بانَتْ سُعاد
قصيدة البُردة الأولى — الصحابي كعب بن زهير رضي الله عنه (ت 26هـ)
أنشدها كعب بن زهير رضي الله عنه بين يدي النبي ﷺ في مسجده معتذرًا، فعفا عنه النبي ﷺ وخلع عليه بردته الشريفة، فسُميت «البردة». وهي أول قصائد المديح النبوي وأصلها.
Baanat Suhaad — Kaab ibn Zuhayr (Yàlla na ko Yàlla gërëm)
Kaab ibn Zuhayr, Yàlla na ko Yàlla gërëm, moo woy wii ci kanamu Yonnant bi ﷺ ci jàkkaam, di jéggalu. Yonnant bi ﷺ jéggal ko te màggal ko ci jox ko ay yéreem yu sell. Looloo tax woy wii tudd 'Al-Burda'. Moo ngi gisee ni mooy woy bu njëkk te mooy cosaanu woy yu tagg Yonnant bi ﷺ yépp.
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ مَتْبولُ
مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفَدْ مَكْبولُSu'ad dem na, te sama xol tay dafa ko jàpp, mu nekk jaam ci gannaawam, te amul ku ko jël wala mucc.
وَمَا سُعَادُ غَداةَ البَيْن إِذْ رَحَلوا
إِلاّ أَغَنُّ غضيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُSuba si ñuy dem, Su'ad dafa meloon ni gazel bu rafet, ak bët yu yaru, yu ñu defal kohl.
هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
لا يُشْتَكى قِصَرٌ مِنها ولا طُولُBu ñëwee, dafa gëjjon, te bu wëlitoo, dafa amoon wëñ yu yaatu, taxawaayam dafa matoon, du gàtt du gudd.
تَجْلُو عَوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابْتَسَمَتْ
كأنَّهُ مُنْهَلٌ بالرَّاحِ مَعْلُولُBu mu ríyee, dafa feeñal bëñ yu rafet, yu mel ni ndox mu sell mu ñu boole ak biiñ.
شُجَّتْ بِذي شَبَمٍ مِنْ ماءِ مَعْنِيةٍ
صافٍ بأَبْطَحَ أضْحَى وهْوَ مَشْمولُNdox mu sell mi, mu ñu boole ak sedd gu jóge ci Ma'niya, dafa nekk ci tefeñ bu yaatu, te ngelawu bëj-gànnaar di ko fekk.
تَنْفِي الرِّياحُ القَذَى عَنْهُ وأفْرَطُهُ
مِنْ صَوْبِ سارِيَةٍ بِيضٌ يَعالِيلُNgelaw yi dañuy yóbbale lépp lu ko bon, te ndox mu bare mi, mu jóge ci taw bu guddi, dafay def ay dex yu weex yu di wal.
أكْرِمْ بِها خُلَّةً لوْ أنَّها صَدَقَتْ
مَوْعودَها أَو ْلَوَ أَنَِّ النُّصْحَ مَقْبولُYàlla na nekk xarit bu baax, bu fekkoon dafa dëggal ay waxam, walla bu fekkoon dafay nangu ndigal.
لكِنَّها خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِها
فَجْعٌ ووَلَعٌ وإِخْلافٌ وتَبْديلُWaaye dafa nekk xarit bu am yaram bu ñu boole ak naqar, ak bëgg-bëgg bu tar, ak wax ju ñu dëggalul, ak soppi-soppi.
فما تَدومُ عَلَى حالٍ تكونُ بِها
كَما تَلَوَّنُ في أثْوابِها الغُولُDu taxaw fenn, dafay soppi-soppi ni guul gi di soppi ay meloom ci ay yéreem.
ولا تَمَسَّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمْتْ
إلاَّ كَما يُمْسِكُ الماءَ الغَرابِيلُDafa dëggal ay waxam ni sàngara di dëggal ndox.
فلا يَغُرَّنْكَ ما مَنَّتْ وما وَعَدَتْ
إنَّ الأمانِيَّ والأحْلامَ تَضْليلُBu la li mu la jox walla mu la wax nax, ndax bëgg-bëgg ak gént, ay nax rek lañu.
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لَها مَثَلا
وما مَواعِيدُها إلاَّ الأباطيلُAy waxam dañuy mel ni waxi 'Urqub, ndax ay waxam ay fen rek lañu.
أرْجو وآمُلُ أنْ تَدْنو مَوَدَّتُها
وما إِخالُ لَدَيْنا مِنْكِ تَنْويلُMaa ngi yaakaar te bëgg mu jege, waaye gëmuma ne dinañu am dara ci yaw.
أمْسَتْ سُعادُ بِأرْضٍ لا يُبَلِّغُها
إلاَّ العِتاقُ النَّجيباتُ المَراسِيلُSu'ad dafa dëkk ci réew mu ñu mën a agsi ak yépp yu baax, yu gaaw, te mat.
ولَنْ يُبَلِّغَها إلاَّ غُذافِرَةٌ
لها عَلَى الأيْنِ إرْقالٌ وتَبْغيلُTe dara du ko agsi lu dul yépp bu dëgër, bu gaaw, bu mën a dox bu gaaw ak bu dëgër, ba tey bu dafa sonn.
مِنْ كُلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إذا عَرِقَتْ
عُرْضَتُها طامِسُ الأعْلامِ مَجْهولُYépp bu xasan bu bare ci wetu bëtëm bu dafa xasan, te fu mu jëm mooy réew mu ñu xamul, mu ñu far.
تَرْمِي الغُيوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهِقٍ
إذا تَوَقَّدَتِ الحَزَّازُ والمِيلُDafa gis fu sori ak bët yu leer yu gazel bu kenn, ba tey bu dafa am naaj bu tar.
ضَخْمٌ مُقَلَّدُها فَعْمٌ مُقَيَّدُها
في خَلْقِها عَنْ بَناتِ الفَحْلِ تَفْضيلُBàkkam dafa rëy, te tànkam dafa mat, ab sàkk la bu gën yépp yu jigéen yi.
غَلْباءُ وَجْناءُ عَلْكومٌ مُذَكَّرْةٌ
في دَفْها سَعَةٌ قُدَّامَها مِيلُDafa dëgër, am kanam gu yaatu, mag, te dëgër ni góor, am yaatu ci wetam, te ay kiloméetaru sori nekk ci kanamam.
وجِلْدُها مِنْ أُطومٍ لا يُؤَيِّسُهُ
طَلْحٌ بضاحِيَةِ المَتْنَيْنِ مَهْزولُDeram dafa dëgër, du bon ci garab yu gaar ci gannaawam, ba tey bu dafa mel ni dafa woyof.
حَرْفٌ أخوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شْمِليلُDafa nekk yépp bu woyof, bu gaaw, bu baayam mel ni rakkam, te baayu baayam mooy baayu ndayam, loolu tax mu am gannaaw gu gudd te gaaw lool.
يَمْشي القُرادُ عَليْها ثُمَّ يُزْلِقُهُ
مِنْها لِبانٌ وأقْرابٌ زَهالِيلُDafa lemu te neex ci dënn ak wetam, ba tey bu dafa am tàggal bu bëgg a dox ci moom, dina ñuññ te daanu.
عَيْرانَةٌ قُذِفَتْ بالنَّحْضِ عَنْ عُرُضٍ
مِرْفَقُها عَنْ بَناتِ الزُّورِ مَفْتولُDafa nekk yépp bu dëgër, bu gaaw, bu am yaram bu dëgër, te cawaram dafa sori ci wetam, loolu tax mu am dox bu yaatu te dëgër.
كأنَّما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحَها
مِنْ خَطْمِها ومِن الَّلحْيَيْنِ بِرْطيلُDafa mel ni gémmiñ gu gudd, gu di wëlitoo ci gémmiñam ak bëñam, di jàll bëtëm ak bàkkam, ab màndarga la ci askanam bu baax.
تَمُرُّ مِثْلَ عَسيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ
في غارِزٍ لَمْ تُخَوِّنْهُ الأحاليلُDafa dox ak yaram bu neex ni bànqaasu tàndarma ak ay xàjjam, di jàll ci suuf su neex, su taw bi dëgëralul walla def ko bon.
قَنْواءُ في حَرَّتَيْها لِلْبَصيرِ بِها
عَتَقٌ مُبينٌ وفي الخَدَّيْنِ تَسْهيلُDafa am bakkan bu feeñ, te ci bët bu xam, wetu bëtëm dañuy feeñal askan bu leer, te léttam dañuy lemu te mat.
تُخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهي لاحِقَةٌ
ذَوابِلٌ مَسُّهُنَّ الأرضَ تَحْليلُDafa gaaw ci tànkam yu kanam, ay tànkam yu woyof di laal suuf bu neex, di gaaw a jàll.
سُمْرُ العَجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيماً
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعيلُAy tànkam yu ñuul dañuy tasaaroo xeer bu dafa dox, te amul lu leen aar ci kaw doj yi, loolu tax mu dëgër.
كأنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها إذا عَرِقَتْ
وقد تَلَفَّعَ بالكورِ العَساقيلُDoxu tànkam yu kanam, bu dafa xasan te am sàmm ci wetu selle, ab seede la ci dëgëram bu sax.
يَوْماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً
كأنَّ ضاحِيَهُ بالشَّمْسِ مَمْلولُLoolu dafay am ci bis bu tàng lool, ba kameleon bi di nekk ci jàmm te noppi, gannaawam gu feeñ mel ni naaj bi dafa ko lakk.
وقالَ لِلْقوْمِ حادِيهِمْ وقدْ جَعَلَتْ
وُرْقَ الجَنادِبِ يَرْكُضْنَ الحَصَى قِيلُواSëriñu yépp yi, bu dafa gis xajjaat yu ñuul yi di tasaaroo xeer ci tàngoor bu tar, dafa wax nit ñi ñu noppalu ci diggu bëccëg.
شَدَّ النَّهارِ ذِراعا عَيْطَلٍ نَصِفٍ
قامَتْ فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُTànkam yu kanam yu yépp bu gudd, bu dëgër, bu mag, bu di muñ coonaayu bis bi, dañuy dox ak sàmm bu ñu tontu ak yu jigéen yu amul doom, yu am naqar.
نَوَّاحَةٌ رِخْوَةُ الضَّبْعَيْنِ لَيْسَ لَها
لَمَّا نَعَى بِكْرَها النَّاعونَ مَعْقولُDafa mel ni jigéen ju di yéwéen, ay loxoom yu kaw di lemu ak naqar, ju di ñàkk xelam bu ñu ko waxee ne doomam bu jëkk dafa dee.
تَفْرِي الُّلبانَ بِكَفَّيْها ومَدْرَعُها
مُشَقَّقٌ عَنْ تَراقيها رَعابيلُDafa xàjj ci dënn ak loxoom, yéreem bu ñu xàjj ci bàkkam, di lemu ci naqaram bu tar.
تَسْعَى الوُشاةُ جَنابَيْها وقَوْلُهُمُ
إنَّك يا ابْنَ أبي سُلْمَى لَمَقْتولُÑi di fen dañuy dox ci wetam, di wax ci bët-kànnam, "Yaw doomam Abu Sulma, dinañu la rey!"
وقالَ كُلُّ خَليلٍ كُنْتُ آمُلُهُ
لا أُلْهِيَنَّكَ إنِّي عَنْكَ مَشْغولُLépp xarit bu ma yaakaaroon dafa wax, "Mënuma la dimbali, ndax maa ngi ci samay mbir te mënuma la dimbali."
فَقُلْتُ خَلُّوا سَبيلِي لاَ أبالَكُمُ
فَكُلُّ ما قَدَّرَ الرَّحْمنُ مَفْعولُKon ma wax, "Bayyi leen sama yoon, Yàlla na leen Yàlla yóbb, ndax lépp lu Yàlla def, dina am!"
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طالَتْ سَلامَتُهُ
يَوْماً على آلَةٍ حَدْباءَ مَحْمولُLépp nit, ba tey bu dafa am dund gu gudd, dina ñu ko yóbb ci kaw bàndax.
أُنْبِئْتُ أنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَني
والعَفْوُ عَنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُÑu wax ma ne Yonent bi ﷺ dafa ma gëdd, waaye baal gi ci Yonent bi ﷺ dafa yaakaar.
وقَدْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ مُعْتَذِراً
والعُذْرُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَقْبولُMaa ngi ñëw ci Yonent bi ﷺ di jël baal, ndax baal gi ci Yonent bi ﷺ dafa nangu.
مَهْلاً هَداكَ الذي أَعْطاكَ نافِلَةَ
الْقُرْآنِ فيها مَواعيظٌ وتَفُصيلُYéwén, Yàlla mi la jox Alxuraan bi, mu di ab may bu gën, bu am ay njàngale yu xóot ak ay leeral yu leer, na la gindee.
لا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوالِ الوُشاةِ ولَمْ
أُذْنِبْ وقَدْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُBu ma tegale ci waxi ñiy fenal, ndax amuma benn bàkkaar, te wax yu bari tas nañu ci man.
لَقَدْ أقْومُ مَقاماً لو يَقومُ بِه
أرَى وأَسْمَعُ ما لم يَسْمَعِ الفيلُDëgg la, taxaw naa ci barab bu raglu lool, ba sax bu ñuy taxawal gëléem fa, dina gis te dégg lu mu gisuwul te dégguwul ci lu mu dund.
لَظَلَّ يِرْعُدُ إلاَّ أنْ يكونَ لَهُ
مِنَ الَّرسُولِ بِإِذْنِ اللهِ تَنْويلُDina sax di rëccëx, lu dul bu Yonent bi ﷺ joxee ko, ci ndiggalu Yàlla, jàmm ak dal.
حَتَّى وَضَعْتُ يَميني لا أُنازِعُهُ
في كَفِّ ذِي نَغَماتٍ قِيلُهُ القِيلُBa ma teg sama loxo ndeyjoor, te amuma benn werante, ci loxoy ku am wax ju neex te ay kàdduyam ñooy dogal bi mujj.
لَذاكَ أَهْيَبُ عِنْدي إذْ أُكَلِّمُهُ
وقيلَ إنَّكَ مَنْسوبٌ ومَسْئُولُLooloo tax mu gën ma a raglu bu ma koy waxal, te dañoo wax ne yaw (waaykat bi) dañuy laabal te laaj la.
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيوثِ الأُسْدِ مَسْكَنُهُ
مِنْ بَطْنِ عَثَّرَ غِيلٌ دونَهُ غيلُMi ngi génn ci gaynde gu nekk ci kër gu xóot, ci biir Aththar, ab àll bu dëgër bu am yeneen àll yu bari.
يَغْدو فَيُلْحِمُ ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهُما
لَحْمٌ مَنَ القَوْمِ مَعْفورٌ خَراديلُDina dem di jox ñaari gaynde yu am doole ñam, seen ñam di yaramu noon yi, buur-buur ak suuf.
إِذا يُساوِرُ قِرْناً لا يَحِلُّ لَهُ
أنْ يَتْرُكَ القِرْنَ إلاَّ وهَوَ مَغْلُولُBu mu jàppee noon, du ko bàyyi lu dul bu mu ko dàqee ba mu dëgër te boole ko.
مِنْهُ تَظَلُّ سَباعُ الجَوِّ ضامِزَةً
ولا تَمَشَّى بَوادِيهِ الأراجِيلُCi moom la rabu asamaan yi di noppalu, te kenn ku ragal walla ku tiit du jaare ci ay tefesam.
ولا يَزالُ بِواديهِ أخُو ثِقَةٍ
مُطَرَّحَ البَزِّ والدَّرْسانِ مَأْكولُTe ci tefesam, ab gaynde bu wóor dina fi bàyyi yéré yu ñu sànni ak yu yàqu yu ay ñamam.
إنَّ الرَّسُولَ لَسَيْفٌ يُسْتَضاءُ بِهِ
مُهَنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللهِ مَسْلُولُDëgg la, Yonent bi ﷺ ab jaasi bu leer la bu ñuy wut ci leer, ab jaasi bu baax bu Indiya bu génne ci jaasiy Yàlla yi.
في فِتْيَةٍ مِنْ قُريْشٍ قالَ قائِلُهُمْ
بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أسْلَمُوا زُولُواMi ngi ci diggante xale yu Quraysh, seen njiit ci biir Makka, bi ñu gëmmee Lislaam, wax leen: 'Demleen!'
زالُوا فمَا زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ
عِنْدَ الِّلقاءِ ولا مِيلٌ مَعازيلُÑu dem, te amuñu woon doole walla ñu feeñ, te amuñu woon lu leen di yëngal walla ñu daw bu ñu dajee ak noon bi.
شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لُبوسُهُمْ
مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ في الهَيْجَا سَرابيلُÑooñu ay jàmbaar yu am daraja lañu, seen yéréy xare di ay cuirasse yu ñu ràbbe ni yu Daawuda.
بِيضٌ سَوَابِغُ قد شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ
كأنَّها حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدولُYu weex lañu te yaatu, ak ay mboq yu ñu boole ba dëgër, mel ni ay mboqu garabu Qaf'a yu ñu wëng.
يَمْشونَ مَشْيَ الجِمالِ الزُّهْرِ يَعْصِمُهُمْ
ضَرْبٌ إذا عَرَّدَ السُّودُ التَّنابِيلُÑuy dox ni gëléem yu am daraja, seen dooley bëgg di leen aar bu noon yi ñuul, yu bon yi, gëmee te daw.
لا يَفْرَحونَ إذا نَالتْ رِماحُهُمُ
قَوْماً ولَيْسوا مَجازِيعاً إذا نِيلُواDuñu bég bu seen njaxar yi dàqee nit ñi, te duñu tiit bu ñu leen sonnalee.
لا يَقَعُ الطَّعْنُ إلاَّ في نُحورِهِمُ
وما لَهُمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْليلُAy dëgg-dëgg yu xare yi dañuy dal rekk ci seen dënn, te amuñu benn sikk ci ay dexu dee.