Ifihan si Iwe

Gbogbo ìyìn ni fún Ọlọ́run, Olúwa gbogbo ẹ̀dá, kí ìkíni àti ìkẹ́ tí ó pé jùlọ kí ó máa bá ẹni tí a rán gẹ́gẹ́ bí àánú fún gbogbo àgbáyé, olúwa wa Muhammad ọmọ Abdullah, ẹni tí ó jẹ́ olóòótọ́ nínú ìlérí àti olùgbẹ́kẹ̀lé, àti fún àwọn ará ilé rẹ̀ àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ tí wọ́n jẹ́ ẹni ọlá àti alábùkún, àti ẹnikẹ́ni tí ó bá tẹ̀lé wọn pẹ̀lú iṣẹ́ rere títí di ọjọ́ ìdájọ́. Mímọ́ ni fún Ọ, Ọlọ́run wa, a kò ní ìmọ̀ kankan bí kò ṣe èyí tí O kọ́ wa. Ọlọ́run wa, kọ́ wa ní ohun tí yóò ṣe wá ní àǹfààní, kí O sì jẹ́ kí ohun tí O kọ́ wa ṣe wá ní àǹfààní, kí O sì fi kún ìmọ̀, sùúrù, àti ọgbọ́n wa. Dájúdájú, Ìwọ ni Onímọ̀, Alásùúrù, Ọlọ́gbọ́n. Olúwa mi, ṣí ayà mi, kí O sì tú ìdè ahọ́n mi kí wọ́n lè gbọ́ ọ̀rọ̀ mi yé.

Lẹ́yìn náà, inú mi dùn láti gbé kalẹ̀ fún òǹkàwé ọlọ́lá àkójọpọ̀ àyànfẹ́ láti inú àwọn ọ̀rọ̀ kúkúrú ṣùgbọ́n tí ó kún fún ìtumọ̀ ti Anabi ọlọ́lá, èyí tí mo yàn láti inú ìwé mi tí ó lókìkí jùlọ, 'Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa' (Àwọn Àyànfẹ́ Hadith Anabi Ọlọ́lá). Àwọn wọ̀nyí ni àwọn hadith tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣáájú nínú ìmọ̀ hadith tí ó fẹsẹ̀múlẹ̀ ti gbà pé wọ́n jẹ́ tòótọ́. Èyí wáyé lẹ́yìn àṣeyọrí tí ìwé 'al-Safwa' ṣe, èyí tí ó jẹ́ orísun ìmọ̀ tí ó gbòòrò tí Ọlọ́run fi ṣe mi ní ọlá láti kójọ, láti múra sílẹ̀, láti tò lẹ́sẹẹsẹ, àti láti ṣàlàyé àwọn ọ̀rọ̀ tí ó ṣòro nínú rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn. Pẹ̀lú oore-ọ̀fẹ́ Ọlọ́run, ìwé náà rí ìtẹ́wọ́gbà àti ìkíni káàbọ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ Lárúbáwá àti Mùsùlùmí káàkiri àgbáyé, nítorí pé ó ní nínú àwọn hadith Anabi tí ó ṣe pàtàkì jùlọ àti èyí tí ó lágbára jùlọ, èyí tí kò sí iyèméjì nínú òtítọ́ rẹ̀ nítorí ìfohùnṣọ̀kan àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith lórí rẹ̀. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn hadith tí Mùsùlùmí nílò fún ẹ̀sìn rẹ̀ àti ayé rẹ̀. Mo tẹnu mọ́ nínú ìwé 'al-Safwa' àwọn hadith tí ó rọ̀ mọ́ ìgbàgbọ́, ìbọ́rìṣà, àwọn ìdájọ́, àwọn ọgbọ́n ti Anabi, ìwúrí fún iṣẹ́ rere àti ìkìlọ̀ lọ́wọ́ iṣẹ́ ibi, àwọn ìwà rere, àwọn àpèjúwe ìwà Anabi, àwọn ìwà ọmọlúàbí, ìmọ̀, ìṣègùn, ìtumọ̀ Al-Qur’an, àwọn ìròyìn nípa ìdàrúdàpọ̀ àti àwọn àmì ọjọ́ ìdájọ́, àpèjúwe ọjọ́ àjíǹde, ọgbà ìdẹ̀ra, àti iná, àti gbogbo ohun tí yóò ṣe Mùsùlùmí ní àǹfààní nínú ẹ̀sìn rẹ̀ àti ayé rẹ̀, pẹ̀lú àwọn ìwàásù mìíràn tí ó ń rọ ọkàn rọ̀... kí ó lè jẹ́ orísun hadith tí ó rọrùn láti rí, tí ó súnmọ́ ọwọ́ àwọn olùwádìí, àti kí ó lè jẹ́ ìwé àkọsílẹ̀ tí àwọn hadith tí a fohùnṣọ̀kan lé lórí láàárín àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith yóò ti hàn kedere pẹ̀lú àwọn àmì àwọn tí wọ́n gba hadith náà sílẹ̀, bí Ọlọ́run bá fẹ́.

Ìwé yìí ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀, àwọn onímọ̀ hadith, àti àwọn olùronú ti yìn, wọ́n sì kà á sí orísun hadith ti ode-òní tí ó péye nítorí pé ó kó àwọn hadith Anabi tí ó jẹ́ òtítọ́ jùlọ àti èyí tí ó lágbára jùlọ nínú ìsokọ́ra àwọn olùròyìn àti ọ̀rọ̀ hadith náà fúnra rẹ̀. Ìwé yìí jẹ́ èyí tí ẹnikẹ́ni kò tíì ṣe irú rẹ̀ rí nínú ọ̀nà tí a gbà kọ ọ́. Lẹ́yìn tí a tẹ ìwé náà ní ìgbà kẹrìnlá, mo rí i pé láìka ìjẹ́pàtàkì rẹ̀ àti ipò rẹ̀ nínú ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí orísun fún ẹni tí ó bá fẹ́ rí i dájú nípa òtítọ́ hadith Anabi, ó jẹ́ èyí tí ó kan àwọn onímọ̀, àwọn olùronú, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀, àti àwọn onímọ̀ hadith ní pàtàkì. Nítorí náà, láti tẹ̀lé ìfẹ́ àwọn arákùnrin wa nínú ìmọ̀ àti ọlá tí wọ́n béèrè fún ṣíṣe àkópọ̀ ìwé 'al-Safwa' nítorí wíwà àwọn hadith kan tí ó tún ara wọn sọ nínú rẹ̀ nítorí ìyàtọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ wọn, tàbí àfikún ọ̀rọ̀ kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, tàbí ìyàtọ̀ àwọn olùròyìn nínú àwọn ọ̀rọ̀ kan pẹ̀lú ìtumọ̀ kan náà tàbí èyí tí ó súnmọ́ ara wọn, èyí ni ó mú kí a yọ wọ́n kúrò nínú 'Àkójọpọ̀ Ọrọ̀ Mímọ́ ti Anabi'. Èyí jẹ́ láti jẹ́ kí ó rọrùn láti ní àti láti kà sọ́kàn fún ẹni tí ó bá fẹ́ ṣe bẹ́ẹ̀. Ní ti ẹni tí ó bá fẹ́ gbogbo àkójọpọ̀ àwọn hadith tí kò sí iyèméjì nínú òtítọ́ wọn, ó gbọ́dọ̀ padà sí ìwé 'Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa' ní kíkún. Èyí yóò jẹ́ kí ìwé 'Àkójọpọ̀ Ọrọ̀ Mímọ́ ti Anabi' rọrùn láti lò fún onírúurú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ ẹ̀sìn àti ti ayé, láti fi àwọn ohun ìyanu nínú hadith Anabi ﷺ hàn, àti àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ tí ó kún fún ìtumọ̀ àti àwọn ìṣe rẹ̀. Bí onígbàgbọ́ tàbí ẹni tí kì í ṣe onígbàgbọ́, àti olùṣelámèyítọ́ bá rí i, yóò hàn kedere sí i nípa ìṣípayá láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run tí Ọlọ́run fún Anabi tí kò mọ̀wé kà ﷺ, èyí tí ó jẹ́ àwọn hadith ọlọ́gbọ́n tí ó lẹ́wà gidigidi, tí kò lè wá láti ọ̀dọ̀ ẹlòmíràn bí kò ṣe ẹni tí Ọlọ́run yàn láti jẹ́ àánú fún gbogbo àgbáyé, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Ẹlẹ́dàá tí Ọlá Rẹ̀ ga ti sọ pé: 'A kò rán ọ níṣẹ́ bí kò ṣe láti jẹ́ àánú fún gbogbo àgbáyé.' Ó sì sọ nípa ara rẹ̀ ﷺ pé: 'Dájúdájú, àánú tí a fi tọrẹ ni mí.' Àwọn hadith wọ̀nyí ni ó ń fẹsẹ̀ mú àwọn ìtumọ̀ wọ̀nyí múlẹ̀, wọ́n sì bá ọgbọ́n, àwọn ìlànà, àti ìwà rere ti Islam àti ti ènìyàn mu, èyí tí gbogbo àwọn olùronú àti onímọ̀ àgbáyé tí wọ́n jẹ́ olóòótọ́ yóò mọyì rẹ̀, tí wọn yóò sì bọ̀wọ̀ fún un.

Bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́, mo fẹ́ láti darí àwọn ọgbọ́n àti àwọn ohun ìyanu ti Muhammad wọ̀nyí sí àwọn arákùnrin wa tí wọ́n ń gbé ní ilẹ̀ òkèèrè láti gbìyànjú láti gbé wọn kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀rọ̀ mímọ́ ti Islam. Mo sì bẹ ẹnikẹ́ni nínú wọn tí ó bá ní agbára láti gbìyànjú láti túmọ̀ rẹ̀ sí àwọn èdè tí wọ́n ń sọ ní àwọn orílẹ̀-èdè wọn, gẹ́gẹ́ bí ìpalẹ̀mọ́ láti gbé èrò Islam tí ó tóbi kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ fún gbogbo àgbáyé, èyí tí àánú, ìfẹ́, àti ìbátan wà nínú rẹ̀ fún àwọn tí ń pe fún gbígbé pọ̀ ní àlàáfíà, ìdájọ́ òdodo, àti ìwà rere.

Níwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ pé ìṣe Anabi ọlọ́lá ﷺ ní ipa àrà ọ̀tọ̀ nínú kíkọ́ ọ̀làjú Lárúbáwá àti ti Islam, tí ó sì ní ipò pàtàkì nínú òfin Islam, àṣẹ láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run ti wá kedere lórí dandan láti tẹ̀lé àwọn ẹ̀kọ́ Àyànfẹ́ ﷺ, níbi tí Ọlọ́run Ọba Mímọ́ ti sọ nínú Al-Qur’an pé: 'Ohun tí Ońṣẹ́ bá mú wá fún yín, ẹ gbà á, ohun tí ó bá sì kọ̀ fún yín, ẹ yẹra fún un.' Ọlọ́run Ọba Mímọ́ sì sọ nípa rẹ̀ pé: 'Dájúdájú, ìwọ ń tọ́ni sí ọ̀nà tí ó tọ́,' ó sì sọ fún àwọn onígbàgbọ́ pé: 'Dájúdájú, àpẹẹrẹ rere wà fún yín lára Ońṣẹ́ Ọlọ́run, fún ẹni tí ó bá ń retí Ọlọ́run àti ọjọ́ ìkẹyìn, tí ó sì ń rántí Ọlọ́run ní ọ̀pọ̀lọpọ̀.'

Láfikún sí èyí, Ẹlẹ́dàá Ọba Mímọ́ ti pa láṣẹ fún Ońṣẹ́ Rẹ̀ ọlọ́lá ﷺ láti jẹ́ iṣẹ́ ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un nípa sísọ pé: 'Ìwọ Ońṣẹ́, jẹ́ iṣẹ́ ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún ọ láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ.' Nínú àwọn ẹsẹ mìíràn, Ọlọ́run Ọba Mímọ́ ṣàlàyé pé Òun sọ Al-Qur’an ọlọ́gbọ́n sọ̀kalẹ̀ fún Ońṣẹ́ Rẹ̀ ọlọ́lá láti ṣàlàyé rẹ̀ fún àwọn ènìyàn nípa sísọ pé: 'A sì sọ ìrántí (Al-Qur’an) sọ̀kalẹ̀ fún ọ kí o lè ṣàlàyé fún àwọn ènìyàn ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún wọn, kí wọ́n lè ronú.' Ọlọ́run Ọba Mímọ́ tún tẹnu mọ́ ọn pé ọ̀kan nínú àwọn àmì onígbàgbọ́ ni láti tẹ̀lé ohun tí Ọlọ́run àti Ońṣẹ́ Rẹ̀ bá pinnu nípa sísọ nínú Al-Qur’an pé: 'Kò tọ́ fún onígbàgbọ́ ọkùnrin tàbí onígbàgbọ́ obìnrin, nígbà tí Ọlọ́run àti Ońṣẹ́ Rẹ̀ bá ti pinnu ọ̀rọ̀ kan, kí wọ́n ní yíyàn nínú ọ̀rọ̀ wọn. Ẹnikẹ́ni tí ó bá sì ṣàìgbọ́ràn sí Ọlọ́run àti Ońṣẹ́ Rẹ̀, dájúdájú ó ti sọnù ní ìsọnù tí ó hàn kedere.' Ọlọ́run Ọba Mímọ́ tún tẹnu mọ́ ọn pé Ońṣẹ́ ọlọ́lá ﷺ kì í sọ̀rọ̀ láti inú ìfẹ́ inú rẹ̀, ṣùgbọ́n láti inú ìṣípayá Ọlọ́run nípa sísọ pé: 'Kì í sì í sọ̀rọ̀ láti inú ìfẹ́ inú rẹ̀.' Ó tún pa láṣẹ fún àwọn onígbàgbọ́ láti gbọ́ràn sí i, ó sì so ìgbọ́ràn sí Ońṣẹ́ ﷺ pọ̀ mọ́ ìgbọ́ràn sí Ọlọ́run Ọba Mímọ́ níbi tí Ó ti sọ pé: 'Ẹnikẹ́ni tí ó bá gbọ́ràn sí Ọlọ́run àti Ońṣẹ́, àwọn wọ̀nyẹn yóò wà pẹ̀lú àwọn tí Ọlọ́run ti ṣe ìdẹ̀ra fún nínú àwọn Anabi, àwọn olóòótọ́, àwọn ajẹ́rìíkú, àti àwọn ènìyàn rere. Àwọn wọ̀nyẹn sì jẹ́ ọ̀rẹ́ rere.' Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹsẹ mìíràn tún wà tí ó ń rọ Mùsùlùmí láti tẹ̀lé àwọn ẹ̀kọ́ Anabi ﷺ, láti yẹra fún àwọn ohun tí ó kọ̀, àti láti dì mọ́ ìṣe rẹ̀.

Kò sí iyèméjì pé Al-Qur’an Mímọ́ ni orísun àkọ́kọ́ fún òfin Islam, àti pé ìṣe Anabi ﷺ nínú ọ̀rọ̀ àti iṣẹ́ ni orísun kejì. Òun ni ó ń ṣàlàyé àwọn ìdájọ́ Al-Qur’an Mímọ́, tí ó ń sọ èyí tí ó gbòòrò di pàtó, tàbí tí ó ń fi ààlà sí èyí tí kò ní ààlà, tàbí tí ó ń ṣàlàyé èyí tí ó ṣókí. Kódà, ó lè dá dúró láti ṣe òfin lórí àwọn ọ̀rọ̀ tí kò sí nínú Al-Qur’an rárá. Nítorí ipò yìí, àwọn onímọ̀ àti aṣáájú nínú ìjọ yìí fún un ní àbójútó tí ó ga jùlọ, wọ́n sì ná ohun tí ó jẹ́ iyebíye láti kójọ rẹ̀ àti láti ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ ní pipe. Wọ́n fi ọgbọ́n kójọ hadith Anabi, wọ́n sì tò ó lẹ́sẹẹsẹ gẹ́gẹ́ bí ète àti àfojúsùn wọn, wọ́n sì rìnrìn-àjò nítorí rẹ̀, wọ́n sì ṣiṣẹ́ lórí kíkọ ọ́ sílẹ̀ àti títò ó sí abala kọ̀ọ̀kan.

Èyí bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú bí àwọn Ṣahaba ọlọ́lá ṣe bẹ̀rẹ̀ sí ní fi ọkàn wọn kọ́ Hadith mímọ́ náà sórí, tí wọ́n sì gbé e sínú ibú ọkàn wọn. Wọ́n ń bára wọn díje láti kọ́ ọ sórí àti láti rí i dájú pé òótọ́ ni, nítorí pé Ońṣẹ́ ọlọ́lá ﷺ kọ̀ fún wọn láti kọ ọ́ sílẹ̀ ní àwọn ọjọ́ àkọ́kọ́ ìpè sí ẹ̀sìn, nítorí ìbẹ̀rù kí ó má baà dàpọ̀ mọ́ Al-Qur’an mímọ́. Lẹ́yìn náà, ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run kí ó máa bá a, ó gba àwọn Ṣahaba kan láyè láti kọ ọ́ sílẹ̀, irú bíi Ali ọmọ Abu Talib, Abu Shah, àti Jabir ọmọ Abdullah, kí Ọlọ́run yọ́nú sí wọn. Lẹ́yìn náà, Abdullah ọmọ Amr ọmọ al-Aas, kí Ọlọ́run yọ́nú sí àwọn méjèèjì, lẹ́yìn tí àwọn Ṣahaba kan sọ fún un nígbà tí wọ́n rí i tí ó ń kọ gbogbo nkan tí ó bá ti ẹnu Ońṣẹ́ ﷺ jáde sílẹ̀ pé: «Ṣé o ń kọ gbogbo nkan tí o bá gbọ́ látẹnu Ońṣẹ́ Ọlọ́run sílẹ̀, nígbà tí Ońṣẹ́ Ọlọ́run jẹ́ ènìyàn tí ó ń sọ̀rọ̀ nínú ìbínú àti nínú ìdùnnú?» Ó sọ èyí fún Ońṣẹ́ ﷺ, ó sì sọ fún un pé: «Kọ ọ́ sílẹ̀, nítorí mo fi Ẹni tí ẹ̀mí mi ń bẹ ní ọwọ́ Rẹ̀ búra, kò sí nkan tí ó ń jáde láti ibí — ó sì tọ́ka sí ẹnu rẹ̀ — bí kò ṣe òtítọ́.» Abu Hurayrah sì tẹnumọ́ èyí nípa sísọ pé: «Kò sí ẹnìkan nínú àwọn ọmọ-lẹ́yìn Anabi tí ó ní ahadith púpọ̀ nípa rẹ̀ ju èmi lọ, àyàfi ohun tí ó wà lọ́dọ̀ Abdullah ọmọ Amr, nítorí òun máa ń kọ ọ́ sílẹ̀, èmi kò sì kọ ọ́ sílẹ̀.» Ìwé Abdullah ọmọ Amr ọmọ al-Aas sì di ìlúmọ̀ọ́ká láàrin àwọn Ṣahaba, wọ́n sì pè é ní As-Sahifah as-Sadiqah (Ìwé Òtítọ́). Gbogbo èyí jẹ́ ẹ̀rí ìtara àwọn Ṣahaba ọlọ́lá, kí Ọlọ́run yọ́nú sí wọn, àti ìtara wọn láti kọ́ àwọn ọ̀rọ̀ Ońṣẹ́ ọlọ́lá ﷺ àti àwọn ìṣe rẹ̀ sórí, títí tí wọ́n fi sọ ọ́ di ọ̀nà ìgbésí ayé wọn àti àṣà wọn nínú gbogbo nkan kékeré àti ńlá. Ohun tí ó sì ràn wọ́n lọ́wọ́ ni agbára ìrántí wọn tí ó lágbára, ọkàn wọn tí ó mọ́, pẹ̀lú bí àwọn kan nínú wọn ṣe kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ahadith sílẹ̀, débi pé àwùjọ àwọn Ṣahaba ní ilú Madinah ṣe àfihàn àwòrán pípé ti àwùjọ Musulumi àkọ́kọ́ tí ó rọ̀ mọ́ Sunnah ọlọ́lá. Gbogbo èyí sì kọjá pẹ̀lú àwọn Ṣahaba, kí Ọlọ́run yọ́nú sí wọn, sí àwùjọ àwọn Tabi’un, níbi tí àwọn olùròyìn nlá láàrin àwọn Tabi’un ti gbé àwọn ìṣúra ńlá wọ̀nyí àti àwọn ohun iyebíye wọ̀nyí lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ìran tí ń bọ̀ lẹ́yìn wọn.

Nígbà tí Islam tàn kálẹ̀, tí ìjọba Islam sì fẹ̀, tí àwọn Ṣahaba sì fárá ká sí àwọn ìlú ńlá, iwúlo dìde láti ṣàkójọ Hadith sínú àwọn ìwé tí a ṣètò lọ́nà pípé. Ọ̀kan nínú àwọn àkọ́kọ́ tí ó ní ìtara sí ọ̀rọ̀ yìí ni Khalifah Umar ọmọ Abd al-Aziz, ó sì gbé àṣẹ jáde sí àwọn aṣojú rẹ̀ àti àwọn onímọ̀ ní àwọn ìlú ńlá láti ṣàkójọ Hadith àti láti kó o jọ. Ẹni àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ èyí ni Ibn Shihab al-Zuhri (ọdún 124 lẹ́yìn Hijrah), Ibn Ishaq (ó kú ní 151), àti Sufyan al-Thawri (ó kú ní 161). Nínú àwọn ìwé tí ó lókìkí jùlọ tí ó tẹ̀ wá lọ́wọ́ láti sáà yẹn ni Al-Muwatta ti Imam Malik (93-179), lẹ́yìn náà Al-Musannaf ti Abd al-Razzaq (ó kú ní 211), àti Al-Musannaf ti Ibn Abi Shaybah (ó kú ní 235) àti àwọn mìíràn. Lẹ́yìn náà, ìpele tuntun wọ̀ nínú àwọn ìpele títò Hadith mímọ́, àwọn kan sì wà láàrin wọn tí wọ́n kó gbogbo ohun tí a ròyìn látọ̀dọ̀ Ońṣẹ́ ﷺ jọ, wọ́n sì kọ àwọn Al-Masanid, èyí tí í ṣe àwọn ìwé tí ó kó ahadith Ońṣẹ́ ﷺ jọ pẹ̀lú àwọn ìsokọ́ra wọn láìsí ìyàtọ̀ láàrin èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih) àti èyí tí kò rí bẹ́ẹ̀. Nínú àwọn àkọ́kọ́ tí ó kọ Al-Masanid ni Imam Ahmad (tí a bí ní 164 tí ó sì kú ní 241) àti Uthman ọmọ Abi Shaybah (156-239) àti àwọn mìíràn. Àwọn kan sì wà tí wọ́n ya èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih) sọ́tọ̀ láìkó èyí tí ó lẹ́mẹ́ (Da’if) mọ́ ọn, ẹni àkọ́kọ́ tí ó sì ṣètò lọ́nà yìí ni Imam al-Bukhari (256), lẹ́yìn náà Imam Muslim (261). Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Imam olókìkí sì tẹ̀lé ọ̀nà wọn, lẹ́yìn náà ni àwọn ìwé Hadith kún ká ní gbogbo oríṣìí àti àwòrán wọn, nínú wọn ni Al-Masanid, As-Sahah, As-Sunan, Al-Mustadrakat, Al-Mustakhrajat, lẹ́yìn náà Al-Jawami’ àti àwọn mìíràn nínú àwọn ìwé Hadith àti ìmọ̀ ìlànà rẹ̀ lórí oríṣìí àti ipò wọn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Gbogbo rẹ̀ pátápátá ni ó wá di ìpìlẹ̀ fún àwọn ìmọ̀ Hadith nípa ríròyìn rẹ̀ àti nípa ṣíṣe ìwádìí rẹ̀.

Èyí ni pé kò tíì tẹ̀ wá lọ́wọ́ pé ìmọ̀ kan nínú àwọn ìmọ̀ nínú ìtàn rí irú ìsokọ́ra àwọn olùròyìn tí wọ́n jẹ́ olùdúró-ṣinṣin, olùdúró-dáadáa, àti olùṣọ́-ọ̀rọ̀ gbà, fún ipò ọlá ńlá yìí tí Sunnah Anabi rí gbà. Àwọn onímọ̀ àti àwọn Imam ti ijọ yìí ti fún un ní àbójútó tó ga jùlọ, títí tí wọ́n fi lè kọ́ ilé-ìwé ìkó-ìwé-jọ ńlá kan tí kò ní ẹgbẹ́ nínú ìtàn. Wọ́n ṣe iṣẹ́ ọnà nínú kíkó Hadith Anabi jọ àti títò rẹ̀, èyí sì ti bẹ̀rẹ̀ láti àwọn ọjọ́ àkọ́kọ́ ti ìpè Anabi. Ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn ìwé Hadith ni ó ti tẹ̀ wá lọ́wọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé wọ̀nyí sì ni ó ní èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih), èyí tí ó dára (Hasan), èyí tí ó lẹ́mẹ́ (Da’if), àti àwọn kan tí a fi ọwọ́ dá (Mawdu’).

Èmi kò sì fi pamọ́ fún yín pé láti ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé mi nínú ìmọ̀, ohun tí mo fẹ́ràn jùlọ ni kíka àti kíkọ́ àwọn ìwé Sunnah àti ahadith. Ọ̀pọ̀ ìgbà ni mo máa ń rí ara mi nínú ayọ̀ àti ìdùnnú tó ga jùlọ nígbà tí mo bá ń kọ́ ahadith Al-Mustafa (Ẹni tí a yàn), tí mo ń rí i dájú, tí mo sì ń ṣe àyẹ̀wò rẹ̀. Ṣùgbọ́n ohun tí ó máa ń ba ayọ̀ àti ìdùnnú mi jẹ́ ni wíwà àwọn ahadith kan tí ó ní ìṣòro nínú, tí kò bá àwọn ète Òfin Ẹ̀sìn (Sharia) tí ó mọ́lẹ̀ mu. Ọ̀pọ̀ ìgbà ni mo máa ń béèrè lọ́wọ́ àwọn onímọ̀ àti àwọn onímọ̀ Hadith pé kí wọ́n fún wa ní ìwé kan ṣoṣo tí yóò kó àwọn ahadith Anabi tí ó ṣe pàtàkì jùlọ, tí ó sì lágbára jùlọ nínú èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih) jọ, èyí tí Musulumi nílò nínú ẹ̀sìn rẹ̀ àti ayé rẹ̀. Èyí rí bẹ́ẹ̀ nítorí pé akẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ tí ó bá ń wá hadith kan nínú àwọn ìwé Hadith ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, lọ́pọ̀ ìgbà ni ó máa ń rí ara rẹ̀ níwájú àkójọpọ̀ ahadith tí ó pọ̀ gidigidi tí ó ju ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún lọ, èyí tí àwọn èrò àwọn Imam yàtọ̀ síra lórí ipò bí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ṣe fẹsẹ̀ múlẹ̀ tó tàbí bí ó ṣe lẹ́mẹ́ tó. Mo sì máa ń béèrè lọ́wọ́ ara mi pé: Báwo ni Musulumi yóò ṣe lè mọ̀ nípa orísun kejì tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú òfin ẹ̀sìn rẹ̀ láàrin ẹgbẹẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ahadith tí àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n pàápàá ń sọnù nínú ibú omi rẹ̀......?!

Èyí ni ó mú mi láti tún àwọn ìwé Hadith tí ó lókìkí jùlọ kọ́ nípa ríròyìn rẹ̀ àti nípa ṣíṣe ìwádìí rẹ̀. Mo sì tẹ̀síwájú nínú ìwádìí mi tí kò tó nkan títí tí mo fi ṣàwárí pé díẹ̀ nínú àwọn onímọ̀ Hadith ni wọ́n fi ipò fífẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih) ṣe sharati nínú àwọn ìwé wọn, tí wọ́n sì gbé àwọn sharati àti ìlànà kalẹ̀ fún gbígba hadith. Àwọn tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú wọn ni àwọn tí Imam al-Suyuti dárúkọ nínú ìfihàn ìwé rẹ̀ Al-Jami’ al-Kabir, ó sì tọ́ka sí pé àwọn ìwé wọn «ni a ti fi àmì sí pé wọ́n fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih)». Baba-ńlá mi, Imam, onímọ̀ Hadith Muhammad ọmọ Jafar al-Kattani ti tẹnumọ́ ìtumọ̀ yìí nínú ìwé rẹ̀ Ar-Risalah al-Mustatrafah fi Bayan Mashhur Kutub as-Sunnah al-Musharrafah, ó sì sọ pé: «Nínú wọn ni àwọn ìwé tí àwọn tí ó kọ wọ́n fi dandan lé e pé èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ (Sahih) nìkan ni yóò wà nínú rẹ̀». Àwọn Imam wọ̀nyí ti lo ohun iyebíye nínú àkókò wọn, owó wọn, àti agbára wọn láti rí i dájú pé gbogbo nkan tí ó bá ti ọ̀dọ̀ Anabi ﷺ wá, yálà ó kéré tàbí ó tóbi, jẹ́ òtítọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Imam Hadith sì ti fohùn ṣọ̀kan láti pín Hadith Anabi sí oríṣìí mẹ́ta pàtàkì, àwọn ni:

Sahih (Èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀), Hasan (Èyí tí ó dára), àti Da’if (Èyí tí ó lẹ́mẹ́). Èyí ni ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ rẹ̀:

Àkọ́kọ́: Hadith Sahih ni èyí tí olùròyìn tí ó jẹ́ olùdúró-ṣinṣin, tí ó sì jẹ́ olùṣọ́-ọ̀rọ̀ ròyìn látọ̀dọ̀ olùròyìn tí ó jẹ́ olùdúró-ṣinṣin, tí ó sì jẹ́ olùṣọ́-ọ̀rọ̀ títí dé ìparí rẹ̀. Ó sì pín sí ọ̀nà mẹ́ta:

Hadisi Mutawatir: Èyí ni hadisi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ròyìn látọ̀dọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn mìíràn, tí ó jẹ́ pé kò ṣeé ṣe rárá kí gbogbo wọn pawọ́pọ̀ láti parọ́.

Hadisi Mashur: Èyí ni hadisi tí ó kéré tán àwọn olùròyìn mẹ́ta tí wọ́n ṣeé fọkàntàn ròyìn rẹ̀.

Hadisi Ahad: Èyí ni hadisi tòótọ́ tí olùròyìn kan ṣoṣo tí ó ṣeé fọkàntàn dá ròyìn.

Èkejì: Hadisi Hasan: Èyí ni hadisi tí ó ní àwọn ànímọ́ ìtẹ́wọ́gbà tí ó kéré jù lọ.

Ẹ̀kẹta: Hadisi Daif: Èyí ni hadisi tí kò ní ọ̀kankan nínú àwọn ànímọ́ ìtẹ́wọ́gbà, ó sì pín sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ abala.

Ní ti àwọn Hadisi Kudusi, àwọn wọ̀nyí ni hadisi tí Ońṣẹ́ Ọlọ́run ﷺ ròyìn látọ̀dọ̀ Ẹlẹ́dàá tí Ọlá Rẹ̀ ga. Àwọn hadisi wọ̀nyí, gẹ́gẹ́ bí àwọn hadisi Anabi yòókù, ní èyí tí ó jẹ́ tòótọ́, èyí tí ó dára, èyí tí ó jẹ́ aláìlágbára, àti àwọn kan tí a ṣẹ̀dá mọ́ ọn.

Lábẹ́ ìmọ́lẹ̀ àwọn ìwádìí hadisi tí ó kúnrẹ́rẹ́ wọ̀nyí, mo pọkànpọ̀ nínú ìwé mi àkọ́kọ́, 'Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya', lórí àwọn hadisi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣáájú nínú ìmọ̀ hadisi tòótọ́ ti fohùn ṣọ̀kan lórí ìbámu wọn. Nígbà tí hadisi kan bá ní èdìdì ìfọwọ́sí láti ọ̀dọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣáájú hadisi tòótọ́ láìka ìyàtọ̀ nínú èrò, ibi tí wọ́n wà, tàbí àkókò wọn sí, èyí túmọ̀ sí pé ẹnì kọ̀ọ̀kan wọn ti sa gbogbo ipá rẹ̀ láti rí i dájú pé ó jẹ́ ọ̀rọ̀ Ońṣẹ́ Ọlọ́run ﷺ ní tòótọ́. Èyí ń fún ìdájú rẹ̀ ní ìbú nínú èrò, ilẹ̀, àti ìtàn, èyí tí ó sì ń gbé àwọn hadisi inú 'Safwat al-Ahadith' ga sí ipò ìdánilójú pátápátá nípa bí wọ́n ṣe jẹ́ ọ̀rọ̀ Ońṣẹ́ Ọlọ́run ﷺ. Nítorí pé kò ṣeé ṣe kí gbogbo wọn péjọ lórí àṣìṣe, tàbí kí wọ́n fọwọ́ dẹ́rán, tàbí kí a tàn wọ́n jẹ lẹ́ẹ̀kan náà. Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí a bá mọ̀ pé hadisi mímọ́ náà: 'Ẹ máa ṣiṣẹ́, nítorí pé a ti mú kí ọ̀nà rọrùn fún ẹnì kọ̀ọ̀kan sí ohun tí a dá a fún' ni ó ju mẹ́wàá lọ nínú àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadisi tòótọ́ tí wọ́n kọ ọ́ sílẹ̀, èyí ń mú kí a ní ìdánilójú pé ó wà lára àwọn hadisi tí ó jẹ́ tòótọ́ jù lọ.

Látìgbà yí ni mo ti sọ pé ìfọ̀kànbalẹ̀ wa nínú pé hadith kan jẹ́ òtítọ́ ń pọ̀ sí i pẹ̀lú bí iye àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith tí wọ́n gba hadith náà jáde ṣe ń pọ̀ sí i. Èyí ni ó bí àkójọpọ̀ àyànfẹ́ àwọn hadith tí ó lẹ́wà yí, èyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith tí wọ́n jẹ́ olóòtítọ́ ti fohùn ṣọ̀kan lórí rẹ̀. Wọ́n jẹ́ nǹkan bí ẹgbẹ̀rún mẹ́rin hadith tí wọ́n kó gbogbo ẹ̀ka òfin ẹ̀sìn tí ó mọ́lẹ̀ jọ, láti inú ìgbàgbọ́, ìbọ́rìṣà, ìbáṣepọ̀, ìjìyà ẹ̀ṣẹ̀, ìwà rere, ìwà ọmọlúàbí, ìṣàkóso àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Gbogbo wọn kò sì ta ko Al-Qur’an Al-Mímọ́, tàbí àwọn ète àti ìpìlẹ̀ òfin ẹ̀sìn tí ó mọ́lẹ̀, tàbí ìmọ̀ tí ó dájú gbangba.

Mo ti to àwọn àmì àwọn aṣáájú náà gẹ́gẹ́ bí àkókò ayé wọn ṣe tẹ̀lé ara wọn nínú ìwé mi yí, mo sì to àwọn àmì pàtàkì tí mo yàn fún àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith—kí Ọlọ́run yọ́nú sí wọn—tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣáájú ìmọ̀ hadith sì ti fohùn ṣọ̀kan lé lórí, àwọn náà ni:

(Kha) fún Al-Bukhari, (Mi) fún Muslim, (Ku) fún èyí tí àwọn méjèèjì fohùn ṣọ̀kan lé lórí, (Da) fún Abu Dawud, (Ta) fún Al-Tirmidhi, (Na) fún Al-Nasa’i, (Ha) fún Ibn Majah, (Àwọn Mẹ́rin) fún àwọn mẹ́rin yí, (Àwọn Mẹ́ta) fún wọn láìkú Ibn Majah, (Hamu) fún Ahmad bin Hanbal nínú Musnad rẹ̀, (Amu) fún àwọn àfikún ọmọ rẹ̀ Abdullah, (Ka) fún Al-Hakim nínú Mustadrak rẹ̀, (Hubu) fún Ibn Hibban nínú Sahih rẹ̀, (Khuzu) fún Ibn Khuzaymah nínú Sahih rẹ̀, (Tabu), (Tasu), (Tasu) fún Al-Tabarani nínú Al-Kabir, Al-Awsat àti Al-Saghir, (So) fún Sa’id bin Mansur nínú Sunan rẹ̀, (Khadu) fún Al-Bukhari nínú Al-Adab, (Takhu) fún Al-Bukhari nínú Al-Tarikh, (Do) fún Al-Diya al-Maqdisi nínú Al-Mukhtarah, (Fa’i) fún Al-Shafi’i nínú Musnad rẹ̀, (Sha) fún Ibn Abi Shaybah nínú Al-Musannaf, (Aba) fún Abd al-Razzaq nínú Al-Jami’ àti Al-Musannaf, (A) fún Abu Ya’la nínú Musnad rẹ̀, (Qotu) fún Al-Daraqutni nínú Al-Sunan àti Al-Afrad, (Faru) fún Al-Daylami nínú Al-Firdaws, (Halu) fún Abu Nu’aym nínú Al-Hilyah, (Habu, Haqu) fún Al-Bayhaqi nínú Shu’ab al-Iman, Al-Sunan, Al-Ma’rifah, Dala’il al-Nubuwwah, àti Al-Asma’ wa al-Sifat, (Adu) fún Ibn Adi nínú Al-Kamil, (Aqu) fún Al-Uqayli nínú Al-Du’afa, (Khotu) fún Al-Khatib nínú Al-Jami’ àti Al-Tarikh, (Mi) fún Al-Darimi nínú Sunan rẹ̀, (To) fún Al-Tayalisi nínú Musnad rẹ̀, (Karu) fún Ibn Asakir nínú Tarikh rẹ̀, (Bazu) fún Al-Bazzar nínú Sunan rẹ̀.

Mo ti yan àwọn ohun àgbàyanu wọ̀nyí láti inú àwọn hadith Anabi nínú ìwé mi 'Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa' (Àwọn Àyànfẹ́ Hadith Anabi Aláponlé), mo sì pè é ní 'Juwama' al-Kalim an-Nabawi al-Sharif' (Àkójọpọ̀ Ọrọ̀ Mímọ́ ti Anabi). Nínú rẹ̀ ni àyànfẹ́ nínú àyànfẹ́ wà, àti góńgó àwọn hadith tí ó lẹ́wà jùlọ tí ó ń fi títóbi Ońṣẹ́ Aláponlé ﷺ hàn, pẹ̀lú ọgbọ́n rẹ̀, ìmọ̀ rẹ̀, bí iṣẹ́ rẹ̀ ṣe kárí ayé, sùúrù rẹ̀, ìgboyà rẹ̀, bí ó ṣe gbógun ti ìwà ìrẹ́jẹ àti àwọn alárèjẹ, àti bí ó ṣe fi òtítọ́ múlẹ̀ tí ó sì pa irọ́ run, kí ó lè jẹ́ ìmọ́lẹ̀ fún àwọn ọmọ wa àti fún gbogbo ìjọ Mùsùlùmí pátápátá.

Mo sì ń bẹ Ọlọ́run tọkàntọkàn pé kí n ti gbé iṣẹ́ ńlá kan kalẹ̀ fún ẹ̀sìn Islam ní gbogbo gbòò, àti fún ìlànà Anabi (Sunnah) ní pàtó; iṣẹ́ kan tí yóò ṣèrànwọ́—bí Ọlọ́run bá fẹ́—nínú ṣíṣe ìṣọ̀kan àwọn Mùsùlùmí, tí yóò sì mú kí Islam pẹ̀lú ẹ̀mí rẹ̀ tí kì í kú súnmọ́ ọkàn àwọn tí wọ́n kàwé àti èrò àwọn olùronú ọlọ́lá ní ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn ayé. Ọlọ́run ń sọ òtítọ́, Òun ni Ó sì ń tọ́ni sí ọ̀nà tó tọ́. Ọpẹ́ ni fún Ọlọ́run ẹni tí Ó sọ pé: 'Lókè gbogbo ẹni tí ó ní ìmọ̀, Onímọ̀ kan wà'. Àlàáfíà, ìkẹ́, àti ìbùkún Ọlọ́run kí ó máa bá yín.

Ọ̀jọ̀gbọ́n Dokita Abd al-Qadir al-Makki al-Kattani
Olùdámọ̀ràn àti Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Ìmọ̀ Iṣẹ́-Ẹ̀rọ àti Ìmọ̀ Ẹ̀sìn Islam Tí Ó Ga

قَالَ ﷺ: «Kí Ọlọ́run fi ìtùnú hàn fún ẹni kan tí ó gbọ́ nkan kan lọ́wọ́ wa ó sì tan-an gẹ́gẹ́ bí ó ti gbọ́; ó lè jẹ́ pé ẹni tí a tan-an mọ̀ ju ẹni tí ó gbọ́ lọ»