Ci téere bi «Hayaat as-Sahaba»

Xam sa Saaba yi Yonnant bi

Yal na Yàlla gërëm ñoom ñépp

﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ﴾

Suurat Al-Anfaal: 74

Maneeru jang mi

Sira bi dafa mel ni tànn

Dañuy jàng xew-xew bi ngir dégg tànn bi Sahaba bi def, ak li tànn boobu feeñal ci ngëm ak jikko.

Xibaar bi amana la

Ay nettali dañuy feeñal ak tudd seeni njël ak seen daraja ci bind, te dañuy faramfacce diggante nettali ak nettali bu yombal.

Xam-xam bi dafa mel ni royukaay

Li gën a fés mooy Sira bi dafa war a yéggale njariñi dëgg, muñ, ak yërmande ci dundug jàngkat bi, du des rek ci taariix bu sori.

Xam Saaba yi, yal na Yàlla gërëm ñoom, du wóor rekk tur ak taariix; waaye dafa jegeeg ak mbooloo mi jël wahyu bi ci Yonnant bi ﷺ, te soppi ngëm gi ci dund gu ñu gis ci dëgg, ci joxe, ci dëgër, ak ci yërmande.

Téere bi «Hayaat as-Sahaba» dafa wone seen xibaar ci yéppam ñetti xaaj yi: ci woote bi ak baaya bi ak tuxu bi ak dimbali bi ak jihaad bi, ba ci dajale kàddu gi ak joxe ak xeex ak bëgg-bëgg ak jikko yi, ba ci ngëm ak jaamu ak xam-xam ak zikr ak ñaan ak waxtaan ak ndigal ak dimbali. Te ci yoon woowu la xët wii di tàmbalee: dañuy xam góor ñi ak jigéen ñi ci ay jaloore yu def seen dund.

Lii mooy taariixu góor ñu am woote Islam gi, te gëm ko, te dëggal ko ci seeni xol, te seen kàddu du woon su ñu leen woowee ci Yàlla ak Yonnant bi lu dul ñu ne: ﴿RABBANAA INNANAA SAMI'NAA MUNAADIYAN YUNAADEE LIL-IIMAANI AN AAMINOO BIRABBIKUM FA-AAMANNAA﴾.

Ci ubbite téere bi «Hayaat as-Sahaba» — Xaaj bu njëkk bi

Ay nettali ak ay jaloore yu ñu tànn

35 nettali yu ñu génne ci ñetti xaaj yi, yu ñu nettaliwaat ci làkk bu yomb, te teg ci mbir mi ak daraja xibaar bi ci nettali bu nekk.

Teral sa moroom

Mbootaay yu sahaba yi jël seeni aajo, te def lu baax ci seen dund.

Nettali 13 — Xaaj Bu njëkk bi — Teral

Gannaar xaalis du tax nga jël ko

Abdurahmaan ibn Awf ak Sa'd ibn Ar-Rabi' (Yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar)

Bi Annabi ﷺ defee mbokk ci diggante Muhajiriin ak Ansaar, mu def mbokk ci diggante Abdurahmaan ibn Awf ak Sa'd ibn Ar-Rabi'. Sa'd woo na mbokkam Muhajir bi mu séddoo ak moom alalam, te wax ko ne moom moo gën a am alal ci Ansaar yi, te woo ko ne dina DIVORCE benn ci jigéenam ñaar yi ngir Abdurahmaan takk ko su jëllee ay weeram. Li mu ko woo woon moo won ne teral gu dëgg la woon, du woon lu mu ko defal ngir bëgg a neexal ko; ndax dafa bëggoon a dindi ci mbokkam bi nekk ci jafe-jafe ak soxla gu jigéen gi. Waaye Abdurahmaan sant ko te ñaanal ko barke ci njabootam ak alalam, te laj fu marse bi nekk ngir liggéey te am lu mu dundee, ñu won ko marse Bani Qaynuqaa'. Xisa bi dafa boole teralug njiit ak ngorug gan gi: Ansaar bi joxe na li mu bëgg, te Muhajir bi deful teralug mbokkam bi muy lu muy wut ci liggéey.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Teral dafa ubbi buntu dimbali, te ngor dafa ko jëfandikoo ngir tabax kàttan gu moom boppam ci lu dul yeesal soxla.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • ʿAbd Ar-Raḥmān ibn ʿAwf raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Muhājirīn. Siw na ci njaay ak ci joxe, te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

  • Saʿd ibn Ar-Rabīʿ raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci Nūqabāʾ Al-Anṣār ci Al-Khazraj. Rasuulullāh ﷺ defoon na ko mag ci ʿAbd Ar-Raḥmān ibn ʿAwf. Ñu rey ko ci bésu Uḥud.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Volume 1, p. 459, Baab Al-Mu'aakhaat

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Abdurahmaan ibn Awf (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Dëgg

Nettali 17 — Xaaj Bu ñaareel bi — Itaar

Ndekk bi ci kër gu xiif

Gorgi Ansaar ak jabarram, Yàlla na leen Yàlla gërëm

Am na góor gu ñëw ci Yonent bi ﷺ di joy ci xiif, Yonent bi ﷺ fekkul ci ay kërëm lu mu ko jox mu lekk. Mu ne: «Ku ko war a teer guddi gi, Yàlla na la Yàlla yërëm?» Am na góor gu Ansaar jug, mu dem ak moom ci njabootam. Fekk nañu fa lekkukaay bu doyul lu dul gone yi, noonu jëkkër ak jabar waxtaan, ñu nelawale gone yi te jox seen lekkukaay gan gi, te jabar ji damm làmp bi ni da koy defara ngir gan gi xalaat ne ñoom ñaar ak moom lañuy lekk. Ñoom ñaar nelaw nañu di xiif te bayyi ko mu regg. Bi suba gi jotee, Yonent bi ﷺ wax na leen ne Yàlla jaaxle na ci seen def, te lii la Yàlla wàcce ci ay jëf yu mel ni: ﴿Te ñoom dañuy joxe seen bopp, doon nañu ay ñakkkat.﴾ Xibaar bu wóor bi du tudd tur, motax duñu joxe nettali bi ci kenn.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Itaar soxlawul lu bari; day feeñ suñu toppatoo daraja ju soxla ji, ba tey suñu xamee li soxla di tekki.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Al-Anṣārī ak jabarram raḍiya Allāhu ʿanhumā

    Saḥābī bu Anṣārī ak jabarram ñoo teeru ganu Rasuulullāh ﷺ te jox ko lekk gi seeni doom di lekk te ñoom ñu fanaan ci xiif. Nettali bu dëggu bi waxul seeni tur, motax ñu gënal a wax ci seen taxawaay rekk te duñu leen boole ak tur bu leer.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة, Volume Two, pp. 412–413, Chapter on Altruism

Jëlee ko ci: صحيحا البخاري ومسلم عن أبي هريرة رضي الله عنه

Daraja mbind mi: Wóor

Xamal: Xibaar bu wóor bi tuddul ki teer ak jabarram; motax dañoo bañ a joxe ko Abuu Talxa walla Ummu Sulaym, ba tey bu fekkee ne am na ay tur yu feeñ ci yenn yoon yi.

Nettali 22 — Xaaj Bu ñetteel bi — Teral

Duñu gën a kawe Yonent bi ﷺ

Abuu Ayyuub ak Ummu Ayyuub Al-Ansaari yi, Yàlla na leen Yàlla gërëm

Bi Yonent bi ﷺ ñëwee Madina, dafa des ci kër Abuu Ayyuub Al-Ansaari. Ci njëlbeen, dafa tànn etaañ bu suuf bi ngir mu yombal ñi koy seeti. Bi Abuu Ayyuub ak Ummu Ayyuub nekkewee ci etaañ bu kaw bi, dañoo amoon jàppale ci seen xol ndax ñoom ñoo nekk ci kaw Yonent bi ﷺ. Kon, dañoo taxaw ci benn koon bu néeg bi, te amoon nañu benn ndab ndox mu daanu, te dañoo gaaw a suuxal ngir bañ a am lu dem ci barabam. Ñoom ñoo ko woo ngir mu dem ci etaañ bu kaw bi, te mu dem bi nit ñi gën a bari di ko seeti. Ay nettali yu bari dañuy wax ci njariñu teral gi, gi taxoon jàmm ak àqam ñoo jiitu jàmm ak àqu boroom kër gi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Teral gan du rekk lu ñuy wone ci mbooloo; dafa doon lu ñuy def ngir mu am jàmm ak àqam, ba ci jamono yu gën a metti.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abou Ayoub Al-Ansari (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Khalid ibn Zayd Al-Ansari, Yonent bi ﷺ dafa wàccoon ci kërëm bi mu ñëwee Madina. Fekkoon na ay xare te wéyoon di xare ba mu faatoo ci xareb Qustantiniyya.

  • Umm Ayoub Al-Ansariya (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Jabarub Abou Ayoub Al-Ansari ak benn ci sahaba yi, dafa bokkoon ci dalal Yonent bi ﷺ ci kërëm bi mu jigee. Amna ci ay nettali yu wax ci dalal gi ñu dalaloon Yonent bi ﷺ ci Madina.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Vol. 3, pp. 29–31, Baab Mahabbat An-Nabii ﷺ

Jëlee ko ci: Nettali Tabaraani, te njëlbeenu desam ci kër Abuu Ayyuub dafa wóor ci As-Sahih

Daraja mbind mi: Askan bu wóor ak ay baatu yu wuute

Xamal: Wóor na ne Yonent bi ﷺ des na ci kër Abuu Ayyuub ci As-Sahih, waaye ay baatu yu bari ci des gi ci koon bu néeg bi ak ndab ndox mi, dañu leen di nettali ci ay téere yu bari ak ay diksiyoŋ ak ay silsila yu soxla a xool bu baax.

Nettali 27 — Xaaj Bu njëkk bi — Coona

Loxo bi mu musal Yonnant bi ﷺ

Talha ibn Ubaydullah (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bésu Uhud, xeex bi dafa gënoon a tar te Yonnant bi ﷺ feñ, Talha ibn Ubaydullah (Yal na Yàlla gërëm ko) taxaw ci wetam, di ko musal ci ay musiba ba mu am ay gañu-gañu. Ci Sahih al-Bukhari lañu wax ne loxoom dafa am lu ko dal walla mu gañu ci bi muy musal Yonnant bi ﷺ. Sahaba yi itam sant nañu ko ci li mu def ci bés bobu. Waye limu gañu-gañoom ak ni mu defee ci xeex bi, xibaar yi dañuy wax ay wax yu wuute; li fi des di dëgg mooy dafa jox boppam ak loxoom ngir musal Yonnant bi ci jamono ju tar.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Coona du wut ay musiba, waaye mooy jox li nu mën ngir musal dund gu nu wóolu ci jamono ju metti.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Talha Ibn Ubayd-Allaah (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak kenn ci fukki nit ñi ñu digal Aljanna. Dafa seede Uhud te aar fa Yonent bi ﷺ, te kenn la woon ci juroom benn ñi nekk ci kureel bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaba, Vol. 1, Boppu Xeexu Uhud ak Musal Yonnant bi ﷺ

Jëlee ko ci: Sahih al-Bukhari ci Qays ibn Abi Hazim ci gañu-gañu Talha ci bésu Uhud

Daraja mbind mi: Dëgg

Xamal: Li mu musal Yonnant bi ﷺ ak gañu-gañu loxoom dëgg la ci Bukhari; waye limu gañu-gañu yi ak yenn ci ay lëkkaloo yu mu yóbb Yonnant bi ﷺ, xibaar yi dañuy wuute ci Sira, kon duñu ko def benn xew-xew bu dëggal.

Nettali 29 — Xaaj Bu ñaareel bi — Tawàdu

Yóbbël ma sama pecc ci bésu Alxiyàma

Umar ibn Al-Khattab (Yal na Yàlla gërëm ko)

Ay nettali yu yàgg yi dañuy wax ne Umar ibn Al-Khattab (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa génnoon guddi ngir seet-seetlu nit ñi. Gis na safara, te fekk jigéen ak gone yu ngir di jooy ci xiif, te def na pot bu am ndox ngir mu seddal leen ba ñu nelaw. Dafa gaaw ci màggasin bu dund bi, te yóbb farin ak diw ci ginnaawam, te bañ na ne jaamam yóbb ko. Bi mu pare, dafa toggal gone yi ba ñu lekk te ree. Dafa gis ne darajaam du tax mu bañ a yóbb dund ak a togg, waaye dafa gis ne xiifu njaboot gi ab yëngu-yëngu la bu laajoon mu taxaw ak a liggéey.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Tawàdu ci liggéey du ab melokaan bu feeñ rekk; mooy nga yóbb sa bopp li lay dindi musiba bi su ndigal gi doonul doy.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 2, Baab Muwaasaat Al-Fuqaraa wa Tafaqqud Ar-Ra'iyya

Jëlee ko ci: Akhbaar Umar ci Ibn Sa'd ak Abu Nu'aym ak Al-Bayhaqi ci Dala'il An-Nubuwwa ak ay isnad ak ay wax yu wuute

Daraja mbind mi: Isnaadam wuute na

Xamal: Nettali bi siiw na ci nettali yu yàgg yi, waaye ay yoonam ak ay baatam yu baax yi dañuy seet-seetlu te du hadith bu rafale ci Sahihayn; dañu ko def ci li gën a siiw ci nettali bu Umar seet-seetlu ak yóbb dund.

Diggante

Lëkkaloo gi ci sahaba yi ci gëstu xam-xam, liggéeyal mbooloo, ak yor cëslaay bu bokk.

Nettali 8 — Xaaj Bu ñaareel bi — Njàngale mi ngi ci yëngu-yëngu gu bokk

Amul dogal bu amul waxtaan

Umar ibn Al-Khattab ak nit ñi ci kureel gi, Yàlla na leen Yàlla gërëm

Bi ñu daanóo Umar ibn Al-Khattab, Yàlla na ko Yàlla gërëm, te xam ne bëñam mën na ko faat, la laaj nit ñi ci nguur gi, waaye deful ko lu ñuy donnu walla mu teg tur bu baax. Tudd na juróom-benn ci saaba yi gën a màgg, te ne Yonnant bi ﷺ faatu na mu gërëm leen, te teg leen ci seen diggante ñu tànn. Te duggal na doomam Abdallah ci waxtaan bi ngir ñu jariñu ci xalaatam, te wax na ne amul benn sañ-sañ ci loolu, ngir bañ a def mbokkug kilifa gi yoonu nguur. Bi mu faatoo, Abdurrahman ibn Awf moo jël liggéeyu waxtaan bi, laajal nit ñi te yàgg a xool ci mbir mi ba tànn gi des ci Uthman, Yàlla na leen Yàlla gërëm ñaar ñépp. Li gën a am solo ci loolu du turu juróom-benn yi rekk, waaye ci ne nit ku am sañ-sañ ci def loolu, bàyyi na yoonu jall gi gën a yaatu ci bëgg-bëggam bopp, te bàyyi liggéeyu dogal gi ci nit ñi ci kureel gi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Njiit gu am jom dafay tabax yoonu jallu liggéey bi ngir bañ a taxaw ci moom boppam.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

  • Ahl Ash-Shūrā As-Sitta raḍiya Allāhu ʿanhum

    Ñoom ñooy ʿUthmān, ʿAlī, Ṭalḥa, Az-Zubayr, Saʿd ibn Abī Waqqāṣ, ak ʿAbd Ar-Raḥmān ibn ʿAwf. ʿUmar defoon leen ñoom ñoo tànn Khalīfa. Ñoo doon ay Saḥāba yu mag ñi Rasuulullāh ﷺ faatoo te kontaan ci ñoom, ci ni ʿUmar waxe ci xibaar bi.

  • Abdullaah Ibn Umar (Yallaah Yëram leen ñaar ñépp)

    Sahaba bu mag ak doomu Umar Ibn Al-Khattaab (Yallaah Yëram ko). Ñu xam ko ci ne dafa topp sunna bu baax te nettali ay hadiis yu bari, te bokk ci kureel bi ñu waxtaanal, waaye amul sañ-sañ ci nguur.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 2, pp. 38–41, Baab At-Tashawur

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Amr ibn Maymun ci xibaaru reyug Umar ak Shura

Daraja mbind mi: Sahih

Nettali 12 — Xaaj Bu ñetteel bi — Jàng xam-xam

Bésam ak bésu moroomam

Umar ibn Al-Khattab ak moroomam bu Ansaar radiyallaahu anhumaa

Umar ibn Al-Khattab radiyallaahu anhu dafa dëkk woon ci cawali Madina, te amoon na moroom bu Ansaar bu Bani Umayyah ibn Zayd, te ñoom ñaar dañoo doon wéy ci Yonent bi ﷺ. Kenn ci ñoom dafa doon wéy bés, mu dem ci mbooloo mi te am li ñëw ci wahyu ak xam-xam ak xibaari Yonent bi ﷺ, te mu dellu di xamal moroomam li mu dégg, te keneen ki di wéy ci bés bi topp, ngir seen liggéey ak seen dund du leen tere a topp ndimbalu Yàlla. Kenn ci ñoom du doon xaar lu matale lu du ñëw, waaye dañoo doon defal seen bopp jamono ak coono, ba xam-xam di amana bu ñoom ñaar di wéy. Ci nettali bi, Umar dafa doon wax ni ñuy jàng ak ni ñuy topp: dem ci mbooloo mi su mu neexee, te mu nettali ko ku nekk, te mu wéy di topp mbooloo mi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Jàng xam-xam du soxla jamono ju matale; mën nga ko def ci bokk bu dëggu bu nit ñi di bokk jamono ak xam-xam.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaabah, Volume 3, pp. 502–503, the alternating of Umar and his Ansari neighbor

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari from Umar ibn Al-Khattab radiyallaahu anhu

Daraja mbind mi: Dëgg la

Nettali 14 — Xaaj Bu njëkk bi — Diggante

Ndoggalu Hijra ak ñaari dàgg

Asma (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bi Yonent bi ﷺ ak Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) paree ngir def Hijra, kër Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) nekkoon na ab xaaj ci ab resewu liggéey bu am solo, du lu dul ab barab bu ñuy farlu. Asma bintu Abu Bakr pareel na leen ndoggalu tukki bi, te bi mu fekkee ne amul lu mu ci boole, dafa xàjjale dàggam bi ñaari xaaj: benn bi mu ci boole dund bi te jël beneen bi mu def ko dàggam, motax ñu tudde ko 'Jëmm ju am ñaari dàgg'. Liggéeyam bi du woon ab yëngu-yëngu bu am solo bu jaare rek; dafa def lu am solo ci jamono ju ñu nekk ci sutura ak pare, te liggéeyu njaboot gi ci pare tukki bi te amul benn coow walla laaj ngir ñu tudde ko.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Liggéey bu mag dafa laaj ay liggéey yu ndaw yu ñu def ak cofeel; te li nit ki def ci kërëm mën na nekk ab xaaj bu am solo ci sàmm-sàmm gi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Asmāʾ bint Abī Bakr raḍiya Allāhu ʿanhā

    Jigeen ju am ñaari takk, bokk ci ñi jiitu ci Lislaam te doon doom Abī Bakr Aṣ-Ṣiddīq raḍiya Allāhu ʿanhu. Am na liggéey bu siw ci waajal Hijra, te nettali na ay xadiis ak ay xibaar ci Sīra.

  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Xaaj bu njëkk, pp. 410–411, Boppu Hijra

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Asma (Yal na Yàlla gërëm ko), ak ay leral yu am ci téerey Sira

Daraja mbind mi: Wóor

Xamal: Askanu pare ndoggal bi ak turu 'Jëmm ju am ñaari dàgg' wóor na ci Bukhari; te ay leral yu am ci yenn ci xew-xewu topp ak seeti yi ñu nettali ci Sira ak ay silsila yu wuute.

Nettali 16 — Xaaj Bu njëkk bi — Diggante

Waxu Muhajiriin yi ci kanamu An-Najaashii

Ja'far ibn Abii Taalib ak Umm Salama (Yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar)

Bi ndawu Quraysh yi toppee Muhajiriin yi ci Abisinia ngir ñu dellu, An-Najaashii dajale na Muhajiriin yi te laaj leen ci diine ji ñu bàyyi seeni askan. Muhajiriin yi tànn nañu Ja'far ibn Abii Taalib ngir mu wax ci seen tur, mu leeral seeni nekk gi ñu nekkoon laata Islaam ak li Yonent bi ﷺ woo leen ci dëgg, am-jàmm, ak jokkoo ak mbokk yi, te tudd ci Sura Maryam. An-Najaashii ak ñi ko wër yépp am nañu ci jàmm, te bañ a joxe leen. Ci bis bi ci topp, ñaari ndaw yi jéem nañu a yékkati mbirum Iisaa (Jàmm ci moom), Ja'far leeral li Yonent bi ﷺ indi ci moom, An-Najaashii gën a dëgër ci aar leen. Umm Salama, muy benn ci Muhajiraat yi, nettali na seen seen bii ci anam gu siira, nekk tànn bu mbooloo bi defoon, ñu tànn waxkat bu baax te dëggal seen taxawaay.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Diggante ci ay jafe-jafe du tax ñépp wax; waaye mooy ñu tànn ku leen mën a waxal ak dëgg ak xam-xam.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Jaʿfar ibn Abī Ṭālib raḍiya Allāhu ʿanhu

    Doom-baay-bu-goor Rasuulullāh ﷺ ak mag ʿAlī, te bokk ci ñi jiitu ci Muhājirīn yi dem Abyssinia. Ñu rey ko muy jiite ci Muʾta, te Rasuulullāh ﷺ woowe ko Dhū Al-Janāḥayn.

  • Umm Salama (Yàlla na gërëm)

    Hind bint Abi Umayya, ci yaayi jullit ñi la bokk ak ci jigéen ñi jiitu ci Hijra gi. Wax na ay hadith yu bari, te ñu xam ko ci xelam ak xam-xamam.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Vol. 1, pp. 423–427, Bopp bi ci Hijra ci Abisinia

Jëlee ko ci: Ibn Ishaaq ci hadiis bu Umm Salama (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Xibaaru siira

Xamal: Xibaaru siira bu siiw la bu ñuy nettali ci anam bu Umm Salama ci Ibn Ishaaq; du ñu ko jël ni hadiis bu saxiis.

Nettali 21 — Xaaj Bu ñetteel bi — Digg

Jàngum Alxuraan: dogal, seet-seetlu ak wóor

Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko), Omar ibn Al-Khattab (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Zayd ibn Thabit (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bi ñu reyee ay jàngkat yu bari ci Yamama, Omar ibn Al-Khattab (Yal na Yàlla gërëm ko) ragal ne Alxuraan dina ñakk ci ñakkug ñi ko yor, motax mu wax Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) mu dajale ko. Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa lajj-lajjlu ci lu njëkk ndax liggéey bii Yonnant bi ﷺ defu ko woon ci melokaan wii, waaye Yàlla ubbi na ko xol bi gannaaw bi mu ko seet-seetloo. Woo na Zayd ibn Thabit, moom mi nekkoon ci ñi bind wahyi bi, mu gis ne liggéey bi dafa rëy, waaye mu nangu ko, te dajale Alxuraan ci ay kàrtan, ay bànqaas ak ci xoli góor ñi ak wóor. Xibaar bi dafa wone ne sàmmug mbind mi du woon lu nekk ci kenn rekk: Omar moo ko wax, Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) nangu ko, te Zayd def ko ak ab doxalin bu wóor te matale.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Wóor gu bokk dafa laaj jëf, gannaaw loolu laaj waxtaan, gannaaw loolu liggéey bu matale bu dul yam ci bëgg rekk.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

  • Zayd ibn Thabit (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Bindkat bi bindoon Wahy bi ci Ansar yi, te fekkoon Xandaq ak li ci topp. Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa ko santoon mu dajale Al-Qur'an, te amoon na itam ci dajale gi Ousmane dajale Al-Mushaf.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 3, pp. 81–82, Bàkk bu sàmm Alxuraan

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Zayd ibn Thabit (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Wóor

Nettali 24 — Xaaj Bu ñetteel bi — Ligéey bi

Ndimbal ma ci sa bopp ak lu bari ci sujjoot

Rabi'a ibn Ka'b al-Aslami (Yal na Yàlla gërëm ko)

Rabi'a ibn Ka'b al-Aslami (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa doon ligéeyal Yonent bi ﷺ te dafa ko daan indil ndoxum setal ak li mu soxla. Bés bu nekk Yonent bi ﷺ ne ko: Ñaanal, Rabi'a dafa tànn lu gën a yàgg ci lu mu soxla, te ne: Maa ngi lay ñaan nga bokk ak man ci Aljana. Yonent bi ﷺ dafa ko laaj ndax am na leneen lu dul loolu, bi mu dëggal li mu ñaan, mu ne: «Kon dimbali ma ci sa bopp ak lu bari ci sujjoot.» Xibaar bi du won ligéey bi muy yoon ngir jàppale walla ngir am lu neex ci lu neex, waaye dafa won jikko ju am solo: ligéey bu dëggu, ak ñaan bu am solo, ak jàngale ci jaamu Yàlla ak ligéey bu dimbali boroomam ci li mu bëgg.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Jàngalekat bu dëggu du doy ak jox xel; dafa boole bëgg-bëgg ak ligéey bi ñu wutal nit ki.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Rabi'a ibn Ka'b Al-Aslami (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Benn sahaba bu bokk ci Ahl As-Suffa, dafa liggéeyoon Yonent bi ﷺ te topp ko. Nettali na Hadith bi mu laajoon mu bokk ak Yonent bi ﷺ ci Al-Jannah.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة, Volume Three, pp. 398–399, Chapter on Serving the Prophet ﷺ

Jëlee ko ci: Sahih Muslim from Rabi'a ibn Ka'b al-Aslami (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Dëggu

Nettali 25 — Xaaj Bu njëkk bi — Wóllóore

Ndax dangeen di rey nit ndax dafa wax ne Yàlla mooy sama Boroom?

Abou Bakr As-Siddiq (Yàlla na gërëm ko)

Bi Yonent bi ﷺ di julli ci wetu Kaaba gi, Uqba ibn Abi Mu'ayt ñëw, teg yéreem ci bëññu Yonent bi ﷺ, mu ñuŋŋ ko bu baax. Abou Bakr As-Siddiq (Yàlla na gërëm ko) gaaw, dëgër ko ci Yonent bi ﷺ, di wax: ﴿Ndax dangeen di rey nit ndax dafa wax ne Yàlla mooy sama Boroom, te dafa ñëw ak firnde yi jóge ci Boroomam?﴾ Abou Bakr As-Siddiq (Yàlla na gërëm ko) xaarul ba jafe-jafe bi jàll walla ba ñu bari ñëw di dimbali; gis na ag noonoo gu am, mu jàpp ci yaramam ak ci kàddoom ngir aar Yonent bi ﷺ, ci ag jikko gu nettali gu wóor gi denc, di seede ci wóllóoreem gu njëkk.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Wóllóore gu yées mooy nga jàpp ngir taxawu noonoo bi su taxawu bi di lu jafe, du nga nekk di ko gëdd rekk su jafe-jafe bi jàll.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 1, Bopp bi jëm ci muñ jafe-jafe yi ak aar Yonent bi ﷺ

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Urwah ibn Az-Zubayr ci laaj bi Abd Allah ibn Amr (Yàlla na gërëm ñoom ñaar) defoon

Daraja mbind mi: wóor

Nettali 26 — Xaaj Bu njëkk bi — Wóllóore

Guddi Hijra ak delloo amana yi

Ali ibn Abi Talib (Yàlla na gërëm ko)

Téerey Sira yi nettali nañu ne bi Quraysh tàbbi ci kër Yonent bi ﷺ ci guddi Hijra gi, Ali ibn Abi Talib (Yàlla na gërëm ko) nelaw ci laloom, mu muur ko ak yéreem, ba Yonent bi ﷺ génn jëm ci yoonu Madina. Ali desoon na Makka ay fan, di delloo Yonent bi ﷺ amana yi mu amoon ci ñoom, te amna ci ñoom ñu ko bañoon te sonaloon ko. Nettali bi boole na coono gu ndaw gu joxoon boppam ci jafe-jafe ak amana gu dul dañu ndax noonoo gu am ci diggante boroomi àq yi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Amana du dañu ci anam gu dul mat ci ni nit ñi di mel ci nun; te wóor gi di feeñ su ñu denc àqu ki ñu bañ, te ñu mën a bàyyi ko.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Ali Ibn Abi Taalib (Yallaah Yëram ko)

    Doom bu jigéen bu Yonent bi ﷺ ak jëkkëru Faatima (Yallaah Yëram ko), ak kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak ñaareelu Xalifa bu rafet bi. Dafa seede ay xare yu bari, ba mu des xareb Tabuk, bi Yonent bi ﷺ teg ko ci Medina.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 1, Bopp bi jëm ci Hijra gi

Jëlee ko ci: Sira Ibn Ishaq ak nettaliy Sira yi ci xibaaru guddi Hijra gi

Daraja mbind mi: xibaaru sira

Xamal: Askanu nelawu Ali (Yàlla na gërëm ko) ak delloom amana yi siiw na ci téerey Sira yi, waaye ay leeral yu bari ci seeni xew-xew ak seeni silsila duñu ci daraja Hadith yu Sahihayn yi; motax ñu koy wax ci anam gu mel ni xibaaru Sira.

Nettali 28 — Xaaj Bu njëkk bi — Coona

Kan moo dem ci Banu Qurayza?

Az-Zubayr ibn al-Awwam (Yal na Yàlla gërëm ko)

Ci bésu al-Ahzab, Yonnant bi ﷺ dafa soxla woon ku ko indil xibaaru Banu Qurayza, mu woo ay sahabaam ne: «Kan moo dem ci Banu Qurayza?» Az-Zubayr ibn al-Awwam (Yal na Yàlla gërëm ko) moo jël liggéey bi. Yonnant bi ﷺ woo waat na ñaari yoon ak ñetti yoon, te ci yoon bu nekk Az-Zubayr moo ne: Man. Ci noonu Yonnant bi ﷺ ne: «Yonnant bu nekk am na ay gaañoom, te gaañoom Az-Zubayr la.» Tontu bu mu defoon lu bari dafa wone ne dafa amoon jikko ju dëggu, du woon coona bu jàll rekk ci woo bu njëkk bi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Wóor gi du feeñ ci nangu liggéey bi benn yoon rekk, waaye ci pare gi mu pare ci yoon yu bari su soxla bi desee.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Az-Zubayr ibn Al-ʿAwwām raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Lislaam, te doon doom-baay-bu-goor Rasuulullāh ﷺ. Bokk na ci ay xare te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaba, Vol. 1, Boppu Jihadu ak Xool-xool

Jëlee ko ci: Sahih al-Bukhari ak Muslim ci Jabir ibn Abdullah (Yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar)

Daraja mbind mi: Dëgg

Nettali 32 — Xaaj Bu ñaareel bi — Téey

Dinaa yónni ak yéen ku wóor, ku wóor ci dëgg

Abuu Ubayda Aamir ibn al-Jarraah, Yàlla na ko Yàlla gërëm

Nit ñi ci Najraan ñoo laajoon Yonent bi ﷺ mu yónni ak ñoom nit ku wóor, ku leen di jàngal te di leen àtte ci li ñu wuute. Mu digale leen ne dina leen yónneel nit ku wóor, ku wóor ci dëgg, kon Sahaba yi dañoo bëggoon seede gi, du ngir bëgg am nguur waaye ngir yaakaar ne kenn ci ñoom moo koy am. Yonent bi ﷺ moo tànnoon Abuu Ubayda ibn al-Jarraah, Yàlla na ko Yàlla gërëm, te wax: «Kii moo di ku wóor ci umma gi.» Abuu Ubayda jël liggéey bi te dem ngir def ko, te du tax mu def màggal gi màggal walla njariñu boppam.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Téey gi dafa tax mu wóor ku am wóor gi ci boppam; mu gis màggal gi liggéey bu soxla liggéey, du daraja bu koy génne ci liggéey bi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abuu Ubayda Aamir Ibn Al-Jarraah (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak fukki nit ñi ñu digal Aljanna, te Yonent bi ﷺ tudde ko amin bu umma bi. Dafa jiite ay xare ci Shaam te faatu ci taawun bu Amwaas.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaba, Vol. 2, Baab Ba'th ad-Du'aat wal-Umanaa'

Jëlee ko ci: Sahih al-Bukhari ak Muslim ci Anas ibn Maalik ak Hudhayfa, Yàlla na leen Yàlla gërëm

Daraja mbind mi: Wóor

Nettali 35 — Xaaj Bu ñetteel bi — Hikma

Seetu Yàlla yi ci Muuta

Khaalid ibn Al-Waliid (Yàlla na ko yërëm)

Yonent bi ﷺ waxoon na saabaam yi nekk Madina li xewoon ci Muuta: Zayd ibn Haarisah jël raaya bi, mu seede, teg ci Ja‘far ibn Abii Taalib, mu seede, teg ci ‘Abdullaah ibn Rawaahah, mu seede, te bët yi Yonent bi ﷺ di rot. Teg ci Khaalid ibn Al-Waliid (Yàlla na ko yërëm) jël raaya bi te amul woon ndigal lu ko jiitu, Yonent bi ﷺ wax ci moom ne seet la ci seetu Yàlla yi, te Yàlla defoon ndam walla mucc ci loxoom. Waaye li ñuy wax ci topp ci ci soppi barab yi ci mbooloo mi ak plan bi ñuy génne, teerey siira yi dañu koy wax, waaye du dëggal ci waxi xadiis bu wóor.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Ci jamono ju toppatoo gi di tas, mbooloo mi dafa soxla ku jël dogal te musal nit ñi ak li mu am ci xam-xam ak jàmmaarloo.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Khaalid Ibn Al-Waliid (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci sahaba yi jiite xare yi, dafa Lislaam laata xareb Makka, te Yonent bi ﷺ tudde ko sabar ci sabar yi Yallaah gannaaw Mu'ta. Dafa bokk ci xareb Rida ak xareb Iraq ak Shaam.

  • Zayd Ibn Haaritha (Yallaah Yëram ko)

    Ku Yonent bi ﷺ bëggoon te mooy jaamam, ak kenn ci ñi jiitu ci Lislaam. Yonent bi ﷺ teg ko ci xareb Mu'ta, te dafa yor raaya bi ba mu faatu.

  • Jaʿfar ibn Abī Ṭālib raḍiya Allāhu ʿanhu

    Doom-baay-bu-goor Rasuulullāh ﷺ ak mag ʿAlī, te bokk ci ñi jiitu ci Muhājirīn yi dem Abyssinia. Ñu rey ko muy jiite ci Muʾta, te Rasuulullāh ﷺ woowe ko Dhū Al-Janāḥayn.

  • Abdullah ibn Rawaha (Yalla na Yàlla gërëm ko)

    Benn saaba bu Ansar la woon, bokk ci boroom-jangati yii ci jamonoy Yonent bi ﷺ ak ñi toppoon ci Aqeeba. Moo yoroon raaya ju jullit ñi ci Mu'ta gannaaw bi Zayd ak Ja'far ñoo faatoo, te moom itam faatoo fa (Yalla na Yàlla gërëm ko).

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaabah, Volume 3, Chapter Ghazwat Mu’tah wal-Imaarah

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Anas ibn Malik (Yàlla na ko yërëm) ci xibaaru Mu’tah

Daraja mbind mi: Wóor

Xamal: Ci Bukhari lañu dëggale ne Khaalid moo jël raaya bi gannaaw bi njiit yi seede, te tudd ko seet ci seetu Yàlla yi; waaye ay manewar yu baax ak limu soppi ci saf yi, ci ay nettali siira yu wuute lañu bokk.

Maye

Ay nettali yu jàngale maye, ci lu gën a neex ci li nit ki am, te mu yegg ci nit ñi ak hikma ak yéene.

Nettali 6 — Xaaj Bu ñaareel bi — Joxe

Alalamam gi mu gën a bëgg

Abou Talha Al-Ansari (Yal na Yàlla gërëm ko)

Abou Talha (Yal na Yàlla gërëm ko) amoon na tool bu nekk Madina, ñu koy wax Birha, te mooyoon alalamam gi mu gën a bëgg, mu jege jumaa ji, mu daan naan ci ndoxam mu neex mi te Yonent bi ﷺ daan fa dugg. Bi aayay Yàlla bi wàccee: ﴿Dungeen am yiw lu dul ngeen joxe ci li ngeen bëgg.﴾ Abou Talha wutul alal ju bari ju mu amul yëg-yëg ci, waaye dem na ci Yonent bi ﷺ te ne ko alalam gi mu gën a bëgg mooy Birha, te daf koy def sadaqa ngir yaakaar barkeem ak njariñam ci Yàlla. Yonent bi ﷺ contan na ci joxe googu, te wax ko mu def ko ci ay mbokkam. Abou Talha nangu, kon alal bi soppiku na, jug ci nekk lu mu bëgg ci anam gu matale, dem ci njariñu mbokk yi ak liggéeyal mbooloo mi. Nettali bi dafa wax ne sadaqa du rekk génne li la des, waaye mooy nit ki tànn li am njariñ ci moom, te jox ko ak hikma ku ko gën a yelloo.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Njariñu joxe duñu ko natt ci tolluwayam rekk, waaye ci daraja li ñuy bàyyi ak hikma gu mu aggee ci nit ñi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abū Ṭalḥa Al-Anṣārī raḍiya Allāhu ʿanhu

    Zayd ibn Sahl Al-Anṣārī, ci Bani Najjār, bokk ci ñi bokk ci xare Badr ak Uḥud. Siw na ci joxe ak ci jihaad, te Anas ibn Mālik nettali na ci moom.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٤٠٧–٤٠٨، باب الإنفاق

Jëlee ko ci: صحيحا البخاري ومسلم عن أنس رضي الله عنه

Daraja mbind mi: Sahih

Nettali 15 — Xaaj Bu njëkk bi — Maye

Njaay bi moo am njariñ, yaa Abaa Yahyaa

Suhayb Ar-Ruumii (Yal na Yàlla gërëm ko)

Suhayb Ar-Ruumii (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa bëggoon a dem Madina, waaye Quraysh taxaw ko, ne ko dafa ñëw Makka muy miskiin, te léegi am na alal ju bare ci biir Makka, te du ñu ko bàyyi mu dem ak boppam ak alalam. Mu proposé leen ne dina leen wax fu alalam nekk, ñu bàyyi ko mu dem, ñu nangu, mu wax leen fu alalam nekk, mu dem ci yonam, dem ci Yonent bi ﷺ. Téerey siira yi dañuy nettali ne Yonent bi ﷺ dalal na ko ak waxam ne: «Njaay bi moo am njariñ, yaa Abaa Yahyaa», te ay aayay Alxuraan wàcc ci njariñu joxe sa bopp ak sa alal ngir Yàlla. Li gën a am solo ci nettali bi du màggal miskiin, waaye mooy wone ne Suhayb dafa teg àttey dem ak ngëm ci kanam alal ju mën a wuutu.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Maye du lu ñuy joxe ci li ñu am lu bari rekk; mën na nekk itam tànn bu leer ci lu ñu du ñu bàyyi alal mu tere ñu ko.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Ṣuhayb Ar-Rūmī raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci ñi jiitu ci Lislaam ak ci Muhājirīn yi dem Madīna. Siw na ci dëggu ak ci joxe, te ʿUmar defoon na ko mu jiite julli gi nit ñi gannaaw bi mu amee ay gañu-gañu.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Vol. 1, p. 436, Bopp bi ci Hijra

Jëlee ko ci: Al-Bayhaqii ak téerey siira yi ci xibaaru hijra Suhayb

Daraja mbind mi: Xibaaru siira

Xamal: Ay nettali yu wuute am nañu ci waxi nettali bi ak sabab bu wàcc; waaye li Suhayb bàyyi alalam ngir hijra siiw na ci téerey siira yi ak yu gëmloo yi.

Nettali 18 — Xaaj Bu ñaareel bi — Joxe

Tàndarma ci Àjjana ak tool ci àddina

Abuu Dahdaah ak Ummu Dahdaah, Yàlla na leen Yàlla gërëm

Ay nettali yu gëmloo yi wax nañu ne am na góor gu amoon tàndarma gu sonaloon ab wetam, Yonent bi ﷺ jox ko tàndarma ci Àjjana ci lu mu ko maye, mu bañ. Bi xibaar bi yeggee Abuu Dahdaah, mu jënd tàndarma gi ci boroomam ak toolam, te jox ko ki soxla, te dellu ci kërëm di woo jabarram mu génn ci tool bi ndax da ko jox Yàlla. Yenn nettali yi won nañu tontu Ummu Dahdaah bu bég ak bu nangu. Li xibaar bi bëgg a wax mooy feeñal gaaw gi Abuu Dahdaah tontu, te kër gi ñi nekk ci biir waxtaan ci li joxe di tekki mën nañu soppi alal ju ñu bëgg ci njariñ ak yërmande.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Su njaboot gi d'accord ci li ñu bëgg, joxe du nekk yàq gu kenn, waaye day nekk dogal bu tabax li ñu bokk.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abou Dahdah Al-Ansari (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Benn sahaba bu Ansar bii siwoon ci joxe ak dépense ci yoonu Yàlla. Waxu toolam dafa fekk ci ay nettali yu am solo ci ay wax ak ay detal yu wuute.

  • Umm Al-Dahdah (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Benn sahaba bu Ansar bi, amna ci ay nettali yu wax ci toolu Abou Dahdah ak nangu gi mu nangu woon ci joxe. Turam gisuñu ko ci yépp ay yoonu nettali.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة, Volume Two, pp. 413–414, Chapter on Spending

Jëlee ko ci: مسند أحمد والمستدرك للحاكم في قصة أبي الدحداح

Daraja mbind mi: Askan bu wóor ak ay baatal yu wuute

Xamal: Nettali bi feeñ na ak ay wax ak ay baatal yu wuute, te am na wuute ci turu jabar ji ak ay waxam; motax ñu bind ko fi ci li gën a siiw.

Nettali 19 — Xaaj Bu ñaareel bi — Maye

Nopale xare bi jafe-jafe

Usmaan ibn Affaan (Yal na Yàlla gërëm ko)

Ci xare Tabuk, bi nit ñi nekkee ci jafe-jafe ci xaalis ak njël, Yonent bi ﷺ woo na ngir ñu noppale xare bi. Usmaan ibn Affaan (Yal na Yàlla gërëm ko) joxe na lu bare ngir noppale xare bi jafe-jafe, te ay nettali yu wuute ci yëkk ak dinar ñëw nañu, waaye dañoo dëppoo ci màggu mayeem ak cantu Yonent bi ﷺ ci moom. Maye gi fi nekkon du woon xaalis bu wuute ak dëgg-dëggu nit ñi; waaye dafa doonoon dëggal njaxarewu xare bu pare ngir tukki bu guddu ci jamono ju jafe. Looloo taxoon nettali bi desoon misaal ci ne boroom alal mën na soppi dooleem ci yëngu-yëngu gu ñépp ci jamono ju jafe.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Alal gi dafa am njariñam ci wàllu jikko su fekkee ne, ci jamono ju jafe, dafa soppiku doole gu mën a jëfe gu yombalal mbooloo mi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • ʿUthmān ibn ʿAffān raḍiya Allāhu ʿanhu

    Ñetteelu Khalīfa bu rafet, te bokk ci ñi jiitu ci Lislaam, te ñu woowe ko Dhū An-Nūrayn ndax mu takk ñaari doom Rasuulullāh ﷺ. Waajal na xare Al-ʿUsra te dajale nit ñi ci Al-Muṣḥaf bu benn ci jamonoomu Khalīfaam.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٤١٨، باب الإنفاق

Jëlee ko ci: الترمذي وأحمد والحاكم في مناقب عثمان وتجهيز جيش العسرة

Daraja mbind mi: Baax na

Xamal: Ay nettali yu wuute ci li Usmaan noppale ak ci kàdduy cant; li dëgg-dëgg mooy mayeem bu màgg bi ci noppale xare bi jafe-jafe.

Nettali 20 — Xaaj Bu ñaareel bi — Maye

Diggante genn-wàllu alal ak lépp

Abuu Bakar As-Siddiiq (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Umar ibn Al-Khattaab (Yal na Yàlla gërëm ko)

Umar (Yal na Yàlla gërëm ko) nettali na ne bis dafa digale sadax, te loolu dafa dëppoo ak alal ju mu amoon, mu ne ci boppam dafa wara jëkk Abuu Bakar As-Siddiiq (Yal na Yàlla gërëm ko) su fekkee ne dafa ko jëkk bis. Mu ñëw ak genn-wàllu alalam, Yonent bi ﷺ la ko laaj: Lan nga desal sa njaboot? Mu ne: Ni mu mel. Bi Abuu Bakar As-Siddiiq (Yal na Yàlla gërëm ko) ñëwee ak lépp lu mu amoon, bi ñu ko laaje lan la desal njabootam, mu ne: Desal naa leen Yàlla ak Yonentam. Umar ne ci jamono jooja la xamoon ne du jëkk Abuu Bakar As-Siddiiq (Yal na Yàlla gërëm ko) ci dara. Nettali bi dafa wone bëgg a jëkk ci lu baax te amul lu ko moy, waaye du ko def ab àtte bu àtte lépp; ndax nit ku nekk am na li mu war a joxe ak ay jëfam yu mu warul a yàq.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Bëgg a jëkk bu ñu sant dafa tax a jëfe lu baax, waaye dafa des di soxla xam-xam ci jëf yi te du wone lu ñu wékkale rek.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٣٩٨، باب الإنفاق

Jëlee ko ci: سنن أبي داود وجامع الترمذي عن عمر رضي الله عنه

Daraja mbind mi: Baax na

Xamal: At-Tirmidhi dafa baaxale xibaar bi, te am na ñenn ci boroom xam-xam ñu wax ci yenn ci ay yoonam; ñu koy nettali ci jikko yu rafet yu As-Siddiiq te du ñu ko def ab àtte bu àtte lépp ci génne alal gi.

Nettali 31 — Xaaj Bu ñaareel bi — Jub

Karawaan bu mujj jëf

Abdurahmaan ibn Awf, Yàlla na ko Yàlla gërëm

Abdurahmaan ibn Awf, Yàlla na ko Yàlla gërëm, moo nekkoon ku gën a am njariñ ci jaaykat yi ci Madiina. Xibaar yi nee nañu ne, amoon na karawaan bu mag bu ñëw, bu fees dell ak lekk ak yëfi jaay, mu joxe ko ci yoonu Yàlla bi mu gisoon soxla yi nit ñi am. Teerey taariix yi nettali nañu yeneen nataal yu bari ci joxeem ak dimbali gi mu dimbali woon Muhajiriin yi ak nit ñi ci Badr ak yaayi gëmkat yi. Nettali yi dañuy wuute ci limu yëkkam yi ak dinaar yi, kon duñu mëna wax lim bu wóor; waaye dajale gi ci xibaar yi moo wone ne, du tax mu taxawal njariñu jaay gi, waaye dafa jël ci lu bari ci loolu mu def ko njariñ lu gën a yaatu ci yeneen nit ñi.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Jub bu sax du xaar lu gën a bari lu amul njariñ; waaye dafa def njariñ gi ci boppam lu ñu bëgg ngir liggéeyal nit ñi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • ʿAbd Ar-Raḥmān ibn ʿAwf raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Muhājirīn. Siw na ci njaay ak ci joxe, te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaba, Vol. 2, Baab al-Infaq fi Sabilillah wa Sadaqaat Abdurahmaan ibn Awf

Jëlee ko ci: Musnad Ahmad ak at-Tabaqaat al-Kubra li Ibn Sa'd ak teerey taariix yi ci xibaari joxe gi Abdurahmaan ibn Awf, Yàlla na ko Yàlla gërëm, joxe woon

Daraja mbind mi: Askan bu wóor ak ay baatal yu wuute

Xamal: Joxe gu bari gi Abdurahmaan, Yàlla na ko Yàlla gërëm, joxe woon, dafa siiw ci teerey taariix yi, waaye limu karawaan bi ak limu joxe yi ak ay baatal yu bari ci xibaar yi dañuy wuute; looloo tax nettali bi du taxawal ci lim bu wóor.

Yeneen mbootaay

Ay mbootaay yu dajale mbootaay yu dëggu, njiit, muñ, jaamu Yàlla, ak jikko ci dundug sahaba yi, Yàlla na leen Yàlla gërëm.

Nettali 1 — Xaaj Bu njëkk bi — Waxtaan

Toogal te déglu balaa ngay wax

Mus'ab ibn Umayr, Usayd ibn Hudayr, Sa'd ibn Mu'adh

Mus'ab ibn Umayr, Yàlla na ko Yàlla gërëm, dafa dem Madina ak As'ad ibn Zurarah ngir woo nit ñi ci Lislaam te jàngal Alxuraan ñi gëm. Loolu yegg ci Usayd ibn Hudayr, muyoon ci njiit yi ci jamono jooju, mu ñëw ci coono ak bàttam ngir tëggal seen waxtaan. Mus'ab génnul ko te tàmbul di ko yóbb, waaye dafa ko wax ci jàmm: Toogal te déglu, su la neexee nga nangu ko, su la bañee ñu bàyyi la. Usayd teg bàttam te toog, Mus'ab jàngal ko Alxuraan te leeral ko Lislaam. Ginnaw bi, Usayd dafa soppiku, te laajj yoonu dugg ci diine, ginnaw bi mu dem ci askanam te won Sa'd ibn Mu'adh waxtaan bi; Sa'd ñëw itam, te waxtaan bi jeex ci seen gëm te ubbi buntu bu yaatu ngir woo ci Bani Abd al-Ashhal.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Wóoral nit ñi du tàmbalee ci tëggal ñi la bañ, waaye ci jox leen jàmm gu doy ngir ñu déglu te déggal.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Mus'ab ibn Umayr (Yàlla na gërëm)

    Ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk, Yonnant bi ﷺ yónni na ko Madina laata Hijra gi ngir mu jàngale te woo. Lislaam gi ay njiitu Ansaar jël ci loxoom am na lu mu jariñ lool ci waajal Madina.

  • As'ad ibn Zurara (Yàlla na gërëm)

    Ci Ansaar yi jiitu ci Lislaam la bokk ak ci njiit yi nekkon ci Bey'atul 'Aqaba. Mus'ab ibn Umayr desoon na ci kërëm ci Madina laata Hijra gi, te faatu na ci at mi jiitu Hijra gi laata Badr.

  • Usayd ibn Hudayr (Yàlla na gërëm)

    Ci njiitu Aws yi la bokk ak ci Bani 'Abd al-Ashhal, Lislaam gi ci loxoy Mus'ab ibn Umayr la ko jële. Takk-der na ak Yonnant bi ﷺ ci xare yi, te ñu xam ko ci njariñ ak jàng Alxuraan bu baax.

  • Sa'd ibn Mu'adh (Yàlla na gërëm)

    Njiitu Aws yi ak njiitu Bani 'Abd al-Ashhal, Lislaam gi ci loxoom la ko jële te askanam topp ko ci jamono ju jëkk. Takk-der na ci Badr, Uhud ak Khandaq, te faatu na ci gaañu-gaañu yi mu amoon gannaaw Khandaq.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahabah, Volume One, pp. 219–220, Baab ad-Da'wah

Jëlee ko ci: Siirah Ibn Is'haaq ci yoonu Abdullaah ibn Abi Bakr ak yeneen

Daraja mbind mi: Xibaar Siirah

Xamal: Xibaar Siirah bu siiw la; dañu koy won ni nettali siirah du hadiis bu wóor bu yéeg.

Nettali 2 — Xaaj Bu njëkk bi — Wóor

Tukki ginnaw at bu ñu tàggoo

Umm Salamah, Yàlla na ko Yàlla gërëm

Bi Abu Salamah, Yàlla na ko Yàlla gërëm, dogoo dem Madina, Umm Salamah génn ak moom, waaye askanam tëggal ko te delloo ko Makka. Ginnaw bi, askanu Abu Salamah ñëw te jël doomam ci moom, noonu mu dajaloo ak tàggoo ak jëkkëram, doomam, ak réewam. Daawul génn suba bu nekk ci Al-Abtah, di toog te di jooy ba guddi, amul lu mu mën lu dul yékkati ay coonoom ci Yàlla. Ginnaw at, góor gu bokk ci askanam dafa ko yëram, te wóoral askanam ñu bàyyi ko, ginnaw bi askanu Abu Salamah yëram ko te delloo ko doomam. Ginnaw loolu, mu génn moom rekk ak doomam, Othman ibn Talhah dajaloo ak moom, te yóbb ko ci jàmm ba mu dajaloo ak jëkkëram ci Madina. Noonu wóoram du woon kàddu gu jaar rekk, waaye muñ gu yàgg gu topp ci liggéey ba hijra bi matale.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Ci ñàkk ak tëggal gu doon, nit ki dafa wóoral yoonam ci muñ ak liggéey ak nangu ndimbal lu wóor.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Umm Salama (Yàlla na gërëm)

    Hind bint Abi Umayya, ci yaayi jullit ñi la bokk ak ci jigéen ñi jiitu ci Hijra gi. Wax na ay hadith yu bari, te ñu xam ko ci xelam ak xam-xamam.

  • Abu Salama ibn 'Abd al-Asad (Yàlla na gërëm)

    Ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk te doomam la woon ak Umm Salama laata Yonnant bi ﷺ. Migre na Habasha gannaaw loolu Madina, te faatu na ci gaañu-gaañu yi mu amoon ci Uhud.

  • Uthman ibn Talha (Yàlla na gërëm)

    Ci Bani 'Abd al-Dar la woon, te Lislaam gi ci loxoom la ko jële laata Fath Makka te migre Madina. Yonnant bi ﷺ bàyyi na ko sàkk Kaaba gi ci bésu Fath bi ci Bani Shayba.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahabah, Volume One, pp. 434–435, Baab al-Hijrah

Jëlee ko ci: Ibn Is'haaq ci Umm Salamah, Yàlla na ko Yàlla gërëm

Daraja mbind mi: Xibaar Siirah

Nettali 3 — Xaaj Bu njëkk bi — Saam-saam xel

Benn, Benn

Bilal ibn Rabah (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bilal (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa doon ku ñakk doole ci Makka, Umayya ibn Khalaf di ko sonal ci tangoor bu metti, di ko sànni ci suuf su tang te di ko teg doj bu mag ci dënn bi, di ko wax mu bàyyi Lislaam. Amul woon doole bu mu mënoon a jëfandikoo ngir bañ a sonn, waaye amoon na baat bu ñu mënul woon a jël ci moom: «Benn, Benn». Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa jaar fa, gis nit ku ñuy sonal ngir ngëm gi, mu waxtaan ak Umayya ngir jënd ko. Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) taxawul ci bañ rekk, waaye dafa jox xaalis te dindi Bilal, te mu gore ko ngir Yàlla. Bilal dafa doon mujaahid Rasuululaah ﷺ gannaaw loolu, te baat bi mu waxoon ci suuf doj bi des na seede ne ñakk doole gu yaram du tax xel bi daanu.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Saam-saam ngëm dafa ñu ko wara def ci taxaw ci kanam coona ak ci dimbali ñi am doole ñi ñu sonal.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Bilal ibn Rabah (Yàlla na gërëm)

    Ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk, toroxlu nañu ko Makka gannaaw loolu Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm) may ko saaya. Yonnant bi ﷺ tànn na ko mu nekk mu'azzin, te takk-der na ak moom ci xare yi.

  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Volume One, pp. 347–348, Chapter on Enduring Hardships

Jëlee ko ci: Rawaayaat Ibn Is-haaq ak Abu Nu'aym ci Al-Hilya

Daraja mbind mi: Xibaar ci dund

Xamal: Ay mbir yu bari ci nettali bi dañuy wuute; waaye coona gu Bilal, ak taxawaayam, ak gore gu Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) def ko, yu siiw lañu te dëgg lañu.

Nettali 4 — Xaaj Bu njëkk bi — Jëf gu askan wi

Gorgi warul a génn

Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Ibn Ad-Daghinna

Bi Quraysh tàngalee sonal, Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) dafa génn bëgg dëkk bu Abyssinia, mu yegg ci Birak Al-Ghimad, Ibn Ad-Daghinna gis ko te laaj ko fu mu jëm. Bi mu xamee ne dañu ko génne ci dëkkam, mu wax ko ne nit ku mel ni moom warul a génn te waru ñu ko génne; moom dafa am lu ñakk, te dafa boole mbooloo, te dafa yor ñi ñakk doole, te dafa teral gan, te dafa dimbali ci musiba yu dëgg. Mu dellu ak moom Makka ci aji-taxawaayam, te seedeel ko ci melo yooyu ci kanam Quraysh, ñu nangu ne Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) mën na dund ci aji-taxawaayam. Waaye dañu ko tegoon ay sart ne du yékkati baat bi ci jàng ak julli ngir ragal ne nit ñi dañuy tàbbi, gannaaw loolu ñu tàngal ko ci aji-taxawaayam, Abu Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) tànn a dellu aji-taxawaay gu Ibn Ad-Daghinna te wéy ci jaamu Boroomam ci aji-taxawaay gu Yàlla rekk. Nettali bi dafa wone ni dund gu askan wi mën na doon seedeel nit, ak ni àtte bi di gën a am solo ci jàmm ju am sart.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Jàmm ju gën a am doole ci nit mën na doon njariñ li mu bàyyi ci dund gu ay dëkkandoom laata muy soxla seen jàmm.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Volume One, pp. 339–340, Chapter on Enduring Hardships

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci A'isha (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Dëgg la

Nettali 5 — Xaaj Bu ñaareel bi — Njiit ci jamonoy jafe-jafe

Naka la naqar gi delloo nit ñi ci dëgg

Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) ak Omar ibn Al-Khattab (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bi Yonent bi ﷺ faatoo, xibaar bi dafa dal Sahaba yi ci lu metti, ba Omar (Yal na Yàlla gërëm ko) gëmuloon ne Yonent bi dee na, te taxaw di wax ak nit ñi ak cofeelug ñakk. Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) dugg ci Yonent bi ﷺ, mu foon ko ci digg bëtëm te ne: «Yal na la Yàlla defal jamm ci sa dund ak ci sa dee.» Bi mu gennee ci nit ñi, woneewul ne seen naqar amul njariñ, waaye delloo na leen ci cosaanu ngëm. Mu jàng aayay Alxuraan bi ne: ﴿Muhammad du lu dul Yonnant, te Yonnant yi jiitu nañu ko.﴾ Mu ne: «Ku daan jaamu Muhammad, Muhammad dee na. Ku daan jaamu Yàlla, Yàlla dund na te du dee.» Tiis bi dafa waññiku ci kanamu leerug aay bi, te Omar ne tànkam mënu ko woon yóbb bi mu ko déggee. Waxi Abou Bakr As-Siddiq (Yal na Yàlla gërëm ko) du woon bañ cofeel, waaye mooy aar Tawhiid ak kàttanu mbooloo mi ngir ñu mëna def seeni waajibe ci gannaaw ñakk gi gën a mag.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Njiit ci jamonoy ñakk du bañ naqar; waaye dafay tënk naqar bi ngir mu bañ a taxawal dëgg ak waajibe.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة، الجزء الثاني، ص ٤٤–٤٥، باب اجتماع الكلمة

Jëlee ko ci: صحيح البخاري، وله شواهد صحيحة عن عائشة وابن عباس

Daraja mbind mi: Sahih

Nettali 7 — Xaaj Bu ñaareel bi — Liggeey ak Ngor

Naw yi ci boppam

Asmaa bint Abii Bakar (Yalana Yàlla gërëm ko)

Asmaa bint Abii Bakar (Yalana Yàlla gërëm ko) moo nettali lu ci nekk ci njëlbeeni kërëm ak Az-Zubayr (Yalana Yàlla gërëm ko); ci jamono jooju amuloon alal mbaa jaam lu dul fasam. Dawoon jox fas wi lekk ak naan, di defar sàkketam, di defar mburu, di dëgg naw yi ngir seen gëléem bu naan, tey yóbb naw yi ci suuf su Az-Zubayr su sori ci boppam. Bés bu mu dellu, Yonnant bi ﷺ ak ñenn ci saabaam fekk ko, mu wax ko mu génn ci ginaawam, waaye mu rusoon a dox ak góor ñi te xalaatoon gëramu Az-Zubayr, kon mu dem di yóbb li mu yóbb. Asmaa nettaliwul xisa bi ngir def ci ab nataal bu baax bu amul coono, waaye dafa wax liggeey bi ni mu meloon: ab coono bu ñuy def bés bu nekk ci kër gu amul lu bare, ak rus ak ngor ak mën a yóbb ay jëf. Looloo tax nettali bi di ñu jox ab wàll ci taarixu njaboot gi bu feeñul ci xibaari xare yi ak dogal yi rekk.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Taarix du ñi ci kàngam yi rekk a koy def; liggeey yu ñuy def bés bu nekk yu sedd yi di tax kër yi taxaw ñoo koy def.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Asmāʾ bint Abī Bakr raḍiya Allāhu ʿanhā

    Jigeen ju am ñaari takk, bokk ci ñi jiitu ci Lislaam te doon doom Abī Bakr Aṣ-Ṣiddīq raḍiya Allāhu ʿanhu. Am na liggéey bu siw ci waajal Hijra, te nettali na ay xadiis ak ay xibaar ci Sīra.

  • Az-Zubayr ibn Al-ʿAwwām raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Lislaam, te doon doom-baay-bu-goor Rasuulullāh ﷺ. Bokk na ci ay xare te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaaba, Wàllu ñaareel, pp. 517–518, Bàbbu Al-Akhlaaq wal-Mu'aashara

Jëlee ko ci: Sahiiha Al-Bukhaari ak Muslim ci Asmaa (Yalana Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Sahih

Nettali 9 — Xaaj Bu ñetteel bi — Humbël ci jàppale

Du lépp lu yàgg a doon am njaxare

Omar ibn Al-Khattab ra. ak Abu Bakr As-Siddiq ra.

Ci Hudaybiya, Omar ibn Al-Khattab ra. gis na ne ay sàrtu jàmm yi dafa diis ci jullit ñi. Bëgg gi mu bëggoon diine gi moo ko dàq, mu laaj Yonent bi ﷺ ci lu leer: «Ndax du nu ci dëgg? Ndax du ñoom ñi ci dëng? Lu tax ñu nangu lii ci sunu diine?» Laaj gi mu defoon du woon ngir bañ wahyu bi, waaye dafa bëggoon a xam nu waxtaan ak ndam gi ak nangu gi. Bi mu demewee ci Abu Bakr As-Siddiq ra., mu laaj ko laaj yooyu, Abu Bakr As-Siddiq ra. ne ko: «Téyil ci moom, ndax moom a ngi ci dëgg.» Omar dellu na ginaaw, di seetlu boppam, ba mu daan wax ne def na ay jëf ngir ragal njariñu kàddu gi. Bi loolu amee, Yàlla wone na ne jàmm ji dafa doon ubbi, te jullit ñi dugg nañu Makka ci jàmm. Xisa bi dafa wone ne jullit am na sañ-sañu laaj, te itam dafa ko jàngal njàngaleel jàppale bi mu war a am su hikma gi leerale.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Am njaxare du ne du nu laaj; waaye dañuy laaj ak njàngaleel, te ñu seetlu sunu àtte su nu gisewee lu gën a yaatu.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 3, pp. 19–20, Baab Al-Iman bil-Ghayb

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci xisa bu Sulh Al-Hudaybiya

Daraja mbind mi: Dëgg la

Nettali 10 — Xaaj Bu ñetteel bi — Safaanu bu am njariñ

Lu nekk ginaaw jamono ju metti ji

Khabbab ibn Al-Aratt ra.

Khabbab ibn Al-Aratt ra. bokk na ci ñi njëkk a sonn ci Makka. Bi coono gi gënee metti, mu ñëw ci Yonent bi ﷺ mu ngi tëdd ci lal bi ci keru Kaaba gi, di ñaan ak ndam, te di laaj: «Ndax du nga nu dimbali? Ndax du nga ñaan Yàlla ngir nun?» Yonent bi ﷺ tàccu ko ci mettiitam, waaye dafa ko fàttali ne jullit ñi ko jiitu woon dañu leen daan seet ak seet yu weñ ba seen yëx yi, te dañu leen daan séddi ñaari xaaj, te loolu taxul ñu bàyyi seen diine. Ginaaw loolu, mu wax ko ne Yàlla dina matal lii ba ku dox ci fas dina dem Sanaan ba Hadramawt te du ragal lu dul Yàlla ak buki bi ci ay xar. Mu ne itam dañuy gaaw. Tontu bi am na digg ak yaakaar, du bañ coono gi walla jël njublaŋ gi; ndax xaar gi fi dafa doon safaanu ci yoon bi ak am yaakaar ak jëf, du nangu li am.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Yaakaar du bañ mettiit bu gaaw, waaye dafa tax ba ragal du àtte jamono ju ñëw.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Khabbab ibn Al-Aratt (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Benn ci ñi jiitu ci Lislaam ak ci ñi ñu sonaloon ci Makka. Fekkoon na Badr ak li ci topp te nettali na ay Hadith.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 3, pp. 11–12, Baab Azamat Al-Iman

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari ci Khabbab ra.

Daraja mbind mi: Dëgg la

Nettali 11 — Xaaj Bu ñetteel bi — Julli

Joxal ku nekk sa àqam

Salmaan Al-Faarisi ak Abuu Ad-Dardaa radiyallaahu anhumaa

Yonent bi ﷺ moo taxoon Salmaan Al-Faarisi ak Abuu Ad-Dardaa radiyallaahu anhumaa ñu bokk ci mbokk. Bés bu Salmaan seetsi Abuu Ad-Dardaa, mu gis Umm Ad-Dardaa mu sol yére yu gëj a yóbb, mu laaj ko naka la mu mel, mu ne ko Abuu Ad-Dardaa amul benn soxla ci adduna. Abuu Ad-Dardaa defal na lekkam gan gi te ne dafa woor, Salmaan bañ a lekk ba mu lekk ak moom, mu dog. Bi guddi gi ñëwee, Abuu Ad-Dardaa taxaw ngir julli, Salmaan ne ko: Nelaw, mu nelaw. Mu jéem a taxawaat, mu ne ko mu nelaw, ba bi guddi gi di jeex mu ne ko: Taxaw léegi, ñu julli. Salmaan ne ko: Sa Boroom am na àq ci yaw, sa bopp am na àq ci yaw, sa njaboot am na àq ci yaw; joxal ku nekk sa àqam. Bi ñu nettali loolu Yonent bi ﷺ, mu ne: «Salmaan wax dëgg.» Nettali bi du wàññi julli guddi, waaye dafa teg julli ci wàccu gu tax ba jéem-jéem bi du yàq àqu yaram ak njaboot.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Julli du taxaw ci fàtte yaram walla njaboot; mataleem ci wàccu gu boole àqu Yàlla ak àqu nit ñi.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Salman Al-Farisi (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Benn sahaba bu joge woon Fars di wut dëgg ba mu fekkee Yonent bi ﷺ. Dafa waxoon ñu xott Xandaq bi, te siw na ci xam-xam ak wàccu.

  • Abou Ad-Darda (Yal na Yàlla gërëm ko)

    Owaymir Al-Ansari, benn ci sahaba yu Yonent bi ﷺ ak ci boroom xam-xam yi ak jaamu Yàlla yi. Dafa dëkkoon Shaam ci jamonoy khalifa Omar ak Ousmane te jàngaloon fa askanam.

  • Umm Al-Darda Khayra Bint Abi Hadrad (Yallaah Yëram ko)

    Jigéen bu sell bi ak jabar Abuu Darda. Dafa dund jamonoy Yonent bi ﷺ te nettali ci moom. Moo di Umm Al-Darda bu mag bi, du Umm Al-Darda bu ndaw bi, di taabi'a bi ñu xam ci xam-xam.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaabah, Volume 3, pp. 516–517, the incident between Salmaan and Abuu Ad-Dardaa

Jëlee ko ci: Sahih Al-Bukhari from Abuu Juhaifah radiyallaahu anhu

Daraja mbind mi: Dëgg la

Nettali 23 — Xaaj Bu ñetteel bi — Xol bu sell

Jëf ju neub: Xol bu amul njublaŋ

Abdullah ibn Amr ibn Al-Aas (Yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar) ak ab góor ci Ansar yi

Ñu ne, Yonent bi ﷺ waxoon na sahaba yi ci ñetti fan ne ab góor ci Ansar yi dina leen feeñu te mooy ci ñi dëkk Aljana. Abdullah ibn Amr bëggoon na xam jëfam, moo tax mu ñaan ko mu nekk ak moom ñetti guddi, te gisul ci moom lu ëpp ci jaamu Yàlla lu dul luñu daan def, lu dul ne du nelaw lu dul mu fàttaliku Yàlla. Bi mu ko waxee lu tax mu nekk ak moom, góor gi ne ko du gis ci boppam njublaŋ ci kenn ci jullit ñi te du ñuñu kenn ci li Yàlla joxe. Abdullah ne ko: Lii moo la yékkati. Xibaar bi dafa jàppale ci jëf ju neub ci xol ju nit ñi duñu gis ci luñu daan def, te ak li Hadith bi am ci daraja bu war a ñuñu.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Mane na ne jikko yi nit ñi duñu gis, ni bàyyi ñuñu ak njublaŋ, ëpp na solo ci tabax nit lu ëpp jëf yi nit ñi di ci bëgg.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Abdullah ibn Amr ibn Al-Aas (Yal na Yàlla gërëm leen ñaar)

    Benn sahaba bu bari woon ci nettali, siw na ci jaamu Yàlla ak bind Hadith bi ak ndiggalu Yonent bi ﷺ. Bokkoon na ci fukaha yi ak boroom xam-xam yi ci sahaba yi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: حياة الصحابة، الجزء الثالث، ص ١٥٩–١٦٠، باب سلامة الصدر

Jëlee ko ci: مسند أحمد والسنن الكبرى للنسائي عن أنس رضي الله عنه

Daraja mbind mi: Isnaad bi am na lu ci wuute

Xamal: Am na ñenn ci boroom xam-xam yi ñu ne isnaad bi dëgg la walla mu baax, te am na lu ci wax ci isnaad bi; moo tax ñu koy wax ci jëf yu baax yi ak cofeel, te góor gu Ansar gi amul tur ci riwaaya bi.

Nettali 30 — Xaaj Bu ñaareel bi — Tawàdu

Ndax du ma rus ci nit ku malaaka yi rus?

Uthman ibn Affan (Yal na Yàlla gërëm ko)

Yonent bi ﷺ dafa tëddoon ci kërëm te am lu feeñ ci tànkam walla ci bëñam. Abu Bakr ak Umar (Yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar) dañoo laaj ndigal, te mu may leen, te mu nekk ci melokaanam. Bi Uthman (Yal na Yàlla gërëm ko) laajee ndigal, Yonent bi ﷺ dafa toog te defar ay yéreem. A'isha (Yal na Yàlla gërëm ko) laaj na ko lu tax mu wuute ci nangu gi, te mu ne: «Ndax du ma rus ci nit ku malaaka yi rus?». Nettali bi du def rus-ruslu muy lu ñu tënk walla lu ñakk doole; waaye dafa wone Uthman ab melokaan bu rafet bu Yonent bi ﷺ gënoon a jàppale ci taxawaayam.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Jàppale melokaanu nit ñi bu baax ab melokaanu xarit bu baax la; ndax jàngale dañuy xam li nit ki gën a yéene te du ñu ko yéene.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • ʿUthmān ibn ʿAffān raḍiya Allāhu ʿanhu

    Ñetteelu Khalīfa bu rafet, te bokk ci ñi jiitu ci Lislaam, te ñu woowe ko Dhū An-Nūrayn ndax mu takk ñaari doom Rasuulullāh ﷺ. Waajal na xare Al-ʿUsra te dajale nit ñi ci Al-Muṣḥaf bu benn ci jamonoomu Khalīfaam.

  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

  • Aisha Bint Abi Bakr (Yallaah Yëram ko)

    Yaayu jullit ñi ak jëkkëru Yonent bi ﷺ ak doomu Abuu Bakr As-Siddiiq (Yallaah Yëram ko). Dafa nekkoon kenn ci sahaba yi gën a xam, te nettali hadiis bu rus-rusu Usmaan ak yeneen ci sunna Yonent bi ﷺ.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat As-Sahaba, Vol. 2, Baab Fada'il Uthman wa Haya'ih

Jëlee ko ci: Sahih Muslim ci A'isha (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Sahih

Nettali 33 — Xaaj Bu ñetteel bi — Coofté

Jëfandikoo bàmbaanam bu njëkk ak cofeltu Yonent bi

Saad ibn Abii Waqqaas (Yal na Yàlla gërëm ko)

Saad ibn Abii Waqqaas (Yal na Yàlla gërëm ko) moo doon ki gënoon a jëkk a sànni bàmbaanam ci yoonu Yàlla. Te am na ci Sahiihayn ne Yonent bi ﷺ da koo joxoon bàmbaanam ci bisu Uhud, ne ko: «Sànni, sama baay ak sama yaay ñoo la jënd.» Ñaari xibaar yii ñoo wone ne Saad moo jëkkoon te amoon xam-xam ci sànni, te amoon daraja. Waaye loolu du tax ne bàmbaanam bu njëkk bi ak cofeltu Uhud bi ci benn jamono lañu am. Looloo tax, nettali bi dafa wone ne mbooleem xew-xew yi am nañu seen jamono, te wone na ni xam-xam di gën a yokku ci jëfandikoo ak ci cofeltu.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Xam-xam dafay sosu ci jëfandikoo bu njëkk, te njiit bi dafay gën a dëgëral loolu su fekkee gis na jëfandikoo bu baax te cofel ko ci lu leer.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Saad Ibn Abi Waqqaas (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak fukki nit ñi ñu digal Aljanna, te kenn la woon ci ñi gën a xam a sànni ci sahaba yi. Dafa jiite xareb Iraq, te kenn la woon ci juroom benn ñi nekk ci kureel bi.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaabah, Vol. 3, Baab al-Jihaad wa ar-Ramii

Jëlee ko ci: Sahiih al-Bukhaarii ci bàmbaanam bu njëkk bi, ak Sahiih al-Bukhaarii ak Muslim ci waxi Yonent bi ﷺ ci Saad ci bisu Uhud: Sànni, sama baay ak sama yaay ñoo la jënd.

Daraja mbind mi: Dëggu

Xamal: Bàmbaanam bu njëkk bi ak cofeltu Yonent bi ﷺ ci moom dëggu nañu ci xibaar yu dëggu, waaye ñaari xew-xew lañu yu wuute ci nettali bi; ñoom ñaar ñuñu leen boole fi ci benn jamono.

Nettali 34 — Xaaj Bu ñetteel bi — Coofté

Seedeel fukki nit ñi ak aar Saaba yi

Saeed ibn Zayd (Yal na Yàlla gërëm ko)

Bi benn góor waxee lu bon ci Ali ibn Abii Taalib (Yal na Yàlla gërëm ko) ci kanamu Saeed ibn Zayd (Yal na Yàlla gërëm ko), Saeed dafa bañ loolu te fàttali li mu déggoon ci Yonent bi ﷺ ci barkeelu mbooloom Saaba yi. Tudd na Abuu Bakar, Umar, Uthmaan, Ali, Talhah, az-Zubayr, Saad, Abd ar-Rahmaan ibn Awf, ak Abuu Ubaydah, te wone ne moom moo doon fukkeelu bi, te nettali na seen xibaar bu baax bi ne seen aljana dëggu na. Taxawaayam dafa doon aar gu dëggu ci li mu xamal, du coofté gu gumba, te wax ko ci jamono ju soxla woon a tontu ci lu bon.

Lu tax mu am solo ci nun tey? Coofté lañuy tontu ci fen ak dëggu gu dëggu, te duñu jël barkeelu yi def ko mattu ngir xuloo bu bees.

Xamale Saaba yi ñu wax
  • Saeed Ibn Zayd (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak fukki nit ñi ñu digal Aljanna, te mooy doomu Zayd Ibn Amr Ibn Nufayl. Dafa seede ay xare yu bari gannaaw Badr, te ñu xam ko ci ne dafa bañ a sàkku nguur.

  • Abu Bakr as-Siddiq (Yàlla na gërëm)

    'Abdullah ibn Abi Quhafah, ki jiitu ci Xalifa yi te ci ñi jiitu ci Lislaam la bokk. Saa Yonnant bi ﷺ la woon ci Hijra gi, te jël Xalifa gi gannaaw faatug Yonnant bi.

  • Umar ibn al-Khattab (Yàlla na gërëm)

    Ñaareelu Xalifa ci Xalifa yi te ci magi saaba yi la bokk. Takk-der na ci xare yi, te nguur gi yaatu na ci jamonoom ak yéene bu leer ci njub ak waxtaan.

  • ʿUthmān ibn ʿAffān raḍiya Allāhu ʿanhu

    Ñetteelu Khalīfa bu rafet, te bokk ci ñi jiitu ci Lislaam, te ñu woowe ko Dhū An-Nūrayn ndax mu takk ñaari doom Rasuulullāh ﷺ. Waajal na xare Al-ʿUsra te dajale nit ñi ci Al-Muṣḥaf bu benn ci jamonoomu Khalīfaam.

  • Ali Ibn Abi Taalib (Yallaah Yëram ko)

    Doom bu jigéen bu Yonent bi ﷺ ak jëkkëru Faatima (Yallaah Yëram ko), ak kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak ñaareelu Xalifa bu rafet bi. Dafa seede ay xare yu bari, ba mu des xareb Tabuk, bi Yonent bi ﷺ teg ko ci Medina.

  • Talha Ibn Ubayd-Allaah (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak kenn ci fukki nit ñi ñu digal Aljanna. Dafa seede Uhud te aar fa Yonent bi ﷺ, te kenn la woon ci juroom benn ñi nekk ci kureel bi.

  • Az-Zubayr ibn Al-ʿAwwām raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Lislaam, te doon doom-baay-bu-goor Rasuulullāh ﷺ. Bokk na ci ay xare te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

  • Saad Ibn Abi Waqqaas (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak fukki nit ñi ñu digal Aljanna, te kenn la woon ci ñi gën a xam a sànni ci sahaba yi. Dafa jiite xareb Iraq, te kenn la woon ci juroom benn ñi nekk ci kureel bi.

  • ʿAbd Ar-Raḥmān ibn ʿAwf raḍiya Allāhu ʿanhu

    Bokk ci fukki nit ñi ñu gënal Aljanna ak ci ñi jiitu ci Muhājirīn. Siw na ci njaay ak ci joxe, te doon benn ci juroom-ñetti nit ñi bokk ci Shūrā.

  • Abuu Ubayda Aamir Ibn Al-Jarraah (Yallaah Yëram ko)

    Kenn ci ñi jiitu ci Lislaam ak fukki nit ñi ñu digal Aljanna, te Yonent bi ﷺ tudde ko amin bu umma bi. Dafa jiite ay xare ci Shaam te faatu ci taawun bu Amwaas.

Mbir mi ak daraja xibaar bi

Barab bi: Hayaat as-Sahaabah, Vol. 3, Baab Fadaa'il as-Sahaabah wa Hifz al-Lisaan

Jëlee ko ci: Sunan Abii Daawuud ak Jaami' at-Tirmidhii ak Musnad Ahmad ci Saeed ibn Zayd (Yal na Yàlla gërëm ko)

Daraja mbind mi: Baax

Xamal: Hadiis bi ci fukki nit ñi baax na ci mbooleem yoonam, te waxi nettali yi ak jamono yi ak ki waxoon wax ji wuute nañu; looloo tax, li fi nekk mooy bañ gi Saeed bañoon ak nettali gi mu defoon ci barkeelu yi.

Ñetti xaaj yi

Benn xaaj

Woote ak sosu mbooloo

  • Woote ci Yàlla
  • Baaya ak wóorfal
  • Moytu jafe-jafe yi
  • Taxawu
  • Ndimbal ak dëkkuwaay
  • Jihad ak joxe

Ñaari xaaj

Bennoo ak sellalug dund gi

  • Daje ci kàddu gi
  • Ndefal ci yoonu Yàlla
  • Xare ak bànneex yi
  • Jikko ak melo yi
  • Wottu ci seen biir

Ñetti xaaj

Iimaan ak jaamu ak xam-xam

  • Gëm liy nekk ci kumpa gi
  • Daje ci julli gi
  • Xam-xam ak zikar
  • Ñaan
  • Xutba ak waajibe yi
  • Ndimbal yi nekk ci kumpa gi ak aaday ndimbal gi

Hayaat as-Sahaba, yal na Yàlla gërëm ñoom

Shaykh Muhammad Yusuf Al-Kandahlawi — Xaaj bu njëkk bi, bu ñaareel bi ak bu ñetteel bi — Édition bu bees bi ñu sellal

Dajale ko, toppatoo ko, te teg ci ay tontu: Muhammad Ilyas Al-Barabankwi

Jàng téere bi ak seen lim ci Maktaba Shamela

Xët wii dafa basé ci ay version yu ñu teg ci ñetti xaaj yi, te dellu ci limu téere bi ci Maktaba Shamela. Te ubbite bi ñu wax ci kaw dafa jëm ci ubbite xaaj bu njëkk bi, te wone xaaj yi dafa taxaw ci ay buntu téere bi ak ay mbiram ci ñetti xaaj yi.