Oxiratga imon
Musulmon kishi o'limni mavjudotning tugashi emas, balki amallar makonidan abadiy hayotga — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga o‘tish deb biladi. G‘aflatdagi odamlar o‘limni yakun deb ko‘rsa, mu’min uchun u dunyodagi g‘ofillikdan uyg‘onishdir; shundan keyin barzax hayoti boshlanadi, u doimiy ne’mat yoki og‘ir azobga olib borishi mumkin. Shuning uchun mu’min Alloh bilan uchrashuvga doimo tavba qilish, istig‘for so‘rash va huquqlarni egalariga qaytarish bilan tayyor turadi.
Oxiratni doimo yodga olish mu’minning hayotini tartibga soluvchi muhim rukndir; u jasadni dafn etish va qabrlarga qarab o‘z taqdirini eslaydi, lekin vahimaga tushmaydi, balki fursatdan oldin o‘zini hisobga tortadi. Haqiqiy mu’min uchun oxiratni eslash ibodat va sabrga yordam beradi, hamda gunohlardan tiyilish uchun kuchli vasiyatdir — Allohning rozi bo‘lishi umidi va Uning azobidan qo‘rquv sababli.
Qiyomat turganida va odamlar qabrlaridan tiriltirilganda, har bir kishi o‘zi o‘lgandagi holatda diriltiriladi va barcha odamlar qayta yig‘iladi, Allohning Adolat huzurida hisoblash uchun. Shu og‘ir kunda har bir insonning amallari juda aniq tarzda yozilgan kitobi unga o‘qiladi; boylik yoki obro‘ yordam bermaydi. Faqat solih amallarga ega bo‘lganlar omon qoladi, nafsiga ergashgan va Robbiga itoatsizlik qilganlar esa xijolat bo‘ladi — har kimning mukofiati uning imoni va amallariga muvofiq bo‘ladi.
Mu’minlarning jannatdagi maqomlari ularning samimiyligi va jihodlariga qarab farqlanadi; jannat Alloh tomonidan taqvodorlar, dunyoda haqqa sabr qilganlar uchun tayyorlangan. Inkori va zadalovchilar esa kofirlikda qat’iyat ko‘rsatganlari uchun jazoga duch keladilar; ular qiyomat kuni nadomat qilganda bu endi foyda bermasligini, katta yo‘qotish bo‘lganini ko‘radilar. Shu bois mu’min Allohning marhamati va kechirimini umid qiluvchi — o‘ng-guvohlar safidan bo‘lishga intiladi va Allohning g‘azabiga olib keladigan barcha narsadan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.