القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام

Seksiyon 4: Nidaam bi ci transaksiin finansiy ak seer yi

الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين

Bab 1: Tànn ak jënd-jàpp, transaksiin yi ak dayn

قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».

Rasul bi ﷺ wax na: «Yàlla dina jël benn góor ci Janatul—góor bu sahl: mu jënd, mu sëll, mu qadi, ak mu muqtadi.»

قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Su laajee, lan la woon ci ñoom yu ñu soppi xaalis yu kenn ci Kitaab bu Yàlla? Kenn soppiwul ci xaalis bu kenn ci Kitaab bu Yàlla; waaw ba tax su amee ñaar fukk ak benn xaalis, ñeelukaay Yàlla mooy mënees, te xaalis Yàlla mooy gaaw. Waaye walaʼ (al-walāʼ) day jur ci ku mu aat.»

قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Ñetti nit yu Yàlla du wax ak seen foofu yiñu mujj ci Yoomu Qiyaama te Yàlla duñu wax ak seen, te nit duñu gis seen: 1) góor bu taar ci sɛlmaanu sëkk bii, wax na tambalee ne mu am lu bari ci lu mu joxee te mu xalaat; 2) góor bu taar ci laaxasu sëriñ lu xalaat ngir tëgg saaytu ci sa aadaal; 3) góor bu jaaral day wone lu wuute ci ndoxoom—Yàlla dina wax: “Dinaa la màggal sama fars, ni nga màggal sama fars bu mu am.”»

قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».

Rasul bi ﷺ wax na: «Yàlla naxariis na benn ab góor bu sàmbe: sàmbe bi mu sëll, sàmbe bi mu jënd, sàmbe bi mu wér (mu yuute xalaat), sàmbe bi mu tàmbalee (mu mookal).»

قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Baaxul nga yenn aji yooyu: nga bëgg a gis seen nattu; nga bëgg a ragal seen benn; nga bëgg a gis seen lëkk; duñu bëgg a def tooñ; te duñu yóbbu sa bopp ci sa beneen. Ñu ngi ñu ko wax: ñoom ñenn yi, yoonu Yàlla, ñu jàmm; Muslima mooy jav ci Muslima, du mu dene ko, du mu baaxal ko, du mu payko ko—géeju.' (Mu nekk, takk na ci kàddu gi) Te mu gis: taqwa day ci diggante bi, mu tàmbalee ci sanq bi (mu nu démarqe ci sutura) — ku am xalaat a suuxee ku mu doxal ak Muslima. Ñetti bi: Muslima amul dara yu ñu bañ ci Muslima—nem, dànk, ak téere.]

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Du ñu tënk sa bopp a may ndox bu wéet ngir bëgg a defal ko ci bàyyi juróom-jàmm yi.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Lu mu suux: du buur nag wetu bii mu tëdd sa buur, du mu yokk sa buur ngir tëdd ñuñu defal fi bâtu benn xaar yi di teg ci dëkkam.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».

Rasul bi ﷺ wax na: «Ku dëkk ci seeni dritt, mu lekkal drittam ci lëf-lëf ak nattu (fi amul bu rafet), mu defal ko ci seen bopp ci gëstu ak sàmm; waaw walla waññi waaw.»

الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام

Bab 2: Fiqh ci qada, nidaam qada ak emira ci Islaam

قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».

Rasuul Allaah ﷺ wax na: «Damaa laaj ma ne man duñu takku ngir gëstu xol yi nit ñi, wala man duñu takku ngir naax seen biir.»

قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».

Rasuul Allaah ﷺ wax na: «Qalam bi jàll na ci ñaar: du ci nit ku nopp ba mu wees (su mu togg), du ci ku am bés bu mu muñ (su mu yàgg ba mu yekk), te du ci góor-góor bu ndaw ba mu mëna dugg seen yaram.»

قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».

Rasuul Allaah ﷺ wax na: «Naka Yalla dina sant ummat bu nekk, bu mu amee askan bu mu joge seen doomi ñaari tekki ci seen googu, waaye Yalla du jafe-jafe?»

الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه

Bab 3: Qadha yi ak Rasuul — صلوات الله وسلامه عليه

قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».

Rasulullah ﷺ wax na: «Lu war naa def? Ndax dinga may ngir maa wax ko ngir mu teg sa loxo ci yaw te mu yaqq ko ni fahl? Saar sa loxo ba mu yaqq, te baña la bàyy sa loxo.»

قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».

Rasulullah ﷺ wax na: «Dumaa ko jàngal bu mu amoon xam-xam, te duma ko may lekk bu mu naan.»

قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».

Rasulullah ﷺ wax na: «Yaa Zubayr, waral ndox, te jàpp ndox bi te mu gis sëg jar bi (al-jadr).»