Qadrga imon

Islomda qadrga imon majburlik yoki beparvolik demak emas; bu Allohning iroda va insonning mas’uliyatini tan olishdir. Allohning adolati odamlarning tor fikrlari bilan o‘lchanmaydi; xuddi shunday, o‘quvchi o‘qituvchisining tarbiyasi unga zulmdek tuyulishi mumkin, lekin aslida o‘sha adolat uning foydasiga bo‘ladi. Shu bois Allohning qadr va taqdirlari ba’zan bizga sirli ko‘rinadi, ammo ularning mohiyati hikmat va adolatdir, biz ularni to‘liq anglay olmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda berdi hamda uni faqat o‘z qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Koinotiy hodisalar, bandadan savol so‘ralmaydigan holatlar haqida so‘zlovchi nasslar bizni tashvishga solishi kerak emas; ammo savob va jazo olib keluvchi amallar insonning erkin tanloviga bog‘liqdir. Shuning uchun hidoyat va g‘ayb natijalari — odamning o‘zi tanlagan amallari va mehnatining samarasidir.

Solih avlod va salaf bu imonni mehnatga va sabablarni qo‘llashga undovchi kuch deb bilishgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganligini bilgan holda ham tinmay ishlab, Allohga tawakkul qilganlar, beparvolik yoki dangasalikka yo‘l qo‘ymaganlar. Aksincha, qadrni o‘z xatolarini yoki gunohlarini oqlash uchun bahona qilish zaif va bekor bahona hisoblanadi, chunki inson o‘z g‘aybini bilmaydi va shunchaki nafsiga ergashadi; Allohning amrlarini ado etmaslik uchun hech kimda haq yo‘q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.