Bifa Qaama Isaa ﷺ
Bifa Waliigalaa Isaa ﷺ — Hadiisa Hind bin Abi Haalaa Rabbi irraa haa jaalatuu
Hind bin Abi Haalaa Rabbi irraa haa jaalatuu — kan nama ibsuu danda'u ture — jechi kun kan At-Tirmiziin kitaaba isaa Ash-Shamaa'il keessatti sanada gaariidhaan gabaaseedha: «Ergamaan Rabbii ﷺ ulfina qabeessa, kabajamaa ture. Fuulli isaa akka ji'a guutuu halkan guutuu ifa ture. Dheerinna giddu galeessaa irra dheeraa, garuu nama baay'ee dheeraa irra gabaabaa ture. Mataa guddaa qaba. Rifeensi isaa laafaa fi jabaa gidduu ture. Yoo rifeensi isaa addaan ba'e, addaan baasa ture; yoo kana hin taane, yoo inni dheeressu, rifeensi isaa gurra isaa hin dabarre. Bifaan ifaa, adii diimaa qabu ture. Adda bal'aa qaba. Aduun isaa bal'aa fi walitti hin qabamne ture. Gidduu isaaniitti hidda dallansuu yeroo dallanu mul'atu qaba. Funyaan isaa ol ka'aa fi bareedaa ture, ifni tokko irra ture, namni hin ilaalle funyaan isaa guddaa se'a. Areeda guutuu qaba. Maddii isaa laafaa ture. Afaan isaa bal'aa ture. Ilkaan isaa adii fi walakkaa addaan ba'aa ture. Sarara rifeensaa qomaa fi handhuura gidduu jiru qallaa ture. Mormi isaa akka morma suuraa meetii qulqulluu ture.»
- Ulfina qabeessa, kabajamaa — Lubbuu fi hafuura keessatti kabajamaa fi jaalatamaa
- Fuulli isaa akka ji'a guutuu halkan guutuu ifa ture — Ifa fi bareedina keessatti
- Dheerinna giddu galeessaa irra dheeraa, garuu nama baay'ee dheeraa irra gabaabaa — Dheerinna giddu galeessaa eebbifamaa
- Rifeensa laafaa fi jabaa gidduu — Hin laafne, hin jabaanne, garuu giddu galeessa
- Bifaan ifaa — Adii ifaa diimaa qabu
- Funyaan ol ka'aa — Funyaan isaa kabajamaan ol ka'aa fi bareedaa ture
- Areeda guutuu — Baay'ee, furdaa, guutuu, garuu hin maramne
- Afaan bal'aa — Afaan isaa kabajamaan bal'aa ture, bal'inni isaa dubbii fi ibsa keessatti beekumsa agarsiisa
- Ilkaan adii fi walakkaa addaan ba'aa — Ilkaan adii, xiqqoo addaan ba'aa
- Sarara rifeensaa qallaa — Sarara rifeensaa qallaa qomaa fi handhuura gidduu
Ibsa qaama kabajamaa kan Hind bin Abi Haalaa Rabbi irraa haa jaalatuu irraa hafe
Hind Rabbi irraa haa jaalatuu akkana jedhe: «Uumama giddu galeessaa, jabaa fi walitti qabamee ture. Garaa fi qomni isaa wal qixa ture. Qoma bal'aa qaba. Garaa fi dugda isaa gidduu fageenya guddaa qaba. Lafee buusaa guddaa qaba. Yeroo uffata irraa baasu ifa ture. Qomaa fi handhuura gidduutti rifeensa sarara fakkaatu qaba. Harma fi garaa isaa irraa rifeensa hin qabu ture. Harki, dugdi fi qomni isaa rifeensa qaba. Irree dheeraa qaba. Harka bal'aa qaba. Harki fi miilli isaa furdaa ture. Qaamni isaa hundi wal qixa ture. Miilli isaa jallaa ture (keessi miilaa jallaa). Miilli isaa diriiraa ture, bishaan irraa hin dhaabatu.»
- Qoma bal'aa — Qoma kabajamaa bal'aa, rahmata fi obsa bal'aa qaba
- Garaa fi dugda isaa gidduu fageenya guddaa — Dugda kabajamaa guddaa
- Yeroo uffata irraa baasu ifa — Yeroo qaamni isaa mul'atu, ifa guddaan ifa
- Miilli jallaa — Miilli kabajamaan jallaa (keessi miilaa jallaa)
- Miilla diriiraa — Miilli isaa gidduu hin ol ka'u, bishaan irraa hin dhaabatu
- Harka furdaa — Foon guutuu, garuu hin jabaanne
Ibsa Alii bin Abi Xaalib Rabbi irraa haa jaalatuu
Alii bin Abi Xaalib Rabbi irraa haa jaalatuu akkana jedhe: «Inni ﷺ nama baay'ee dheeraa hin turre, akkasumas nama baay'ee gabaabaa hin turre, garuu nama giddu galeessaa ture. Rifeensi isaa hin jabaanne, akkasumas hin laafne. Rifeensa laafaa fi jabaa gidduu qaba ture. Qaamni isaa hin furdanne, akkasumas hin qallanne, fuulli isaa geengoo ture. Adii diimaa qabu ture. Ija gurraacha, rifeensa ijaa dheeraa qaba. Lafee buusaa fi dugda guddaa qaba. Qaama isaa irraa rifeensa hin qabu, garuu sarara rifeensaa qallaa qaba. Harki fi miilli isaa furdaa ture. Yeroo deemu, akka nama gaara irraa bu'uutti deema ture. Yeroo garagalu, guutummaatti garagala ture. Dugda isaa gidduutti mallattoo nabiyyummaa qaba ture — inni mallattoo nabiyyootaa ti.» — At-Tirmiziin kitaaba isaa Ash-Shamaa'il keessatti gabaase.
- Nama giddu galeessaa — Hin dheeranne, hin gabaabbanne, dheerinna giddu galeessaa
- Rifeensa laafaa fi jabaa gidduu — Rifeensa bareedaa, hin jabaanne, hin laafne
- Fuula isaa irratti geengoo xiqqoo qaba — Hin dheeranne, hin geengoo guutuu
- Adii diimaa qabu — Adii ifaa fi diimaa xiqqoo akka daraaraa
- Ija gurraacha — Ija gurraacha baay'ee gurraacha
- Rifeensa ijaa dheeraa — Rifeensa ijaa kabajamaa dheeraa
- Yeroo deemu, akka nama gaara irraa bu'uutti deema — Haala nama ofitti amanamuu fi kabajamaa
Ibsa Ummu Ma'bad Al-Khuzaa'iyyaa Rabbi irraa haa jaalatuu
Nabiyyiin ﷺ karaa Hijraa irratti dunkaana Ummu Ma'bad Rabbi irraa haa jaalatuu bira darbe. Abuu Ma'bad ibsa isaa gaafannaan, isheen akkana jette: «Nama qulqullinaa fi ifa qabu, fuula ifaa, uumama bareedaa arge. Furdinni isa hin balleessine, qallinni isa hin xiqqeessine. Bareedaa fi miidhagaa ture. Ija gurraacha, rifeensa ijaa dheeraa qaba. Sagalee isaa keessatti sagalee jabaa qaba. Morma isaa irratti ifa qaba. Areeda guutuu qaba. Aduun isaa bal'aa fi walitti hin qabamne ture. Yoo callise, ulfinni irra ture. Yoo dubbate, ifni fi bareedinni isaa ol ka'a. Nama hundarra bareedaa fi ifaa ture yoo fagaatee ilaalamu, yoo dhihaatee ilaalamu ammoo nama hundarra bareedaa fi miidhagaa ture. Dubbiin isaa mi'aawaa fi ifa ture. Hin gabaabbanne, hin dheeranne. Dubbiin isaa akka callee walitti hidhamee bu'uutti ture. Dheerinni isaa ija hin jibbisiisu, gabaabbinnis isaa ija hin tuqu. Damee lama gidduu damee ture, inni sadii keessaa kan hundarra bareedaa fi ulfina qabeessa ture. Hiriyyoota isaatiin marfamee ture. Yoo dubbate, dubbii isaa dhaggeeffatu. Yoo ajaje, ajaja isaa raawwachuuf fiigu. Jaalatamaa fi kabajamaa ture. Hin dallanne, hin dogoggorre.» Abuu Ma'bad akkana jedhe: «Kun Rabbiin kakuudhaan, nama Qureesh kan nuti waa'ee isaa dhageenye sana.»
- Qulqullinaa fi ifa qabu — Qulqullina, bareedina fi ifa ifatti mul'atu
- Fuula ifaa — Adda ifaa fi bal'aa, bareedinaan ifa
- Uumama bareedaa — Qaama kabajamaa karaa hundaan wal simatee
- Hin gabaabbanne, hin dheeranne — Dubbiin isaa hin gabaabbanne kan nama dogoggorsu, hin dheeranne kan nama nuffisiisu
- Dubbiin isaa akka callee walitti hidhamee bu'uutti ture — Wal qixxummaa fi bareedina akka callee walitti hidhamee
- Nama hundarra bareedaa yoo fagaatee ilaalamu, hundarra bareedaa yoo dhihaatee ilaalamu — Bareedinni isaa yoo dhihaattu dabala
- Damee lama gidduu damee — Hiriyyoota isaa lama gidduu ture, inni hundarra bareedaa ture
- Yoo callise, ulfinni irra ture — Callisuun isaa ulfina fi kabajaa dabala
- Jaalatamaa fi kabajamaa — Sahaabonni isaa isa maru, ajaja isaa raawwachuuf fiigu