القسم السادس: الآداب والأخلاق

Seksiyoon 6: Adabu ak Akhlaaq

الباب الأول: السيرة النبوية والشمائل والإعجاز

Bab 1: Sira Nabawiyya, Shamail ak I'jaz

قال رسول الله ﷺ «يَا أَنْجَشَةُ، رُوَيْدَكَ سَوْقَكَ بِالْقَوَارِيرِ».

Rasul Allah ﷺ wax na: «A Anjasha, doxal bu ndaw; sot sa suuq ci botaal yi».

الباب الثاني: فضائل الأنبياء والصحابة والأعمال

Bab 2: Fada'il al-Anbiya' wa al-Sahaba wa al-A'mal

قال رسول الله ﷺ «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللهِ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا، ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ثُمَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللهِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ay amal yu Yalla beegul, mooy salaatu ci waxtu way; ginnaaw ko, jàmmal baay ak yaay; ginnaaw ko, jeehad ci yoonu Yalla.»

قال رسول الله ﷺ «خَيْرُ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُحْسَنُ إِلَيْهِ، وَشَرُّ بَيْتٍ فِي الْمُسْلِمِينَ بَيْتٌ فِيهِ يَتِيمٌ يُسَاءُ إِلَيْهِ، أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Kër bu mënta ci muslimi yi, mooy kër bu am yetim te ñu doxal ko neex; kër bu mënta ci muslimi yi, mooy kër bu am yetim te ñu doxal ko bu baaxul. Man ak ku jaay yetim bi dinañu am ci Jenn ni la.»

قال رسول الله ﷺ «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ay amal yu neex (sana'i al-ma'ruf) dinañu taxawal suuxu ak jafe-jafe yi.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Nit ku jàngal nit ci lu baax, dina am ajr bu mel ni ajr bu mu defal.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ، وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Keen buy setlu sunna bu neex ci Islaam, dina am ajr bu mu defal ak ajr bu nit ñi defal ko ba tey, te kenn duñu bëre seen ajr. Te keen buy setlu sunna bu xelal, dina am wër ak wër bu nit ñi defal ko ba tey, te kenn duñu nu mëna ñu yóbbu seen wër.»

الباب الرابع: الأدب والأخلاق والرقائق

Bab 4: Adab ak Akhlaaq ak Raqa'iq

«اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ».

Tàbbal ci noppal bu muy yoonu nit bu ñu mujj, ndaxte amul benn tàbbiteel ci biir noppal bi ak Yàlla.

قال رسول الله ﷺ «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاتَّقُوا الشُّحَّ فَإِنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دِمَاءَهُمْ وَاسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Tàbbal nga ci ñu dukk, ndaxte dukk yi dinañu wér ci bésu ñëw; te tàbbal nga ci laaj-liggéey, ndaxte laaj-liggéey dafa gën a dem nit ñu bari ci ngayoon, ñi muus ñi gis naka ñu soxla nañu a faj ndigg».

قال رسول الله ﷺ «أَثْقَلُ شَيْءٍ فِي مِيزَانِ الْمُؤْمِنِ خُلُقٌ حَسَنٌ، إِنَّ اللهَ يَبْغَضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ البذيء».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Li mu ñuñu wér ci paapam ci bësu benn mu’mim mooy seet bu baax, Yàlla mooy naan ne Yàlla dafay nuyu fouñ».

قال رسول الله ﷺ «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا، وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Seet sa xarit bu lañu maa ngi baax ci àddina, ndax bu amee warul a weesu ci yoon waxtaan bi; te seet sa ëpp bu lañu may ci laaj, ndaxtu mën naa a weesu ci yoon waxtaan bi benn bés».

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا حَمَاهُ الدُّنْيَا كَمَا يَحْمِي أَحَدُكُمْ سَقِيمَهُ الْمَاءَ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Su Yàlla day sopp nit, duniyu dina tegg si mu ngi defe, ni saxoon bu mujj nag ce yi def ndox mu mel».

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَحَبَّ الله عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ الله يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الأَرْضِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Su Yàlla day sopp nit, dina naan Jibriil: ‘Yàlla day sopp (nit) maana la sopp’, te Jibriil day wax ne: ‘Yàlla day sopp (nit) maana la sopp’; Jibriil dina wax li ci mbedd mi: ‘Yàlla day sopp (nit) maana la sopp, ngir defleen la sopp’; te aada yi ak njàngaleen ci say xeet yi, bañ a jeex, te ci kawam dina am say ku xam te mu sopp».

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدٍ خَيْرًا عَسَّلَهُ، قِيلَ: كَيْفَ يُعَسِلُهُ؟ قال: يَفْتَحُ لَهُ عَمَلًا صَالِحًا قَبْلَ مَوْتِهِ ثُمَّ يَقْبِضُهُ عليه».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Su Yàlla day bëgg nit, dina soppi nakal bu baax ci kaw li mu def, ngeen di wax: Naka Yàlla day soppi ko? Wax ko ni: Yàlla dina saytu leen ci am liggéey bu rafet ba ñu mujj ba mu muñ.».

قال رسول الله ﷺ «إِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا أَرَادَ الله بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ، حَتَّى يُوَافِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Su Yàlla day bëgg nit, dina jàpp ko ñu ci aduna, te su Yàlla day bëgg ko ñu jàpp ci li mu defu bu baax, dina tax ko mayal bu njëkk ci aduna; su Yàlla day bëgg bu am teewul ci nit, dina rekk am jafe-jafe ak ku rafet ba muñu bëggal ci bésu wäcc».

قال رسول الله ﷺ «أَرْبَعٌ إِذَا كُنَّ فِيكَ فَلَا عَلَيْكَ مَا فَاتَكَ مِنَ الدُّنْيَا: صِدْقُ الحَدِيثِ، وحِفْظُ الأمانَةِ، وَحُسْنُ الخُلُقِ، وَعِفَّةُ مَطْعَمٍ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ñaar fukki juróom ñaar: Su amee ci yaw, dëggal la ci waxtaan, demal sàmmukaay, am doxalin ju rafet, ak suñuy sër gu woyof ci lekk, du leen dañu wóor ci yaw loolu wàccu aduna».

قال رسول الله ﷺ «ازْهَدْ فِي الدُّنْيَا يُحِبَّكَ الله، وَازْهَدْ فِيمَا فِي أَيْدِي النَّاسِ يُحِبَّكَ النَّاسُ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Wuutal aduna, Yàlla dina la sopp; te wuutal ci li muy am ci loxo nit yi, ñu dina la sopp».

قال رسول الله ﷺ «أَفْشِ السَّلامَ، وَأَطْعِمِ الطَّعَامَ، وَصِلِ الأَرْحَامَ، وَقُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، وَادْخُلِ الجَنَّةَ بِسَلامٍ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Dencal salaan, soppal lekk, jàpp sa njaamani, daanaka waa ngoon yi ngi rafet a dem te ñu ñàkk a ngaññe, te bindal dem ci Jannat ak selam».

قال رسول الله ﷺ «أَلا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إِصْلَاحُ ذَاتِ البَيْنِ، فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ البَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ndax ma may la war a di jàng ci ñu bari, fu mu nekk jàmmu ñaari jappu: màngiy waxtaan ak salaat ak sedqaat? Am na lu yaggul baax: sëkk sa xel ci doxalin bu nit ñu bari; ndaxte wàllu liggéey bu bëgg boroomi yokkuteef bi».

قال رسول الله ﷺ «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِكُمْ مِنْ شَرِّكُمْ؟ خَيْرُكُمْ مَنْ يُرْجَى خَيْرُهُ وَيُؤْمَنُ شَرُّهُ، وَشَرُّكُمْ مَنْ لَا يُرْجَى خَيْرُهُ وَلَا يُؤْمَنُ شَرُّهُ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ndax ma may la ak jàmm gu bari, walla ak jafe jafe? Baaxleen mooy ku am weeru liggéey te di taawan seet; te ku nekk baax mooy ku mën a am baax ak mën a wéy mu mujj».

قال رسول الله ﷺ «الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ، وَالإِثْمُ مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Bu baax dina nekk seet bu rafet, te mën naa am doqool ci sa xel; te baax bi mooy li topp ci sa xel te yaakaar nga lu mu def du ñu gis».

قال رسول الله ﷺ «الْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Yàkkamu mooy lu baax lépp».

قال رسول الله ﷺ «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ñi am karam mooy Yàlla moo mënuñu, Yàlla Baax ak Mu tëriñi na; am nañu rax ci ku ci Duniyaa, Yàlla dina la raxal ci sama xare».

قال رسول الله ﷺ «الْمُسْتَشَارُ مُؤْتَمَنٌ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Ku laa jangalees nañ, ku am kilifa moo mucc».

قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Mu’mim du mu’mim mooy dëkkandoo; benn benn am na seen xarit te dafa jafe-jafe lu mel ni samp, ñu ñuul leen».

قال رسول الله ﷺ «الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ القِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ القِيَامَةِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Muslim mooy ba muus muslimi; duñu dañoo ak moom, du ñu yàq moom ni ñu yàq; ku am jafe-jafe ci soxla sa weer dal, Yàlla am na ci soxlaam; ku wéyal musulmans jafe-jafe, Yàlla dina wéyal ko ci bésu ñëw; ku xéy muslim, Yàlla dina xéyal ko ci bésu ñëw».

قال رسول الله ﷺ «المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ».

Rasuul bi ﷺ wax na: «Muslim mooy ku ñoomoon muslimi yi ak aaleem ak làqu, di ñu may sa lisan ak sa loxo»

قال رسول الله ﷺ «المُؤْمِنُ الَّذِي يُخَالِطُ النَّاسَ وَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ المُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَلاَ يَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُمْ».

Ndawul Yàlla ﷺ nee na: «Gëmkat biy jaxyasoo ak nit ñi tey muñ seen lor moo gën a màgg yool gëmkat bi dul jaxyasoo ak nit ñi te du muñ seen lor.»

قال رسول الله ﷺ «الْمُؤْمِنُ يَأْلَفُ وَيُؤْلَفُ وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَأْلَفُ وَلَا يُؤْلَفُ».

Yonent bu tedd bi ﷺ nee na: «Gëmkàt bi day jaxasoo te nit ñi di jaxasoo ak moom, te amul yiw ci képp ku dul jaxasoo te nit ñi dul jaxasoo ak moom».

قال رسول الله ﷺ «أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أُمَّكَ، ثُمَّ أَبُوكَ، ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ».

Yonentu Yàlla bi ﷺ nee na: «Sa yaay, ba pare sa yaay, ba pare sa yaay, ba pare sa baay, ba pare ñi la gëna jege di ko toftale noonu.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الرَّجُلَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ قَائِمِ اللَّيْلِ صَائِمِ النَّهَارِ».

Ndawul Yàlla ﷺ nee na: «Amul sikk ne doom-aadama dina yégg, jaarale ko ci jikkoom ju rafet, ci darajay ki daan taxaw guddi di naafila, te di woor ay bëccëg.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ هْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ صِدِّيقًا، وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ كَذَّابًا».

Yonent Yàlla ﷺ dafa wax ne: «Wóor na ne dëgg mooy gindi jëme ca yiw, te yiw itam mooy gindi jëme ca àjjana. Te doom-aadama dina siggi di wax dëgg ba keroog ñu bind ko fa Yàlla ne ku dëggu la. Te wóor na ne fen mooy gindi jëme ca ñaawteef, te ñaawteef itam mooy gindi jëme ca safara. Te doom-aadama dina siggi di fen ba keroog ñu bind ko fa Yàlla ne ab fenkat la.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ فِيكَ لَخَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا الله تَعَالَى الْحِلْمُ وَالْأَنَاةُ».

Yonentu Yàlla ﷺ nee na: «Am nga ñaari jikko yu Yàlla mi kawe te sell sopp: lekk ak dal».

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ أَحْسَنَكُمْ أَخْلَاقًا».

Yónnentu Yàlla bi ﷺ neena: «Dëgg-dëgg, ñi ma gëna sopp ci yéen ñooy ñi gëna rafet jikko.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا».

Yonent Yàlla ﷺ nee na: «Dëgg-dëgg, am na ci kaddu gu mel ni njibbar.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً».

Ndawul Yàlla ﷺ nee na: «Am na ci woy xeltu.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ لِيَسَعْهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ».

Yonente Yàlla bi ﷺ nee na: «Yéen de, dungeen mukk man a wommat nit ñi ak seeni alal, waaye na leen wommat ci yéen leerug kanam ak jikko ju rafet.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا النَّاسُ كَالإِبِلِ المِائَةِ لَا تَكَادُ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً».

Yónnentu Yàlla ﷺ nee na: «Nit ñi de ñu ngi mel ni téeméeri giléem, jafees na ci gis benn bu baax a wàllu.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لأُتَمِمَ مَكَارِمَ الأَخْلَاقِ».

Yonenta Yàlla bi ﷺ nee na: «Damaa yónniwu rekk ngir mottali jikko yu tedd yi.»

قال رسول الله ﷺ «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلَا تَحَسَّسُوا، وَلَا تَجَسَّسُوا، وَلَا تَنَافَسُوا، وَلَا تَحَاسَدُوا، وَلَا تَبَاغَضُوا، وَلَا تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا».

Yonentu Yàlla ﷺ nee na: «Moytandikuleen jort, ndaxte jort mooy wax ju gën a fen. Te buleen di farfaate, buleen di ñeexal, buleen di xëccoo, buleen di iñaanante, buleen di siifante, te buleen di wàllante gannaaw. Te nekkeen ay jaami Yàlla, di ay mbokk.»

قال رسول الله ﷺ «تَجِدُونَ النَّاسَ مَعَادِنَ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، وَتَجِدُونَ خَيْرَ النَّاسِ فِي هَذَا الشَّأْنِ أَشَدَّهُمْ لَهُ كَرَاهِيَةً قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ فِيهِ، وَتَجِدُونَ شَرَّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللهِ ذَا الْوَجْهَيْنِ الَّذِي يَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ وَيَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ».

Yonentub Yàlla bi ﷺ nee na: «Dingeen gis nit ñi mel ni ay mbell, ñi ci gënoon ci jamonoy làmb ñoo gën ci Lislaam buñu déggee diine. Te dingeen gis ne ki gën ci nit ñi ci mbirum njiit lii mooy ki ko gën a sib laata mu ciy dugg. Te dingeen gis ne ki gën a bon ci nit ñi ci kanam Yàlla Bésub Penc mooy boroom ñaari kanam, miy ñëw ci ñii ak benn kanam tey ñëw ci ñeele ak beneen kanam».

قال رسول الله ﷺ «تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ».

Yonente Yàlla ﷺ nee na: «Nga di joxe lekk, te di nuyoo nuyoob jàmm ci ki nga xam ak ki nga xamul.»

قال رسول الله ﷺ «رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللهِ لأَبَرَّهُ».

Yonent bi ﷺ nee na: «Am na nit ku karawam toji, pëndu, ñu koy dàq ci bunt yi, te bu waatoon ci Yàlla, Yàlla dina ko nangulal.»

قال رسول الله ﷺ «عِفُوا تَعِفُّ نِسَاؤُكُمْ، وبَرُّوا آبَاءَكُمْ تَبَرُّكُمْ أَبْنَاؤُكُمْ».

Ndawul Yàlla bi ﷺ nee na: «Settu leen, seen jigéen ñi di settu; te toppatoo leen seeni waajur, seeni doom di leen toppatoo.»

قال رسول الله ﷺ «كَفَى بِالمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ».

Yónnentu Yàlla ﷺ nee na: «Doy na nit ciy fen, mu di nettali lépp lu mu dégg.»

قال رسول الله ﷺ «لا بَأْسَ بِالْغِنَى لِمَنِ اتَّقَى، وَالصِّحَّةُ لِمَنِ اتَّقَى، خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى، وَطِيبُ النَّفْسِ مِنَ النَّعِيمِ».

Yonente Yàlla bi ﷺ nee na: «Am alal jaadu na ci ku ragal Yàlla, te am wérgi-yaram ci ku ragal Yàlla moo gën am alal, te neexu xol bokk na ci xéewal yi».

قال رسول الله ﷺ «لا تَبَاغَضُوا وَلا تَقَاطَعُوا وَلا تَحَاسَدُوا وَلا تَدَابَرُوا وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمُ الله، وَلا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاثِ لَيَالٍ».

Yonent Yàlla ﷺ nee na, «Buleen bañante, te buleen daggante, te buleen ñeetaante, te buleen jikkantee ginnaaw, te nekk léen ay mbokk, yéen jaami Yàlla yi, ni leen Yàlla digalee. Te daganul ci jullit mu gàntu mbokkam lu weesu ñetti guddi.»

قال رسول الله ﷺ «لَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهِ طَلْقٍ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul wut benn lu mën a am ci doxantu bu baax, xataa su nga gis sa xarit ak bët bu rafet.»

قال رسول الله ﷺ «لا تضربوا إماء الله».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul dàppal/ñu dànn njaboot yu Yàlla jigeen yi.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku di tàmbalee réewi-kàttan walla ku wóor-wóor, duñu dem ci Jannat.»

قال رسول الله ﷺ «لا تَغْضَبْ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul tabax.»

قال رسول الله ﷺ «لا تَكُونُوا عَوْنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul am seen ndimbal ngir Seytaan bi ci kaw sa xarit.»

قال رسول الله ﷺ «لا تُنْزَعُ الرَّحْمَةُ إِلَّا مِنْ شَقِيٍّ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Rahma (naxaré) duñu soppi, bu njëkk dara dumu nekk bu suuxu/mbirum jafe-jafe (shaqi).»

قال رسول الله ﷺ «لا حَلِيمَ إِلا ذُو عَثْرَةٍ، وَلا حَكِيمَ إِلا ذُو تَجْرِبَةٍ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Du mucc ‘haalim’ bu amul dundëy; muccal bu am luy yendu ak mbirum tëju, te du mucc ‘hakim’ bu amul javlu, waaye mu am luy wéet ak jàngal.»

قال رسول الله ﷺ «لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثِ يَلْتَقِيَانِ، فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Du halal nga muslim bi dañuñu tagg sa xarit ci diggante ak yaw ñepp teyñ, ngir ñu ñuñu, waaye bu ñuñu topp, doxal sama walla sama, te boroom bu nekk mooy mu yóbbu salaam.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ، قِيلَ: إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنًا، قَالَ: إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ، الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Duñu dem ci Jannat nit ku am ci boppu biir dëkk benn grama yu ndaw (miskal) ci kibbaru kibr; laaj ne: waaw nit bi dañu bëgg sa sër ak sa càmm, Yàlla di ne Yàlla mooy rafet te Yàlla dañuy bëgg rafet, kibr mooy tàmmoñu benn tëyy ak néexu ci nit ñi.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَرْحَمُ اللهُ مَنْ لا يَرْحَمُ النَّاسَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Yàlla duxeen nit mooy duñu ànd ak njaxlaf ci nit ñi, naka mu ñàkk jàmm fu jëm ci nit?»

قال رسول الله ﷺ «لا يَرْمِي رَجُلٌ رَجُلًا بِالْفُسُوقِ، وَلا يَرْمِيهِ بِالْكُفْرِ إلا ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul tallal nit benn nit ak baaxal fusuq walla baatil ci képp ku warul a taxaw ci sa kuy gis, waaye su nit bi bokk fi la, laajul ci yaw.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَزَالُ قَلْبُ الْكَبِيرِ شَابًَّا فِي اثْنَتَيْنِ: فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَطُولِ الأَمَلِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bi biir yaram bu jëm a mag, qalb bu mag dafa nekk yàngal ak ñaar yoon: dàq ci mbirum dëkk ak sëriñu bopp (bés bu neex) ak yonentu yëngu-yëngu ci doon dëkk (tul dëgg).»

قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ الله عَلَى عَبْدٍ فِي الدُّنْيَا، إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Yàlla du ñàkk a sòpp ci mujj kéemoom benn bopp ci aduna, te bu Yàlla nopp naa muñu mujj ci Dayu Qiyaama.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَسْتُرُ عَبْدٌ عَبْدًا فِي الدُّنْيَا إلاَّ سَتَرَهُ الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Su nu cañoo benn nit bennit ci aduna tëggal nit ki mu def, Yàlla dina tàmbalee ko yeneen bésu Qiyaama.»

قال رسول الله ﷺ «لا يُشِيرُ أَحَدُكُمْ عَلَى أَخِيهِ بِالسِّلاحِ، فَإِنَّهُ لا يَدْرِي لَعَلَّ الشَّيْطَانَ يَنْزِعُ فِي يَدِهِ فَيَقَعُ فِي حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul nàppal walla bul dox ci boobu, te bu amul xam-xam ci say gënn, ndax Seytaan mën na gëdd di soxla ci liggéeyam te di jàpp ay gox yu ndox ci noiru bu yàq.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، كُلُّكُمْ عَبِيدُ الله، وَكُلُّ نِسَائِكُمْ إِمَاءُ الله، وَلَكِنْ لِيَقُلْ غُلامِي وَجَارِيَتِي، وَفَتَايَ وَفَتَاتِي».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Bul wax ‘bindéefuma’ ak ‘njabootuma’—dineenleen ñu ñu bëgg Yàlla mooy yeneen, te dinga wax ‘xaleb’, ‘jàmmkat’, ‘jàmmkatleen’.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَكُونُ اللَّعَّانُونَ شُفَعَاءَ وَلا شُهَدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Lu tollu fi, laatan yu nekk Ñàkk-Ñàkk (laanaan) du ñu mën a seetaan xiirante, te ñu mënul a yokk seen tur ak seen dëkk bésu Qiyaama.»

قال رسول الله ﷺ «لا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Mu’min duñu gaaw ci jot maañu ci jaawle jaxaaw bu benn yuñuñu.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِصِدِّيقٍ أَنْ يَكُونَ لَعَّانًا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Du rafet ngir ndawtu kéral (siddiq) a am laanaan.»

قال رسول الله ﷺ «لا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ قِيلَ وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟ قَالَ (يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلَاءِ لِمَا لا يُطِيقُ)».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Du ndaw mu’min mu xàcc sa bopp; ngeen lañu laaj ne ni mu xëy sa bopp? Wax na: mu nuy bëgg a jàpp dinga fekk doom bu yàgg ci jafe-jafe yu mu mënul a soppal.»

«لَقَلْبُ ابْنِ آدَمَ أَشَدُّ انْقِلابًا مِنَ الْقِدْرِ إِذَا اسْتَجْمَعَتْ غَلْيًا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Xalbi Doom Aadama moo gën a toggu ci biir; mu na jàpp ci togg yu bari, gën na togg ci kap bi bu ñu bokk te su mu boolee».

قال رسول الله ﷺ «لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ، أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ الله عَلَى مَنْ تَابَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Su Doom Aadama am benn dalu guddi ju wer bu ñu dés, doon a bëgg am ñaar; wala lu mu am buñu topp, suuf bi ku lëm duñu duggal ko, te Yàlla dina fégnu ci ku seetaan».

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Suuru bu neex du ko gis ci lu jafe-jafe; suuru bu fayda mooy ku mën a sàrtal boppam bi mu namm ci xeetu gëstu».

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ الغِنَى عَنْ كَثْرَةِ العَرَضِ وَلَكِنَّ الغِنَى غِنَى النَّفْسِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Waaw, bogg takk du mu mel ak jafe-jafe yu magg, waaye seen xel bu am solo mooy njaxlaf».

قال رسول الله ﷺ «لَيْسَ المُؤْمِنُ بالَّذِي يَشْبَعُ وَجَارُهُ جَائِعٌ إلى جَنْبِهِ وهو يَعْلَمُ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Su mu mujj a yem, seen géej dara kenn duye naan na ko walla li mu xam, du Muxuumu Moo xamuenzaa».

قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ القَائِمِ عَلَى حُدُودِ الله وَالوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمِ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ المَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا، فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Neex na: ku am ay lim yu gën a togg ci diggante yàlla ak limu yoon, ni kolonedu àtte, dañu niñu ñu plain bu muy defar ci barkeel; te kuñu ko xam a takkawal ba mu jox ci seen bopp, bu ñu dellu ci seen rukku, balañu tas, mu doy»:

قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ الْمُسْلِمَ إِلَّا كَفَّرَ اللهُ بِهَا عَنْهُ، حَتَّى الشَّوْكَةَ يُشَاكُهَا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Benn jaamu bumu mu dem ci bereb bu mu mette, Yàlla dina soppi sa yoon; hatta siwka lañu tàggat».

قال رسول الله ﷺ «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Nuyoo yi soxlañu, jàmm yi, jël yi, gëstu yi, dañu am ni nit ñooy mel ak jàmm; bu njëkk yor ba mu defar, biir jàmm dina defar bu baax».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku mujj ñëw fi, am na jàmm ci kër gi, am na tef ci yaramam, te am na lekk ci ngoonam, maanaam ay atam ak ñeenti lool, lu mu tax, du yeneen dara moyee jamono bu nekk ci aduna».

قال رسول الله ﷺ «مِنَ الكَبَائِرِ شَتْمُ الرَّجُلِ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ الله، وَهَل يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku jàpp rek bu mag moo mel ni góor bu tànn ab tëdd; Niki nit ku wax ndigalu baayam, mu wax seeni baay, te mu wax seen yaay, mu wax seen yaay rekk».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ ذَبَّ عَنْ لَحْمِ أَخِيهِ بِالغَيْبَةِ كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُعْتِقَهُ مِنَ النَّارِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku nekke ci ñetti ndaw ñu di tànn ci leëm sëriñam tee mu yokk, Yàlla dina ñu déf ci ngaralam; dinga jàpp ci simboo sɛl».

قال رسول الله ﷺ «مِنْ رَأَى عَوْرَةً فَسَتَرَهَا كَانَ كَمَنْ أَحْيَا مَوْءُودَةً مِنْ قَبْرِهَا».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku di santal lu neex ci kert yi mu mën a def, mu bokk ci seen mbir ak kaw, Yàlla dina maye ko ba mu am loxo ci naar».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ وَأَنْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku doon woon a dóóral ci réew mi, te nañu sare ko, mooy ni ku arquee ci nit ku daafoo, ku tënkaale bóol, Yàlla dina jàpp nekk na ci seeni bopp».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَانَ سَهْلًا هَيِّنًا لَيِّنًا، حَرَّمَهُ الله عَلَى النَّارِ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku doon am jàmm ci daraam ak doon defal làmbi, su ko bëgg gu yombul ci li mu wara am, nañu koy xam ni seen ajiin moo tax, te ku am lu sell, Yàlla dina am bari ci jàmmam».

قال رسول الله ﷺ «(مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ قال: وما جائزته يا رسول الله؟ (يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَاليَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ)».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku am naxarik yi yàyata ñu ko jëkkër, moom la tax, Yàlla dina ñu yombal ci asamaan, te dinañu dellu ci boroom gox yi».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ لَا يَرْحَمِ النَّاسَ لَا يَرْحَمُهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku muy santal lu xel, mu mën a jox ko ko boole, Yàlla dina tax ko te mu am yërmande ci biir nit ñi».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللهُ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَيِّ الْحُورِ شَاءَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku Yàlla amee, di xam leegi ak bésub akhir, dina jokkoo ci waayub say bis yu neex ci diggante seen góor-góorlu, te mu am dayoo; gi mu am nguuru kenn du mën a yëngu ci ay aju».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ وَقَاهُ اللهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku Yàlla tàmbalee, wara muñal ci i mbégte yi, te wara sant ci liggéeyam, dina wër gaal gu baax».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku jaar ci mën a mënal, nangu na ay jàmm, du magg ci jàmm».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ يُردِ الله بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ».

Rasuul Yàlla ﷺ wax na: «Ku Yàlla dañu feeñ, dina am teewoo ci jamono; Yàlla dina jox ko dundin ci ci seen xeetu xel».

قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا عَائِشَةُ، عَلَيْكِ بِالرِّفْقِ، وَإِيَّاكِ وَالْعُنْفَ وَالْفُحْشَ».

Yonenti Yàlla ﷺ nee na: «Dalal, yaw Aysata. Danga wara lemu; te moytu jàmmaar ak wax ju ñaaw.»

قال رسول الله ﷺ «هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ» شَيْئًا؟».

Yonente Yàlla ﷺ dafa laaj ne: «Ndax yor nga dara ci woyi Umayya doomu Salt?»

قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ، الَّذِي لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ».

Yonente bi ﷺ nee na: «Wàllàahi gëmul, wàllàahi gëmul, wàllàahi gëmul, ki nga xam ne dëkkandoom muusul ci ay loram.»

قال رسول الله ﷺ «وَاللَّهِ لَلدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ هَذَا عَلَيْكُمْ».

Yónnentu Yàlla ﷺ nee na: «Ci Yàlla laa waat, àdduna moo gën a ñàkk solo fa Yàlla, ni lii ñàkke solo ci yéen.»

قال رسول الله ﷺ «يا أبا ذر، أَتَرَى أَنَّ كَثْرَةَ المَالِ هُوَ الغِنَى؟ إِنَّمَا الغِنَى غِنَى القَلْبِ، والفقر فَقْرُ القَلْبِ مَنْ كَانَ الغِنَى فِي قَلْبِهِ، فَلَا يَضُرُّهُ مَا لَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ الفَقْرُ فِي قَلْبِهِ، فَلَا يُغْنِيهِ مَا أَكْثَرَ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ شُحُّهَا».

Yonente bi ﷺ neena: «Yaw Abaa Sar, ndax yaa ngi xalaat ne bari alal mooy am-am gi? Degg-degg, am-am gi mooy am-amu xol, te ñàkk gi mooy ñàkku xol. Képp ku am-am nekk ci xolam, li mu daj ci àdduna du ko lor. Te képp ku ñàkk gi nekk ci xolam, lu mu bare-barele ci alal ci àdduna du ko wërsëgal. Te degg-degg, sañ-sañu bakkanam rekk a koy lor.»

قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ، إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلِيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ».

Yonente Yàlla ﷺ nee na: «Yaw Abaa Sarin, ndax xastoo nga ko ci yaayam? Yow de, nit nga ku am jikko ju bokk ci jamonoy réer. Seeni surga, seeni mbokk lañu; Yàlla moo leen samp ci seen ron kàttan. Képp ku sa mbokk nekk ci sa ron kàttan, na ko lekkloo ci li muy lekk, te solal ko ci li muy sol. Te bu leen leen teg lu leen ëpp doole. Su fekkee nag te ngeen leen ko, kon na ngeen leen ci jàppale.»

قال رسول الله ﷺ «يَا أَبَا ذَرٍ، انْظُرْ أَرْفَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ فِي عَيْنِكَ قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ حُلَّةٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ لِي: انْظُرْ أَوْضَعَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ أَخْلَاقٌ، قُلْتُ هَذَا، قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ هَذَا عِنْدَ اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِنْ مِثْلِ هَذَا».

Yonent bu tedd bi ﷺ nee na: «Yaw Abaa Sar, seetal nit ki gën a kawe ci sa bët ci biir jàkka ji.» Mu ne: «Ma seet, ma gis nit ku sol ay mbubb yu rafet, ma ne: 'Kii la.'» Mu ne ma: «Léegi nag, seetal ki gën a suufe ci sa gis-gis ci biir jàkka ji.» Mu ne: «Ma seet, ma gis nit ku sol ay yére yu laax te màgget, ma ne: 'Kii la.'» Mu ne: «Maa ngi waat ci Ki sama bakkan nekk ci loxoom, kii, Bés pencc, mooy gën fa Yàlla suuf si fees dell ak ñu mel ni keneen ka.»

قال رسول الله ﷺ «يَا حَنْظَلَةُ! سَاعَةً وَسَاعَةً وَلَوْ كَانَتْ تَكُونُ قُلُوبُكُمْ كَمَا تَكُونُ عِنْدَ الذِّكْرِ لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلائِكَةُ».

Yónnentu Yàlla ﷺ nee na: «Yaw Xansala! Waxtu ci waxtu. Te bu dee woon ne seeni xol dafa sax ci melo wi ngeen di am bu ngeen di tudd Yàlla, kon malaaka yi ñoo leen di jox loxo.»

قال رسول الله ﷺ «يَا عَائِشَةُ، مَتَى عَهْدُتِنِي فَحَّاشًا، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ».

Yonentu Yàlla ﷺ nee na: «Yaw Aïcha, kañ nga ma gis ma di wax wax ju ñàkk teggin? Ci dëgg-dëgg, ki gën a bon daraja fa kanam Yàlla bés bu pénc, mooy ki nit ñi di moytu ngir ragal loram».

قال رسول الله ﷺ «يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ لَا تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ».

Yonente Yàlla bi ﷺ nee na: «Yeen jigéeni jullit ñi, na benn jigéen bule xeb li dëkkandoom di ko may, donte tànku xar la.»

قال رسول الله ﷺ «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا».

Ndawul Yàlla ﷺ nee na: «Yombal leen te bu leen jafeel; bégal leen te bu leen dawloo.»

قال رسول الله ﷺ «يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ».

Yonente Yàlla ﷺ nee na: «Na ki war nuyoo ki dox, ki dox nuyoo ki toog, te ñi néew nuyoo ñi bare».

قال رسول الله ﷺ «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ فِيْهِ اثْنَتَانِ: الْحِرْصُ عَلَى الْعُمْرِ، وَالْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ».

Yonente Yàlla bi ﷺ nee na: «Doomu Aadama dafay màggat, te ñaari mbir di gën a ndaw ci moom: bëgg a gudd fan, ak bëgg alal.»

قال رسول الله ﷺ «اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَشَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَغِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ».

Yonentu Yàlla ﷺ nee na: «Jëriñoolal juróom laata juróom: sa dund laata sa dee, sa wergi-yaram laata sa feebar, sa jot laata ngay jàpp, sa ndaw laata sa màggat, ak sa am-am laata sa ñàkk.»

الباب الخامس: التوبة والمغفرة

Bab 5: At-Tawba wal-Maghfirah

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ وَيَبْسُطُ يَدَهُ بِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Alla Taa'ala dafay dëggal sa lugg ci guddi ngir nit ku bëgg a toob suba ngir xeet bés bi, te dafay dëggal sa lugg ci bés ngir nit ku bëgg a toob guddi bi; loolu bu baaxee ba suba sunu tër bi dina juddu maghribam.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Alla Taa'ala dafay jëfandikoo toobu benn bër ci nit bi waaye bu mu ñëw bu mu génne (bu mu tëgg lu gën a am ci làmbiiru), fu mu toggee dañu waxtu.»

قال رسول الله ﷺ «إِنَّ الله تَعَالَى يُمْهِلُ حَتَّى إِذَا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ نَزَلَ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَنَادَى: هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ، هَلْ مِنْ تَائِبٍ، هَلْ مِنْ سَائِلٍ، هَلْ مِنْ دَاعٍ، حَتَّى يَنْفَجِرَ الْفَجْرُ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Alla Taa'ala dafay faat ci wàllu déggal te bu thultu bu guddi bu mujj dina manne it, dem ci sama samay géej ci seetlu dëkk bi te dafa naan: 'Am naa ku ngi kër-gis? Am naa ku ngi toob? Am naa ku ngi nangu? Am naa ku ngi dugal?', ba suba fajra dina a sutur.»

قال رسول الله ﷺ «كُلُّ ابْنِ آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Benn benn doomi Ādam day wall, te maneen wall yi am nañu yëg-yëg; ku mënsul seen walléew yi, ñoom ñu mëna mënoon yi, dañuy seen di tëj toobu.»

قال رسول الله ﷺ «كُلُّ أُمَّتِي مُعَافَى إِلاَّ الْمُجَاهِرِينَ، وَإِنَّ مِنَ الْمُجَاهَرَةِ أَنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلًا، ثُمَّ يُصْبِحَ وَقَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيَقُولَ: يَا فُلَانُ، عَمِلْتُ البَارِحَةَ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ بَاتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ، وَيُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللَّهِ عَنْهُ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Ñu wara lépp sama ciyummé gi: ca wetu sama ummat moom dara jafe, ku rafet ni mu bëgg a dalal seeni dëm ak seeni yërmande amna solo; waaye ku bëgg a dëgër ci waa guddi, mu def benn dal bi guddi ci weeru leegi, booru suba Alla am na ñennu ci moom kon mu gën a wax: ‘Yaa nuy, damaa def tëriinu gis naa ni’ — te suba mu waral nit ku nekk xeeru Alla, mu teggi ca téere Alla.»

قال رسول الله ﷺ «للهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ أَنْ يَسْقُطَ عَلَى بَعِيرِهِ وَقَدْ أَضَلَّهُ بِأَرْضِ فَلَاةٍ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Alla am na xarit yu mag ci toobu ànd ak léegi; Alla dina am saraxu këru yeneen lu muy jubal toobu ab nit, lu kenn du mën a am ni mu am puroob, ci misal: ku dundoon nag ci gudd gi nu tax mu fay di fànn, te mu gis fu nekk bi mu wuutu, nu mel ni ñu gis ko—Alla mooy mëna xam, mu am na tawfeex.»

قال رسول الله ﷺ «لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Ngir ku defe ko ci sama ummat ya.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ الله عَلَيْهِ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Ku toob bu muñ ci biir, ba suba sunu tër bi dina juddu maghribam, Alla dina acceptal toobu mu.»

قال رسول الله ﷺ «مَهْلًا يَا خَالِدُ فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ تَابَتْ تَوْبَةً لَوْ تَابَهَا صَاحِبُ مَكْسٍ لَغُفِرَ لَهُ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Jàmm rekk yaa Khalid; walla ci kañu juddu sama tensi, sa xol di ko wér, dina am toobu bu rëy bu sugg ci lu am solo; bu benn nit muñu am te mu toobe, Alla dina yeggloo moom.»

«هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ؟ لَعَلَّهُ أَنْ يَتُوبَ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ».

«Ndax dañu nu yoor ko? Su nu dolliñee, mën na mu toob te Alla dina acceptal toobu mu.»

قال رسول الله ﷺ «وَيْحَكِ ارْجِعِي فَاسْتَغْفِرِي الله وَتُوبِي إِلَيْهِ».

Rasul Allāh ﷺ wax na: «Wey la, doxal kaay, te nangu Alla, bañ la toob ak sàmm ci moom.»