Taqdirga imon
Taqdirga imon Islomda jabrlik yoki beparvolik degani emas; balki bu Allohning irodagagina tan olish va insonning mas'uliyatini e'tirof etishdir. Allohning adolati insonlarning cheklangan mezonlari bilan o‘lchanmaydi; qandayki shogird ustozining tarbiyasini zulm deb ko‘rishi mumkin, aslida bu uning manfaatiga bo‘lgan haqqoniy adolat bo‘lishi mumkin. Shu bois, Allohning taqdirlari bizga g‘ayrioddiy yoki tushunarsiz ko‘rinsa-da, ularning mohiyatida hikmat va adolat bor, biz esa ularning barcha jihatlarini idrok eta olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisoblashi lozim. Majburiyatni anglatadigan matnlar bizning kuchimizdan tashqaridagi koinotiy hodisalarga ishora qiladi, ular uchun band hisobot berilmaydi; ammo savob va jazo olib keluvchi amallar insonning o‘z tanlovi doirasidadir. Shu bois, hidoyat va dalolat insonning mehnati, sa'y‑harakatlari va erkin irodasi bilan tanlagan amallari natijasidir.
Avvalgi solih musulmonlar taqdirga imonni mehnat va jihod hamda sabablarni olish uchun turtki deb bilganlar; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga ishonib, tirishib ishlagan va Allohga tavakkal qilishgan, lekin dangasalik yoki beparvolik qilmaganlar. Taqdirni bahona qilib xato yoki gunohlarni oqlash — bo‘sh va rad etiladigan dalildir, chunki inson o‘z g‘aybini bilmaydi va ko‘pincha nafsiga bo‘ysunadi; Allohning buyurganini tark etishga hech kimda haq bo‘lmaydi.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.