القسم الثاني: أحكام العبادات
Bokk bu ñaar: Ndimbal yi ci ay yëf yu ibadat
الباب الأول: الطهارة
Baab 1: Tahaara
قال رسول الله ﷺ «لَا تُزْرِمُوهُ.. دَعُوهُ» قاله ﷺ للصحابة بشأن أعرابي بال في ناحية المسجد ثم دعاه وقال له «إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنْ هَذَا الْبَوْلِ وَلَا الْقَذَرِ، إِنَّمَا هِيَ لِذِكْرِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَالصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ».
Rasul Allah ﷺ waxoon: Bul jàpp ko te muñ nañu nangu ko. Mu waxoon ci as-sahaba bi, ndax al-ʿarabi la amee bawl ci biir masjid bi; ba mu nangu ko te mu wax ne seeni masajid dañu amul bokk ci bawl walla ci qadar, masajid yi dañu nekk te dañu jàmm ci dhikr Allaah azza wa jal, ci salaat ak ci jàngu Qur'aan.
الباب الثاني: الصلاة والمساجد
Baab 2: Sallaat ak masajid
«مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ الله لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ الله كَانَتْ خَطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطُّ خَطِيئَةً وَالأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَةً».
Ku defee wudu ci këram bi, te mu wàcc dem ci benn kër bu Yàlla ngir dugal benn fariz bu Yàlla; ci benn tallaam mu soppi khati'ah, te benn tallaam mi mu yokk daraja.
الباب الثالث: الزكاة والصدقات
Baab 3: Zakaat ak sadaqaat
قال رسول الله ﷺ «تَبَسُّمُكَ فِي وَجْهِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ، وَأَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَدَقَةٌ، وَإِرْشَادُكَ الرَّجُلَ فِي أَرْضِ الضَّلَالِ لَكَ صَدَقَةٌ، وَإِمَاطَتُكَ الْحَجَرَ وَالشَّوْكَةَ وَالْعَظْمَ عَنِ الطَّرِيقِ لَكَ صَدَقَةٌ، وَإِفْرَاغُكَ مِنْ دَلْوِكَ فِي دَلْوِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ».
Rasul Allaah ﷺ wax na: «Bu nga bëccëg te yeewu sa bët ci kanam sa xarit, moo tax sadaqa; te dinagal ci lu baax ak tëj ci lu xew, te bañ nga làng ci lu mu neex, moo tax sadaqa; yéene sa xarit ci biir dëkk bi ku dañuy xalaat, moo tax sadaqa; yokk mburu, sawkër walla kóod ci yoon bi, moo tax sadaqa; te bu nga doy jàmm sa dalu ci dalu sa xarit, moo tax sadaqa.»
قال رسول الله ﷺ «أَنْفِقِي وَلا تُحْصِي فَيُحْصِي اللهُ عَلَيْكِ، ولَا تُوعِي فَيُوعِي اللهُ عَلَيْكِ».
Rasul Allaah ﷺ wax na: «Joxal, te bañ nga jàppal ak gaññ, ndaxte Yàlla dina joxal la; te bañ nga tënki, Yàlla dina tënkee la.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَأَلَ النَّاسَ أَمْوَالَهُمْ تَكَثُّرًا فَإِنَّمَا يَسْأَلُ جَمْرًا فَلْيَسْتَقِلَّ أَوْ لِيَسْتَكْثِرْ».
Rasul Allaah ﷺ wax na: «Ku laaj nit ñi mbégte ngir yokk seen xaalis, mu laaj ni mu laaj xaañu naqar (yewu takku); dëggal, mu mën a yokk walla mu mën a jàpp bu yomb.»
الباب الرابع: الحج والعمرة والزيارة
Baab 4: Xajji, Umra ak ziyara
قال رسول الله ﷺ في خطبة الوداع: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَيُّ يَوْمٍ هَذَا قَالُوا: يَوْمٌ حَرَامٌ، قَالَ (فَأَيُّ بَلَدٍ هَذَا) قَالُوا بَلَدٌ حَرَامٌ قَالَ (فَأَيُّ شَهْرٍ هَذَا) قَالُوا شَهْرٌ حَرَامٌ قَالَ (فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ، اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ، فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ».
Rasulullah ﷺ ci khutbatul-wada' waxoon: «Yaa nit ñi, fan lañu am léegi?» Ñu naan: “Bés bu haram.” Mu laaj: “Fan dëkk bii?” Ñu naan: “Dëkk bu haram.” Mu laaj: “Fan weer bii?” Ñu naan: “Weer bu haram.” Mu wax: “Kon, say rag (دماؤكم), say maal (أموالكم) ak say tur (أعراضكم) dañu haram ci yaw; ni itam ni bes bii, ni dëkk bii ak ni weer bii dañu am dara ci yeneen. Yaa Allaah, maa la tegg? Yaa Allaah, maa la tegg? Ku gis bi, na ko wéral ku gis bu amul. Bul génn ma ba deggoo; bul togg kafar, te bul yokk bopp seen waxtaan ak seen jëmm ñu di dañl.”
الباب الخامس: الجنائز والوفاة والقبور
Baab 5: Jenayiz, wafaat ak qubuur
قال رسول الله ﷺ «اذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاكُمْ وَكُفُّوا عَنْ مَسَاوِيهِمْ».
Rasul bi ﷺ wax na: «Xamleen lafet yi ci nit ñu dem, te tàggatleen ci yeneen wàllu seen jafe-jafe».
قال رسول الله ﷺ «(السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، وَدِدْتُ أَنَّا قَدْ رَأَيْنَا إِخْوَانَنَا)» قَالُوا: أَوَلَسْنَا إِخْوَانَكَ؟ قَالَ: «بَلْ أَنْتُمْ أَصْحَابِي، وَإِخْوَانُنَا الَّذِينَ لَمْ يَأْتُوا بَعْدُ» فَقَالُوا كَيْفَ تَعْرِفُ مَنْ لَمْ يَأْتِ بَعْدُ مِنْ أُمَّتِكَ؟ فَقَالَ: «أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا لَهُ خَيْلٌ غُرٌّ مُحَجَّلَةٌ بَيْنَ ظَهْرَيْ خَيْلٍ دُهْمٍ بُهْمٍ أَلَا يَعْرِفُ خَيْلَهُ؟) قَالُوا: بَلَى، قَالَ: (فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنَ الْوُضُوءِ، وَأَنَا فَرَطُهُمْ عَلَى الْحَوْضِ، أَلَا لَيُذَادَنَّ رِجَالٌ عَنْ حَوْضِي كَمَا يُذَادُ الْبَعِيرُ الضَّالُّ، أُنَادِيهِمْ أَلَا هَلُمَّ فَيُقَالُ: إِنَّهُمْ قَدْ بَدَّلُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ: سُحْقًا سُحْقًا)».
Rasul bi ﷺ wax na: «(As-salāmu ʿalaykum dār qawmin muʾminīn, wa innā in shāʼa Allāhu bikum lāḥiqūn, wa waddtu annā qad raʼaynā ikhwananā)». Ñu weesu: Ñu nekk ñu ñuleen? Wax na: «Déedéet, ngeen sama xarit, te sama ikhwan dañu koñu ñuñu soxlañu ak jamono ju ñu dem». Ñu negiñu: Naka laa giskoñu ñuñu soxlañu? Wax na: «Am nga xalaat: Su am benn nit buy am mbubb yi rafet ak xeet yu neex ginnaaw ñoom ci diggante kàttan yi, yaa ngi ci gën di gis moom?». Ñu waxe: Waaw. Wax na: «Ñu dinañu barnañu wacc ba ñu amu wudu rafet, te man dinaa tàggat seen buum ci hawd (al-ḥawd); ñu nuy dugg ci sama hawd ni ñu dugg gaal dalu; maa ngi koy nuy: Na ñu nangu! Te dinañu wax ne: Ñu defaññu boppam ginnaaw maa—maa ngi wax: Suxx, suxx».
قال رسول الله ﷺ «لا تسبوا الأموات، فتؤذوا الأحياء».
Rasul bi ﷺ wax na: «Bul xeexal nit ñu dem, ndax nga mën a saanal nit ñu nekk ci dund».
قال رسول الله ﷺ «لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمُ الْمَوْتَ إِمَّا مُحْسِنًا فَلَعَلَّهُ أَنْ يَزْدَادَ خَيْرًا، وَإِمَّا مُسِيئًا فَلَعَلَّهُ أَنْ يَسْتَعْتِبَ».
Rasul bi ﷺ wax na: «Du nu mën a garal doomal doom ci sa kaw; su leeral ne kàddug mu gën a neex, mën na ne mu am baax yu bari, su tëggal ñu mën na ne mu ñàkk te mu réer ak tawfeex».
قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُسْلِمَيْنِ يَتَوَفَّى لَهُمَا ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ إِلَّا أَدْخَلَهُمُ الله الجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَةِ الله إِيَّاهُمْ».
Rasul bi ﷺ wax na: «Suñu benn Muslim yu ñaar, bu mu am ci seen bopp te mu dund, bu ñu tollu ñaar ñu yeesoo am te ñu am 3 doom yu ñu gisul askan wi (ñu nusul seen tuuti), Alla dina ñu dem Jannat bi ba mu tudd ci teddinu ak ravmu jabar».
قال رسول الله ﷺ «مَنْ عَادَ مَرِيضًا لَمْ يَزَلْ فِي خُرْفَةِ الجَنَّةِ حَتَّى يَرْجِعَ».
Rasul bi ﷺ wax na: «Ku génn gis nit bu lekkal, dina tàggat ci fandenkat Jannat gu ñàkk ba mu dem».
قال رسول الله ﷺ «يَقُولُ اللهُ تَعَالَى: مَا لِعَبْدِي الْمُؤْمِنِ عِنْدِي جَزَاءٌ إِذَا قَبَضْتُ صَفِيَّهُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا ثُمَّ احْتَسَبَهُ إِلَّا الْجَنَّةُ».
Rasul bi ﷺ wax na: «Alla Taalà wax na: Lu ma jàpp ci sama binde? Su ma caabi sama xale bu mu rëy ci duniyaa, te mu jàmmal ngir sama réew, lan la ajar bi ma kenn ma joxe ci sama jëfleen, waay mu mën a am ay ajar wuufi? Sëy, Jannat mooy saxaj bi».