيَّةِ اللُجُمِSiz ular bilan osmonlarni yoki ulardan yuqorisini, marvarid jilovli nurli ulovda kezdingiz.
رَكوبَةً لَكَ مِن عِزٍّ وَمِن شَرَفٍ
لا في الجِيادِ وَلا في الأَينُقِ الرُسُمِSizga ﷺ shon-sharaf va izzatdan berilgan ulov, hech qanday asil otga yoki tezkor tuyaga o‘xshamaydigan.
مَشيئَةُ الخالِقِ الباري وَصَنعَتُهُ
وَقُدرَةُ اللَهِ فَوقَ الشَكِّ وَالتُهَمِBu Yaratuvchi, Bor qiluvchining irodasi va ijodi edi, va Allohning qudrati barcha shubha va ayblovlardan ustundir.
حَتّى بَلَغتَ سَماءً لا يُطارُ لَها
عَلى جَناحٍ وَلا يُسعى عَلى قَدَمِToki siz ﷺ qanotlar bilan uchib bo‘lmaydigan, piyoda yurib bo‘lmaydigan bir osmonga yetdingiz.
وَقيلَ كُلُّ نَبِيٍّ عِندَ رُتبَتِهِ
وَيا مُحَمَّدُ هَذا العَرشُ فَاِستَلِمِVa shunday e’lon qilindi: "Har bir payg‘ambar o‘z martabasida, ammo ey Muhammad ﷺ, bu Arshdir, unga yaqinlashing."
خَطَطتَ لِلدينِ وَالدُنيا عُلومَهُما
يا قارِئَ اللَوحِ بَل يا لامِسَ القَلَمِSiz ﷺ din va dunyo ilmlarini belgilab berdingiz, ey Lavhul Mahfuzni o‘quvchi, balki ey Qalamga tegib turuvchi.
أَحَطتَ بَينَهُما بِالسِرِّ وَاِنكَشَفَت
لَكَ الخَزائِنُ مِن عِلمٍ وَمِن حِكَمِSiz ular orasidagi sirlarni qamrab oldingiz va sizga ﷺ ilm va hikmat xazinalari ochildi.
وَضاعَفَ القُربُ ما قُلِّدتَ مِن مِنَنٍ
بِلا عِدادٍ وَما طُوِّقتَ مِن نِعَمِVa yaqinlik sizga ﷺ ishonib topshirilgan son-sanoqsiz ne’matlarni va sizni bezagan barakalarni ko‘paytirdi.
سَل عُصبَةَ الشِركِ حَولَ الغارِ سائِمَةً
لَولا مُطارَدَةُ المُختارِ لَم تُسَمِG‘or atrofida o‘tlab yurgan mushriklar to‘dasidan so‘rang; agar ular Tanlangan ﷺ zotni ta’qib qilmaganlarida, ularning nomi tilga olinmas edi.
هَل أَبصَروا الأَثَرَ الوَضّاءَ أَم سَمِعوا
هَمسَ التَسابيحِ وَالقُرآنِ مِن أُمَمِUlar nurli izni ko‘rdilarmi yoki g‘ayb olamidagi millatlardan tasbihlar va Qur’on shivirlarini eshitdilarmi?
وَهَل تَمَثَّلَ نَسجُ العَنكَبوتِ لَهُم
كَالغابِ وَالحائِماتُ وَالزُغبُ كَالرُخَمِVa o‘rgimchak to‘ri ularga qalin o‘rmondek ko‘rindimi, va aylanib yurgan qushlar va ularning bolalari kalxatlardek ko‘rindimi?
فَأَدبَروا وَوُجوهُ الأَرضِ تَلعَنُهُم
كَباطِلٍ مِن جَلالِ الحَقِّ مُنهَزِمِShunday qilib, ular yuz o‘girdilar, va yer yuzlari ularni la’natladi, xuddi haqiqatning ulug‘vorligi tomonidan mag‘lub bo‘lgan botil kabi.
لَولا يَدُ اللَهِ بِالجارَينَ ما سَلِما
وَعَينُهُ حَولَ رُكنِ الدينِ لَم يَقُمِAgar Allohning qo‘li ikki hamrohni himoya qilmaganida, ular omon qolmas edi, va Uning sergak nigohisiz din ustuni o‘rnatilmas edi.
تَوارَيا بِجَناحِ اللَهِ وَاِستَتَرا
وَمَن يَضُمُّ جَناحُ اللَهِ لا يُضَمِUlar Allohning qanoti ostiga yashirindilar va berkitildilar, chunki kimni Allohning qanoti o‘z bag‘riga olsa, u hech qachon zarar ko‘rmaydi.
يا أَحمَدَ الخَيرِ لي جاهٌ بِتَسمِيَتي
وَكَيفَ لا يَتَسامى بِالرَسولِ سَميEy yaxshiliklar Ahmadi ﷺ, men ismim orqali sharafga egaman, chunki Payg‘ambar ﷺ bilan ism bir bo‘lsa, qanday qilib kishi yuksalmasin?
المادِحونَ وَأَربابُ الهَوى تَبَعٌ
لِصاحِبِ البُردَةِ الفَيحاءِ ذي القَدَمِMadh etuvchilar va ishq bilan yonuvchilar faqatgina xushbo‘y burda egasining, eng oliy martabaga ega zotning izdoshlaridir.
مَديحُهُ فيكَ حُبٌّ خالِصٌ وَهَوىً
وَصادِقُ الحُبِّ يُملي صادِقَ الكَلَمِUning sizni ﷺ madh etishi sof muhabbat va shiddatli ishtiyoqdir, chunki chin muhabbat doimo rost so‘zlarni aytadi.
اللَهُ يَشهَدُ أَنّي لا أُعارِضُهُ
من ذا يُعارِضُ صَوبَ العارِضِ العَرِمِAlloh guvohdirki, men unga qarshi chiqmayman, chunki kim ham qudratli, to‘lib-toshgan bulutning yomg‘iriga qarshi tura oladi?
وَإِنَّما أَنا بَعضُ الغابِطينَ وَمَن
يَغبِط وَلِيَّكَ لا يُذمَم وَلا يُلَمِDarhaqiqat, men faqatgina hayratlanuvchilardan biriman, va sizning suyukli ﷺ zotingizga hayratlangan kishi na ayblanadi, na malomat qilinadi.
هَذا مَقامٌ مِنَ الرَحمَنِ مُقتَبَسٌ
تَرمي مَهابَتُهُ سَحبانَ بِالبَكَمِBu Rahmondan olingan bir maqomdir, uning haybati hatto fasih Sahbanni ham sukutga cho‘mdiradi.
البَدرُ دونَكَ في حُسنٍ وَفي شَرَفٍ
وَالبَحرُ دونَكَ في خَيرٍ وَفي كَرَمِTo‘lin oy sizning ﷺ go‘zalligingiz va sharafingiz oldida ojizdir, va dengiz yaxshilik va saxovatda sizdan ortda qoladi.
شُمُّ الجِبالِ إِذا طاوَلتَها اِنخَفَضَت
وَالأَنجُمُ الزُهرُ ما واسَمتَها تَسِمِBaland tog‘lar siz bilan bellashsangiz, o‘zlarini past tutar edi, va yorqin yulduzlar siz ularni qayerga qo‘ysangiz, o‘sha yerda izlaringizni olib yurardi.
وَاللَيثُ دونَكَ بَأساً عِندَ وَثبَتِهِ
إِذا مَشَيتَ إِلى شاكي السِلاحِ كَميHatto sherning qudrati ham sakraganida sizning ﷺ qudratingiz oldida xiralashadi, ayniqsa siz to‘liq qurollangan jangchiga qarab yurganingizda.
تَهفو إِلَيكَ وَإِن أَدمَيتَ حَبَّتَها
في الحَربِ أَفئِدَةُ الأَبطالِ وَالبُهَمِQahramonlar va bahodirlarning qalblari jangda sizga ﷺ intiladi, hatto siz ularning yaqinlarini qonga botirgan bo‘lsangiz ham.
مَحَبَّةُ اللَهِ أَلقاها وَهَيبَتُهُ
عَلى اِبنِ آمِنَةٍ في كُلِّ مُصطَدَمِAllohning muhabbati va haybati Omina o‘g‘li ﷺ ustiga har bir to‘qnashuvda tashlandi.
كَأَنَّ وَجهَكَ تَحتَ النَقعِ بَدرُ دُجىً
يُضيءُ مُلتَثِماً أَو غَيرَ مُلتَثِمِJang changi ostidagi yuzingiz ﷺ zulmatdagi to‘lin oy kabidir, niqoblangan bo‘lsin yoki niqoblanmagan bo‘lsin, nur taratadi.
بَدرٌ تَطَلَّعَ في بَدرٍ فَغُرَّتُهُ
كَغُرَّةِ النَصرِ تَجلو داجِيَ الظُلَمِBadrda porlagan to‘lin oy ﷺ, uning nurli yuzi g‘alaba tongi kabidir, eng chuqur zulmatni tarqatuvchi.
ذُكِرتَ بِاليُتمِ في القُرآنِ تَكرِمَةً
وَقيمَةُ اللُؤلُؤِ المَكنونِ في اليُتُمِSiz ﷺ Qur’onda yetim deb sharaf bilan zikr etildingiz, chunki yashirin marvaridning qadri uning noyob, yagona shakllanishidadir.
اللَهُ قَسَّمَ بَينَ الناسِ رِزقَهُمُ
وَأَنتَ خُيِّرتَ في الأَرزاقِ وَالقِسَمِAlloh barcha odamlar orasida rizqni taqsimlagan bo‘lsa-da, sizga ﷺ rizq va ulushlar borasida ixtiyor berildi.
إِن قُلتَ في الأَمرِ لا أَو قُلتَ فيهِ نَعَم
فَخيرَةُ اللَهِ في لا مِنكَ أَو نَعَمِBiror ishda siz ﷺ "yo‘q" desangiz ham, "ha" desangiz ham, Allohning ixtiyori sizning tasdiqlashingiz yoki inkor etishingizda mujassamdir.
أَخوكَ عيسى دَعا مَيتاً فَقامَ لَهُ
وَأَنتَ أَحيَيتَ أَجيالاً مِنَ الزِمَمِBirodaringiz Iso bir o‘likni chaqirdi va u tirildi, ammo siz ﷺ avlodlarni unutilish qa’ridan tiriltirdingiz.
وَالجَهلُ مَوتٌ فَإِن أوتيتَ مُعجِزَةً
فَاِبعَث مِنَ الجَهلِ أَو فَاِبعَث مِنَ الرَجَمِJaholat o‘limdir, shuning uchun agar sizga ﷺ mo‘jiza berilgan bo‘lsa, odamlarni jaholatdan yoki qabrdan tirilting.
قالوا غَزَوتَ وَرُسلُ اللَهِ ما بُعِثوا
لِقَتلِ نَفسٍ وَلا جاؤوا لِسَفكِ دَمِUlar siz ﷺ urush olib bordingiz deb da’vo qilishdi, vaholanki Allohning elchilari biror jonni o‘ldirish uchun yuborilmagan va qon to‘kish uchun kelmaganlar.
جَهلٌ وَتَضليلُ أَحلامٍ وَسَفسَطَةٌ
فَتَحتَ بِالسَيفِ بَعدَ الفَتحِ بِالقَلَمِBu jaholat, adashtiruvchi xayollar va soxta mantiqdir, chunki siz ﷺ qilich bilan faqat qalam bilan fath etganingizdan keyin fath etdingiz.
لَمّا أَتى لَكَ عَفواً كُلُّ ذي حَسَبٍ
تَكَفَّلَ السَيفُ بِالجُهّالِ وَالعَمَمِHar bir aslzoda kishi sizga ﷺ ixtiyoriy ravishda bo‘ysunganda, qilich johillar va oddiy xalq bilan shug‘ullandi.
وَالشَرُّ إِن تَلقَهُ بِالخَيرِ ضِقتَ بِهِ
ذَرعاً وَإِن تَلقَهُ بِالشَرِّ يَنحَسِمِAgar yomonlikka yaxshilik bilan qarshi tursang, undan qiynalasan, ammo yomonlikka yomonlik bilan javob bersang, u uzil-kesil yo'q bo'ladi.
سَلِ المَسيحِيَّةَ الغَرّاءَ كَم شَرِبَت
بِالصابِ مِن شَهَواتِ الظالِمِ الغَلِمِUlug' Masihchilikdan so'ra, zolim va shahvatparastlarning nafslaridan qancha achchiq sharbat ichdi.
طَريدَةُ الشِركِ يُؤذيها وَيوسِعُها
في كُلِّ حينٍ قِتالاً ساطِعَ الحَدَمِShirqdan qochgan holda, u har doim zarar ko'rdi va doimiy ravishda kengayib boruvchi, alangali janglarga duchor bo'ldi.
لَولا حُماةٌ لَها هَبّوا لِنُصرَتِها
بِالسَيفِ ما اِنتَفَعَت بِالرِفقِ وَالرُحَمِAgar uning himoyachilari qilich bilan yordamga shoshilmaganlarida, u muloyimlik va rahm-shafqatdan foyda ko'rmagan bo'lar edi.
لَولا مَكانٌ لِعيسى عِندَ مُرسِلِهِ
وَحُرمَةٌ وَجَبَت لِلروحِ في القِدَمِAgar Iso alayhissalomning Uni yuborgan Zot huzuridagi yuksak mavqei va Ruhga qadimdan berilgan hurmati bo'lmaganida.
لَسُمِّرَ البَدَنُ الطُهرُ الشَريفُ عَلى
لَوحَينِ لَم يَخشَ مُؤذيهِ وَلَم يَجِمِPok, sharafli jasad ikki taxtaga mixlangan bo'lar edi, uning qiynovchisi hech narsadan qo'rqmasdan va pushaymon bo'lmasdan.
جَلَّ المَسيحُ وَذاقَ الصَلبَ شانِئُهُ
إِنَّ العِقابَ بِقَدرِ الذَنبِ وَالجُرُمِMasih ulug'dir, va Uni yomon ko'rgan kishi xochga mixlanishni totib ko'rdi, chunki jazo gunoh va jinoyatga mutanosibdir.
أَخو النَبِيِّ وَروحُ اللَهِ في نُزُلٍ
فَوقَ السَماءِ وَدونَ العَرشِ مُحتَرَمِPayg'ambar ﷺ ning birodari va Allohning Ruhi osmonlar uzra va Arsh ostidagi maskanda hurmatga sazovordir.
عَلَّمتَهُم كُلَّ شَيءٍ يَجهَلونَ بِهِ
حَتّى القِتالَ وَما فيهِ مِنَ الذِمَمِSiz ularga bilmagan har bir narsani o'rgatdingiz, hatto urushni va undagi ahdlarni ham.
دَعَوتَهُم لِجِهادٍ فيهِ سُؤدُدُهُم
وَالحَربُ أُسُّ نِظامِ الكَونِ وَالأُمَمِSiz ularni shon-shuhratlari bo'lgan jihodga chaqirdingiz, chunki urush koinot va millatlar tartibining asosidir.
لَولاهُ لَم نَرَ لِلدَولاتِ في زَمَنٍ
ما طالَ مِن عُمُدٍ أَو قَرَّ مِن دُهُمِU bo'lmaganida, biz hech bir davrda davlatlarning mustahkam ustunlarga erishganini yoki mustahkam qal'alarga joylashganini ko'rmagan bo'lar edik.
تِلكَ الشَواهِدُ تَترى كُلَّ آوِنَةٍ
في الأَعصُرِ الغُرِّ لا في الأَعصُرِ الدُهُمِBu guvohliklar doimiy ravishda birin-ketin keladi, ular qorong'u asrlarda emas, balki shonli davrlarda yaqqol ko'rinadi.
بِالأَمسِ مالَت عُروشٌ وَاِعتَلَت سُرُرٌ
لَولا القَذائِفُ لَم تَثلَم وَلَم تَصُمِKecha taxtlar ag'darildi va hokimiyat o'rindiqlari ko'tarildi; agar snaryadlar bo'lmaganida, ular buzilmas va jim bo'lmas edi.
أَشياعُ عيسى أَعَدّوا كُلَّ قاصِمَةٍ
وَلَم نُعِدُّ سِوى حالاتِ مُنقَصِمِIso alayhissalomning izdoshlari har qanday halokatli kuchni tayyorladilar, biz esa faqat parchalanish holatlarini tayyorladik.
مَهما دُعيتَ إِلى الهَيجاءِ قُمتَ لَها
تَرمي بِأُسدٍ وَيَرمي اللَهُ بِالرُجُمِSiz jangga chaqirilganingizda, unga turdingiz, sherlarni otardingiz, Alloh esa toshlarni otardi.
عَلى لِوائِكَ مِنهُم كُلُّ مُنتَقِمٍ
لِلَّهِ مُستَقتِلٍ في اللَهِ مُعتَزِمِSizning bayrog'ingiz ostida, ular orasidan, Alloh uchun har bir qasoskor, qat'iyatli va Uning yo'lida o'limni izlovchi bor edi.
مُسَبِّحٍ لِلِقاءِ اللَهِ مُضطَرِمٍ
شَوقاً عَلى سابِخٍ كَالبَرقِ مُضطَرِمِAllohga yo'liqishni ulug'lab, sog'inchdan yonib, chaqmoqdek yonib turgan tezkor otga mingan edi.
لَو صادَفَ الدَهرَ يَبغي نَقلَةً فَرَمى
بِعَزمِهِ في رِحالِ الدَهرِ لَم يَرِمِAgar u o'zgarish izlayotgan zamonga duch kelsa va o'z qat'iyatini uning mohiyatiga tashlasa, zamon joyidan siljimas edi.
بيضٌ مَفاليلُ مِن فِعلِ الحُروبِ بِهِم
مِن أَسيُفِ اللَهِ لا الهِندِيَّةُ الخُذُمُUlar doimiy urushlar tufayli oqargan va o'tmaslashgan, ammo ular Allohning qilichlaridir, shunchaki o'tkir hind pichoqlari emas.
كَم في التُرابِ إِذا فَتَّشتَ عَن رَجُلٍ
مَن ماتَ بِالعَهدِ أَو مَن ماتَ بِالقَسَمِAgar qidirsangiz, tuproqda qancha odam yotibdi, ular o'z ahdlarini yoki qasamlarini ado etib vafot etganlar.
لَولا مَواهِبُ في بَعضِ الأَنامِ لَما
تَفاوَتَ الناسُ في الأَقدارِ وَالقِيَمِAgar ba'zi insonlarga berilgan tug'ma iste'dodlar bo'lmaganida, odamlar martaba va qadriyatlarda bunday farqlarni ko'rsatmas edi.
شَريعَةٌ لَكَ فَجَّرتَ العُقولَ بِها
عَن زاخِرٍ بِصُنوفِ العِلمِ مُلتَطِمِSizning ilohiy shariatingiz ﷺ orqali, siz aql-idroklarni turli bilimlarga to'la to'lqinlanuvchi okean kabi portlatdingiz.
يَلوحُ حَولَ سَنا التَوحيدِ جَوهَرُها
كَالحَليِ لِلسَيفِ أَو كَالوَشيِ لِلعَلَمِUning mohiyati tavhid nuri atrofida porlaydi, xuddi qilichdagi bezaklar yoki bayroqdagi naqshlar kabi.
غَرّاءُ حامَت عَلَيها أَنفُسٌ وَنُهىً
وَمَن يَجِد سَلسَلاً مِن حِكمَةٍ يَحُمِBu ulug' qonun, uning atrofida jonlar va aql-idroklar aylanib yurgan, hikmatning oqib turgan bulog'ini topgan har bir kishini o'z quchog'iga tortadi.
نورُ السَبيلِ يُساسُ العالِمونَ بِها
تَكَفَّلَت بِشَبابِ الدَهرِ وَالهَرَمِBu yo'lning nuridir, u orqali barcha olamlar boshqariladi, zamonning yoshligi va keksaligi uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga olgan.
يَجري الزَمانُ وَأَحكامُ الزَمانِ عَلى
حُكمٍ لَها نافِذٍ في الخَلقِ مُرتَسِمِZamon ham, uning hukmlari ham uning barcha yaratuvchilikda o'chmas iz qoldirgan, keng tarqalgan hukmiga muvofiq oqadi.
لَمّا اِعتَلَت دَولَةُ الإِسلامِ وَاِتَّسَعَت
مَشَت مَمالِكُهُ في نورِها التَمَمِIslom davlati yuksalib va kengayib borar ekan, uning saltanatlari o'zining mukammal va qamrab oluvchi nurida cho'milgan holda oldinga siljidi.
وَعَلَّمَت أُمَّةً بِالقَفرِ نازِلَةً
رَعيَ القَياصِرِ بَعدَ الشاءِ وَالنَعَمِU bir paytlar sahroda yashagan bir millatga imperatorlarni boshqarishni o'rgatdi, bu vazifani ular qo'y va tuyalarni boqishdan keyin o'z zimmalariga oldilar.
كَم شَيَّدَ المُصلِحونَ العامِلونَ بِها
في الشَرقِ وَالغَربِ مُلكاً باذِخَ العِظَمِSharqda ham, G'arbda ham uning tamoyillari asosida ish olib borgan islohotchilar qancha ulug'vor va buyuk saltanatlar barpo etdilar!
لِلعِلمِ وَالعَدلِ وَالتَمدينِ ما عَزَموا
مِنَ الأُمورِ وَما شَدّوا مِنَ الحُزُمِIlm, adolat va madaniyat yo'lida ular buyuk ishlarga azm qildilar va belbog'larini qat'iy iroda bilan mahkam bog'ladilar.
سُرعانَ ما فَتَحوا الدُنيا لِمِلَّتِهِم
وَأَنهَلوا الناسَ مِن سَلسالِها الشَبِمِTezda ular dunyoni o'z dinlari uchun ochdilar va uning salqin, oqib turgan bulog'idan barcha odamlarning tashnaligini qondirdilar.
ساروا عَلَيها هُداةَ الناسِ فَهيَ بِهِم
إِلى الفَلاحِ طَريقٌ واضِحُ العَظَمِUlar bu yo'lda insoniyat uchun hidoyatchi bo'lib yurdilar va ularning hidoyati tufayli bu yo'l farovonlik va muvaffaqiyatga olib boruvchi aniq ulug'vor yo'lga aylandi.
لا يَهدِمُ الدَهرُ رُكناً شادَ عَدلَهُمُ
وَحائِطُ البَغيِ إِن تَلمَسهُ يَنهَدِمِZamon ularning adolati qurgan ustunni buzolmaydi, ammo zulm devori, agar unga tegilsa, qulab tushadi.
نالوا السَعادَةَ في الدارَينِ وَاِجتَمَعوا
عَلى عَميمٍ مِنَ الرُضوانِ مُقتَسَمِUlar ikki dunyoda ham saodatga erishdilar va keng tarqalgan, umumiy ilohiy rozilikda jamlandilar.
دَع عَنكَ روما وَآثينا وَما حَوَتا
كُلُّ اليَواقيتِ في بَغدادَ وَالتُوَمِRim va Afinani va ular o'z ichiga olgan barcha narsalarni tark et, chunki barcha qimmatbaho yoqutlar Bag'dod va Tuwamda topiladi.
وَخَلِّ كِسرى وَإيواناً يَدِلُّ بِهِ
هَوىً عَلى أَثَرِ النيرانِ وَالأَيُمِVa Xusravni va uning ulug' ayvonini tark et, u faqat olov va butlarning qoldiqlariga bo'lgan o'tmishdagi ishtiyoqni ko'rsatadi.
وَاِترُك رَعمَسيسَ إِنَّ المُلكَ مَظهَرُهُ
في نَهضَةِ العَدلِ لا في نَهضَةِ الهَرَمِVa Ramsesni tark et, chunki podshohlikning haqiqiy namoyon bo'lishi adolatning yuksalishida, piramidalar qurishda emas.
دارُ الشَرائِعِ روما كُلَّما ذُكِرَت
دارُ السَلامِ لَها أَلقَت يَدَ السَلَمِQonunlar maskani bo'lgan Rim har qachon zikr etilsa, Dar as-Salom (Bag'dod) unga tinchlik qo'lini uzatadi.
ما ضارَعَتها بَياناً عِندَ مُلتَأَمٍ
وَلا حَكَتها قَضاءً عِندَ مُختَصَمِRim majlisda Bag'dodga notiqlikda raqobat qila olmadi, na nizolar paytida uning sud hikmatiga taqlid qila oldi.
وَلا اِحتَوَت في طِرازٍ مِن قَياصِرِها
عَلى رَشيدٍ وَمَأمونٍ وَمُعتَصِمِRim o'z imperatorlari qatorida Rashid, Ma'mun yoki Mu'tasimga o'xshash shaxslarni hech qachon o'z ichiga olmadi.
مَنِ الَّذينَ إِذا سارَت كَتائِبُهُم
تَصَرَّفوا بِحُدودِ الأَرضِ وَالتُخَمِUlar shunday zotlarki, ularning qoʻshinlari yurish qilganda, yerning chegaralari va hududlarini boshqaradilar?
وَيَجلِسونَ إِلى عِلمٍ وَمَعرِفَةٍ
فَلا يُدانَونَ في عَقلٍ وَلا فَهَمِUlar ilm va maʼrifat bilan oʻtiradilar, shuning uchun aql va fahmda ularga hech kim teng kela olmaydi.
يُطَأطِئُ العُلَماءُ الهامَ إِن نَبَسوا
مِن هَيبَةِ العِلمِ لا مِن هَيبَةِ الحُكُمِUlar soʻzlaganlarida ulamolar bosh egadilar, bu ularning ilmining haybatidan, hukmronliklarining haybatidan emas.
وَيُمطِرونَ فَما بِالأَرضِ مِن مَحَلٍ
وَلا بِمَن باتَ فَوقَ الأَرضِ مِن عُدُمِUlar baraka yogʻdiradilar, shuning uchun yerda qurgʻoqchilik, yer yuzida yashovchilar orasida esa qashshoqlik yoʻq.
خَلائِفُ اللَهِ جَلّوا عَن مُوازَنَةٍ
فَلا تَقيسَنَّ أَملاكَ الوَرى بِهِمِUlar Allohning xalifalaridir, qiyoslashdan yuksakdirlar, shuning uchun insonlar podshohlarini ular bilan oʻlchamang.
مَن في البَرِيَّةِ كَالفاروقِ مَعدَلَةً
وَكَاِبنِ عَبدِ العَزيزِ الخاشِعِ الحَشِمِYaratilganlar ichida adolatda Al-Farukdek, va Ibn Abd al-Azizdek xokisor va kamtar kim bor?
وَكَالإِمامِ إِذا ما فَضَّ مُزدَحِماً
بِمَدمَعٍ في مَآقي القَومِ مُزدَحِمِVa Imomdek, u xalqning koʻzlarida yigʻilgan koʻz yoshlari bilan olomonni tarqatganida.
الزاخِرُ العَذبُ في عِلمٍ وَفي أَدَبٍ
وَالناصِرُ النَدبِ في حَربٍ وَفي سَلَمِU ilm va adabiyotda serob va shirin, urushda ham, tinchlikda ham olijanob yordamchidir.
أَو كَاِبنِ عَفّانَ وَالقُرآنُ في يَدِهِ
يَحنو عَلَيهِ كَما تَحنو عَلى الفُطُمِYoki Ibn Affondek, qoʻlida Qurʼon bilan, u emishdan ajratilgan chaqaloqlarga egilgandek, unga egiladi.
وَيَجمَعُ الآيَ تَرتيباً وَيَنظُمُها
عِقداً بِجيدِ اللَيالي غَيرَ مُنفَصِمِU oyatlarni tartib bilan jamlab, ularni tunlar boʻynidagi uzilmas marjon kabi teradi.
جُرحانِ في كَبِدِ الإِسلامِ ما اِلتَأَما
جُرحُ الشَهيدِ وَجُرحٌ بِالكِتابِ دَميIslomning bagʻrida ikki jarohat bitmadi: shahidning jarohati va Kitobni qonlatgan jarohat.
وَما بَلاءُ أَبي بَكرٍ بِمُتَّهَمٍ
بَعدَ الجَلائِلِ في الأَفعالِ وَالخِدَمِAbu Bakrning sinovlari shubha ostiga olinmaydi, uning ulugʻvor ishlari va xizmatlaridan soʻng.
بِالحَزمِ وَالعَزمِ حاطَ الدينَ في مِحَنٍ
أَضَلَّتِ الحُلمَ مِن كَهلٍ وَمُحتَلِمِU qatʼiyat va azm bilan dinni sinovlar ichida himoya qildi, bu sinovlar keksa va yoshlarning hikmatini ham hayratda qoldirdi.
وَحِدنَ بِالراشِدِ الفاروقِ عَن رُشدٍ
في المَوتِ وَهوَ يَقينٌ غَيرُ مُنبَهِمِUlar toʻgʻri yoʻldagi Al-Farukni oʻlim haqidagi hidoyatidan burib yubordilar, holbuki oʻlim inkor etilmas haqiqatdir.
يُجادِلُ القَومَ مُستَلّاً مُهَنَّدَهُ
في أَعظَمِ الرُسلِ قَدراً كَيفَ لَم يَدُمِU xalq bilan bahslashdi, hind qilichini sugʻurib, paygʻambarlarning eng ulugʻi qanday qilib abadiy qolmagani haqida hayron boʻldi.
لا تَعذُلوهُ إِذا طافَ الذُهولُ بِهِ
ماتَ الحَبيبُ فَضَلَّ الصَبُّ عَن رَغَمِAgar uni hayrat bosgan boʻlsa, uni ayblamang, chunki sevikli vafot etdi va oshiq oʻziga qaramay yoʻlini yoʻqotdi.
يا رَبِّ صَلِّ وَسَلِّم ما أَرَدتَ عَلى
نَزيلِ عَرشِكَ خَيرِ الرُسلِ كُلِّهِمِEy Rabbim, Arshingda yashovchi, barcha paygʻambarlarning eng yaxshisi ﷺ ga Oʻzing xohlaganingdek salavot va salomlar yogʻdir.
مُحيِ اللَيالي صَلاةً لا يُقَطِّعُها
إِلّا بِدَمعٍ مِنَ الإِشفاقِ مُنسَجِمِU tunlarni namoz bilan jonlantirdi, uni faqat shafqatdan oqayotgan koʻz yoshlari bilan uzdi.
مُسَبِّحاً لَكَ جُنحَ اللَيلِ مُحتَمِلاً
ضُرّاً مِنَ السُهدِ أَو ضُرّاً مِنَ الوَرَمِTun qorongʻusida Senga tasbeh aytib, uyqusizlik mashaqqatini yoki shishish mashaqqatini koʻtardi.
رَضِيَّةٌ نَفسُهُ لا تَشتَكي سَأَماً
وَما مَعَ الحُبِّ إِن أَخلَصتَ مِن سَأَمِUning nafsi rozi edi, hech qachon charchoqdan shikoyat qilmasdi, chunki samimiy muhabbat bilan charchoq boʻlmaydi.
وَصَلِّ رَبّي عَلى آلٍ لَهُ نُخَبٍ
جَعَلتَ فيهِم لِواءَ البَيتِ وَالحَرَمِVa Rabbim, uning tanlangan oilasiga salavot ayla, ularga Baytulloh va Haramning bayrogʻini qoʻygansan.
بيضُ الوُجوهِ وَوَجهُ الدَهرِ ذو حَلَكٍ
شُمُّ الأُنوفِ وَأَنفُ الحادِثاتِ حَمىZamon yuzi qorongʻu boʻlganda ularning yuzlari yorugʻdir, va ular balolar shiddat bilan avj olganda olijanob va bukilmasdirlar.
وَأَهدِ خَيرَ صَلاةٍ مِنكَ أَربَعَةً
في الصَحبِ صُحبَتُهُم مَرعِيَّةُ الحُرَمِVa Sening eng yaxshi salavotlaringni sahobalar orasidagi toʻrt kishiga ato et, ularning muqaddas suhbatlari hurmat bilan qadrlanadi.
الراكِبينَ إِذا نادى النَبِيُّ بِهِم
ما هالَ مِن جَلَلٍ وَاِشتَدَّ مِن عَمَمِUlar Paygʻambar ﷺ chaqirganida, ulkan dahshatlar paydo boʻlib, keng tarqalgan ofatlar kuchayganida javob bergan chavandozlar edi.
الصابِرينَ وَنَفسُ الأَرضِ واجِفَةٌ
الضاحِكينَ إِلى الأَخطارِ وَالقُحَمِUlar sabrli edilar, hatto yerning ruhi titraganda ham, xavf-xatarlar va balolar qarshisida tabassum qildilar.
يا رَبِّ هَبَّت شُعوبٌ مِن مَنِيَّتِها
وَاِستَيقَظَت أُمَمٌ مِن رَقدَةِ العَدَمِEy Rabbim, xalqlar oʻz oʻlimlaridan uygʻondilar, va ummatlar yoʻqlik uyqusidan uygʻondilar.
سَعدٌ وَنَحسٌ وَمُلكٌ أَنتَ مالِكُهُ
تُديلُ مِن نِعَمٍ فيهِ وَمِن نِقَمِBaxt va baxtsizlik, va faqat Oʻzing egasi boʻlgan saltanat, unda neʼmatlar va ofatlar orasida almashtirasan.
رَأى قَضاؤُكَ فينا رَأيَ حِكمَتِهِ
أَكرِم بِوَجهِكَ مِن قاضٍ وَمُنتَقِمِBiz haqimizdagi qazoying Oʻz hikmating hukmini aks ettiradi; Hakam va Qasos oluvchi sifatida Sening yuzing qanchalar ulugʻdir!
فَاِلطُف لِأَجلِ رَسولِ العالَمينَ بِنا
وَلا تَزِد قَومَهُ خَسفاً وَلا تُسِمِBas, olamlar Paygʻambari ﷺ hurmati uchun bizga marhamat qil, va uning ummatining xorligini oshirma, ularni sharmandalik bilan tamgʻalama.
يا رَبِّ أَحسَنتَ بَدءَ المُسلِمينَ بِهِ
فَتَمِّمِ الفَضلَ وَاِمنَح حُسنَ مُختَتَمِEy Rabbim, Sen musulmonlarning boshlanishini u ﷺ orqali mukammal qilding, bas, Oʻz fazlingni tugallab, ularga goʻzal xotima ato et.