G‘aybga imon
Olami bizning chegaralangan hissiyotlarimiz idrokidan iborat emas; haqiqat shahodat (shahodat olami) moddiy dunyodan kengroqdir. Ruh — hayotimiz siri — uning mohiyati bizning sezgir idrokimizdan yiroqligiga qaramay haqiqat bo'lib qoladi va unga imon qilamiz. Shunday qilib, g‘aybga imon mu’minni ajratib turadi: u moddiy olam ortidagi narsalarga Allohning haqqoniy xabariga tayanib ishonar; bu eng oliy darajadagi qat'iy e'tiqoddir.
Allohning hikmati va rahmati shuki, U bizning ongimiz yolg'iz anglashi qiyin bo‘lgan narsalarni bizga xabar qilib berdi; bu tashqi manbalardan — Uning vahiylari orqali — amalga oshdi. Bu ilohiy xabarlar barqaror yo'llar orqali yetkazilgan, eng ulug‘i esa farishtalarni tanlangan rasullarga yuborib shariatni yetkazish edi; bu bizni moddiy cheklanishdan Allohni bilish va oxirat uchun amallar qilishga chorlovchi tushuncha bo‘lib xizmat qiladi.
Fozil axloq faqat imoniy e'tiqodga tayansa barqaror bo‘ladi; Alloh uni sir va oshkorida ko‘rayotganini qat'iy bilgan mu'mingina yaxshilikka sodiq bo‘lib, yomonlikdan tiyiladi, u maqtov topadimi yoki topmaydimi bir xildir. Aksincha, o‘z harakatlarini faqat moddiy sabablar bilan bog‘lovchi kishi shaxsiy manfaatlarining qamigida qoladi va ma'naviy o'sish hamda oliy insoniy qadriyatlardan uzoqlashadi.
Xulosa qilib aytganda, g‘aybga imon koinot qonunlariga zid emas; Alloh sabablar va ularning asoschilarini yaratuvchidir. Ba'zilar ilm bilan ba'zi g‘aybiy ma'lumotlar o'rtasida ziddiyat ko'radi, ammo bu asosan tushunishdagi yetishmovchilikdir. Masalan, ob-havo xabarnomasi g‘aybni idrok etish emas, balki Allohning moddiy hodisalardagi sunnatlarini kuzatish va taxmin qilishdir, xuddi kimdir pochta kelishini sezib, uning kelishini oldindan aytib berishi kabi.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.