القسم الثامن: نظام العقوبات في الإسلام (الحدود والديات والعقوبات)

Qismu 8: Sistemu ndam yi ci Islaam (al-ḥudūd, ad-diyāt ak al-ʿuqūbāt)

قال رسول الله ﷺ «ادْرَؤُوا الْحُدُودَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنْ وَجَدْتُمْ لِلْمُسْلِم مَخْرَجًا فَخَلُّوا سَبِيلَهُ، فَإِنَّ الإِمَامَ لأَنْ يُخْطِئَ فِي الْعَفْوِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعُقُوبَةِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Su ñu mën, yóbbu seen yoonu ndànk-takku yi (al‑hudud) ci Muslim yi; su nu gis benn yoonu jëfandikoo benn Muslim, seetlu ko; ndaxte imam bi, mënees a dogal ci seetaan (al‑ʻafw) moo gën a baax ju mënees a dogal ci nettali (al‑ʻuqūbah)».

قال رسول الله ﷺ «إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا وَالرِّبَا فِي قَرْيَةٍ فَقَدْ أَحَلُّوا بِأَنْفُسِهِمْ عَذَابَ اللَّهِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Su zina ak ribaa ñu am ci benn dëkk, doon nañu tàccal ci seen biir li mu am: adabu Yàlla».

قال رسول الله ﷺ «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مَنْ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ، وَأَيْمُ اللهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Nit ñi jamono yu mujj a ñu bess, ñu mel ne su nergoo saykuur, ñu gën a sell; su nerkoo ku yaramu jàmm reer, ñu dogal ci kaar (al‑ḥadd). Ñoom Yàlla ma, su Faatimatu bint Muhammad nekkee nerkoo, man dina gëddal teemaam say loxo».

قال رسول الله ﷺ «تَعَافَوا الْحُدُودَ فِيمَا بَيْنَكُمْ، فَمَا بَلَغَنِي مِنْ حَدٍّ فَقَدْ وَجَبَ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Wàccal ay hudud ci biir seen diggante; kon lu ma gis a di ñu am ñu mëna, day yokk ci farlu».

قال رسول الله ﷺ «كُلُّ ذَنْبٍ عَسَى اللهُ أَنْ يَغْفِرَهُ، إِلاَّ مَنْ مَاتَ مُشْرِكًا، أَوْ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Benn dummu ndiggu gu Yàlla mën na Yàlla a dilli, su fekkeeku lu mu gën: su benn mu noppi daal ñu def shirk, walla mu muuslim a seetlu mu muuslim doon aël (qarse) doon kik».

قال رسول الله ﷺ «لا تُعذِّبُوا بِعَذَابِ اللهِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Bul taqseel ak adabu Yàlla».

قال رسول الله ﷺ «لا تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Hudud ñuñu doon sëkk a def ci masjid yi».

قال رسول الله ﷺ «لا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Bul diine nit ku ñu dëkk seeraan; waa kanam (ibn Adâm) am na téen bu nekk ci wér‑wër gi, ndaxte moo ko doy waar ci jàppandoo ci leegal ginnaaw yeneen».

قال رسول الله ﷺ «لا تَقْتُلْهُ، فَإِنْ قَتَلْتَهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِكَ قَبْلَ أَنْ تَقْتُلَهُ، وَأَنْتَ بِمَنْزِلَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ كَلِمَتَهُ الَّتِي قَالَ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Bul duggal ko; su duggalee ko, bu ko nekk, moo la nekk ñuy wone seen xaalis ci seen yoon, te yaw dañu nekk nañu ci sama xaalis balma su nga waxe kàdduwul».

قال رسول الله ﷺ «لا يَزَالُ العَبْدُ فِي فُسْحَةٍ مِنْ دِينِهِ مَا لَمْ يُصِبْ دَمًا حَرَامًا».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Nit duñu jaar ci wàllu dinam ba mu ñu def ndaw dara ngir mu suufe yaram yuwu, waaye su mu suufe dammub ndaw, donu amte».

قال رسول الله ﷺ «يَا أَنَسُ، كِتَابُ الله الْقِصَاصُ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Ya Anas, kattabi Yàlla mooy al‑qisâs (kitabu‑llah al‑qisâs)».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَحْسَنَ فِي الْإِسْلَامِ لَمْ يُؤَاخَذْ بِمَا عَمِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَنْ أَسَاءَ فِي الْإِسْلَامِ أُخِذَ بِالْأَوَّلِ وَالْآخِرِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Kuma doon doxantu ci taliif bu baree ci Islam, du dina am lañu nekk ci li mu def ci jamono ju walaata (al‑jahiliyya); kuma doon jafe‑jafe ci Islam dina ñu wéy ko ci li mu def ci biir tey ak gannaaw».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ أَصَابَ حَدًا فَعُجِّلَ عُقُوبَتُهُ فِي الدُّنْيَا فَاللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُثَنِيَ عَلَى عَبْدِهِ الْعُقُوبَةَ فِي الْآخِرَةِ، وَمَنْ أَصَابَ حَدًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَفَا عَنْهُ فَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَعُودَ إِلَى شَيْءٍ قَدْ عَفَا عَنْهُ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Kuma mu am al‑ḥadd te nettaliwul moomu ci duniyaa, Yàlla mooy mënaale, du dina jàpp lu mu jëfandikoo ci ab dërëm ci aakher; te kuma mu am al‑ḥadd te Yàlla ñu naan ko, Yàlla mooy wéyul, du dina nuy jaaral li mu defe ku Yàlla naa yiw».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ ضَرَبَ غُلَامًا لَهُ حَدًا لَمْ يَأْتِهِ، أَوْ لَطَمَهُ فَإِنَّ كَفَّارَتَهُ أَنْ يُعْتِقَهُ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Kuma mu naak doomam (gëstu) te duñu amee, walla mu náppale ko, kefaaraam mooy way‑topp a yeewu moom (yaañu lay sàcc) — nanu di sas ko».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ، وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Kuma mu takk doomam boppam, nanu doomu ko; kuma mu tabbi doomam, nanu tabbi ko».

«نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الضَّرْبِ فِي الوَجْهِ وَعَنِ الوَسْمِ فِي الوَجْهِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Nabi bi ñepp tëggaloon ci dodal ci liggéeyal kañu ak ci mbodd miin ci kanam (ñu ndoxantu a def al‑ḍarb fiyw) te ñu ñakk a sottal xàllu ci kànjam».

قال رسول الله ﷺ «يَا أُسَامَةُ، أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللهِ».

Rasuulullah ﷺ wax na: «Yaa Usâmah, danga jaaral te xanaa nga jaaral ci benn hadd bu Yàlla?»