Niềm tin vào Định mệnh (Qadar)

Niềm tin vào định mệnh trong Hồi giáo không đồng nghĩa với bắt buộc hay ỷ lại, mà là thừa nhận ý muốn của Allah đồng thời ghi nhận trách nhiệm của con người. Sự công bằng của Allah không thể đo bằng thước đo hạn hẹp của con người; như một học trò có thể thấy cách thầy dạy nghiêm khắc có vẻ bất công, nhưng thực ra là công bằng vì lợi ích của học trò, thì định mệnh của Allah có thể với ta mơ hồ, nhưng bản chất là khôn ngoan và công bằng mà chúng ta không thể bao quát tất cả.

Allah đã ban cho con người trí tuệ và ý chí, và Ngài sẽ chỉ xét con người trong phạm vi khả năng và tự do của họ. Những văn bản gợi ý về sự bắt buộc thường nói đến những sự vật vũ trụ vượt ngoài khả năng con người mà họ không bị hỏi đến, trong khi những hành động liên quan tới phần thưởng và hình phạt nằm trong phạm vi lựa chọn của con người. Vì vậy, sự hướng dẫn hay lầm lạc là kết quả của nỗ lực và hành vi mà mỗi người tự chọn bằng ý chí tự do của mình.

Các bậc tiền nhân đạo hạnh đã lấy niềm tin vào định mệnh làm động lực để hành động, chiến đấu và nỗ lực chu toàn các phương tiện, tin rằng miếng cơm manh áo và tuổi thọ đều đã được định; họ làm việc chăm chỉ và phó thác nơi Allah mà không lười biếng hay thụ động. Còn lấy định mệnh làm cái cớ để biện minh cho sự cẩu thả hay tội lỗi là luận cứ yếu và bị bác bỏ, vì con người không biết tương lai của mình mà chỉ chiều theo dục vọng; không ai có lý do chính đáng để bỏ qua điều Allah đã truyền dạy.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.